Ura


 * Molekula inorganikoak: URA. ** ** Beste biomolekula inorganikoak. **

Ur molekularen ezaugarriak.
 * 1.- UR molekularen ezaugarriak **:
 * Molekula polarra da** eta ezaugarri honetik eratortzen dira, URA-k bizidunetan betetzen dituen funtzio guztiak:
 * 1.1- Barne kohesio handiko ** molekula da; kohesioak ur molekulak lotzen ditu haien artean; ur masen gainazaletan, ** gainazal-tentsioa oso ** haundia da (ikusi behe eskubiko irudia): ur masaren gainazala "gogortu" egiten da ahalik eta azalera txikiago izateko.



lotzen ditu. Kohesio eta atxekipen indarreei esker ** kapilaritate-fenomenoak ** ahalbidetzen dira, garrantzi handikoak landareen garraio sistemetan, izerdia sustraietatik hostoetara bideratzeko. (Ikusi eskubiko irudian, ura eta merkurioa).
 * 1.2- Atxekipen indar handiko ** molekula da; atxekipen indarrak ur molekulak ** beste substantziekin **

// Ur-gramo baten tenperatura 14.5 ºC-tik 15.5 ºC-ra igotzeko behar den bero kantitatea, da; horri kaloria deritzo (cal). // Beste substantzia likdoak baino energia gehiago behar dugu, ura berotzeko. Ura berotzea garestia da, gastu energetiko handia eragiten du eta; ura hoztea prozesu geldoa da, eroale termiko ertaina delako; ura beti berotu eta hoztu egiten da, harriak eta airea baino geldoago. Honi esaten zaio ** inertzia ** (tenperatura aldatzeko erresistentzia) ** termikoa **. media type="youtube" key="u1pSX-ztvaA" height="187" width="252" align="left"
 * 1.3- Bero espezifiko handiko ** susbtantzia da; **inertzia termiko** handikoa . Erregulazio termikoa errazten du. Baina, Zer da bero espezifikoa?:
 * Zergatik ez da lehertzen bideoan ikusten den puzgarria? **
 * 1.4- Gehienezko dentsitatea 3,9ºC-tan lortzen da **, ondorioz, egoera solidoan dentsitate txikiagoa dauka, ur likido hotzak baino (izotza eta iceberg-ak flotatuz doaz ur likidoaren gainean).

**1.5**- Oso ** Disolbatzaile ona ** ; garraio lana egiteko oso aproposa:** Adi!!. ** Bizidunetan erreakzio kimikoen gehiengo zabala **uretan** burutzen da, disoluzio edo koloidetan.

NaCl aren disoluzioa; solbatazio-geruza (hydration shell, corona de solvatación)

. . . . Animazio hauetan, aipatutako ezaugarri guztiak ikus ditzakezu: Ur molekula Hidrogeno zubiak   Uraren egoera eta egiturak  Uraren ezaugarri orokorrak (gaztelaniaz). Uraren egoerak Properties of water Uraren ezaugarriak (gaztelaniaz)   Ondoko bideoetan, aipatutako ezaugarrieei buruzko azalpen osagarriak ikusgai daude:
 * 1.6- Eroale elektriko (ur hutsa) txarra da **, baina disoluzio ionikoak bai direla eroale elektriko onak (adibidez, itsasoko ura). Eroale termiko ertaina, ez da oso ona (airea, harriak, hoztu eta berotu egiten dira azkarrago). Izotzak, ur likidoak baino hamar aldiz handiagoko eroankortasun termikoa du.
 * 1.7- Lurrinketako bero sorra oso handia da **: gramo bat ur lurrintzeko (20 Cº-tan) 540 Cal. behar dugu. Bizidunetan, ezaugarri hau erabiltzen da **erregulazio termikoa** lortzeko eta gorputzatik beroa ateratzeko (hozte sistema bat da).
 * 1.8- Fotosintesian, ura erabiltzen da elektroi iturri bezala **, substantzia erreduzituak lortzeko.
 * 1.9- Lubrikante ona da, marruskadura murriztekoa ** giltzaduretan erabiltzen dena. (poltsa sinoviala adibidez).
 * = media type="youtube" key="5m10DszH8a4?fs=1" height="228" width="295" ||= media type="youtube" key="U6OwBwcL9A8?fs=1" height="223" width="297" ||= media type="youtube" key="0Lq34R979xs?fs=1" height="228" width="303" ||
 * = media type="youtube" key="sdiJtDRJQEc?fs=1" height="228" width="296" ||= media type="youtube" key="yPIn95HLyGs" width="294" height="219" ||= media type="youtube" key="-5YA54CakJo?fs=1" height="228" width="297" ||

Zenbait molekuleren izaera polarra (Ura, kasu) ulertzeko : media type="custom" key="29336315" Sistema homogeneoak dira, bi edo gehiago osagaiekin. Hiru mota bereizten dira, fase sakabanatuaren partikulen diametroaren arabera: media type="custom" key="23856384" align="center"
 * 2-. Dispertsioak **:
 * Dispertsio lodiak (2.1)**, D**ispertsio koloidalak (2.2) eta dispertsio molekularrak edo disoluzioak, edo //benetako// disoluzioak. (2.3) . **
 * 2.1- Dispertsio lodiak:** fase sakabanatuaren partíkulen tamaina > mikra bat . Eremu grabitatoriak jalkinarazten du eta sakabanatzailea eta sakabanatua grabitatez bereiz daitezke.
 * 2.2 - Dispertsio koloidalak**:** koloideak **. Fase sakabanatuaren partikulak __mikra batetik nanometro batera bitarteko__ tamainakoak dira (//Erne! eskala batzuetan//, **0,1 mikratik nanometro batera** bitartekoa). Molekula handiak dira, proteinak, azido nukleikoak eta antzekoak. Ez dira jalkitzen eremu grabitatorioan eta ** Tyndall efektua ** erakusten dute (ikusi bideoa). Ultrazentrifugazioz bereiz daitezke bi faseak, eremu grabitatorioak ** g ** baino askoz handiagoak sortuz. Koloideen hidratazio egoeraren arabera, ** GEL ** (ur gutxirekin) edo ** SOL ** (hidratazio maila egokian) egoeratan ager daitezke

**2.3- Disoluzioak** : Dispertsio hauetan fase sakabanatua ** solutua ** (edo kristaloidea) deitzen da eta sakabanatzailea ** diosolbatzailea **. Disoluzioak Molekularrak edo Ionikoak izan daitezke. Disoluzio molekularren solutua masa txikiko molekula organikoak izaten dira, polarrak edo karga elektrikoarekin (alkoholak, monosakaridoak ..). Disoluzio ionikoen solutua ioiak izaten dira. Solutua bereizteko, metodo fisikoak (lurrinketa) edo erreakzio kimikoak erabili behar dugu; ultrazentrifugazioz ez dira bereziten. __Oroitarazteko__: disoluzio baten kontzentrazioa adierazteko, ** Molaritatea ** eta ** g/L ** ko adierazpenak menperatu behar duzu.

Diffusion and Osmosis || **a) Dialisis**: **(Fase sakabanatuaren partikulak desplazatzen dira**, mintz porotsu baten zehar) Mintz porotsu baten zeharko desplazamendua suertatzen da. Fase sakabanatuaren partikulak, diametroaren arabera, mintzaren poruetatik pasako dira kontzentrazio txikieneko aldera; partikula handienek ezin dute pasatu, beraz, dispertsioa bereziten da (//hautazko dispertsioa// da, poruen diametroak araututa).
 * 2.3-.1- Disoluzioek egin ditzaketen mugimenduak ** :
 * [[image:alaitznatura/aguin.gif align="center"]]

Giltzurrun-Dialisia (gaztelaniaz) . Fase sakabanatuaren partikulek duten gaitasuna da, dispertsioaren masaren zehar, berez, homogeneoki sakabanatzekoa. . Uraren barreiadura pasiboa, mintz erdi-iragazkor batetik (hau da, solutuaren partikulek ezin dute pasatu). Beti, ura doa kontzentrazio txikieneko aldetik, kontzentrazio handieneko aldera, kontzentrazioak berdindu arte. ** Ikusi 4. atala. ** media type="youtube" key="VVORi8Bqlss" height="310" width="408" align="center" ||
 * b) Difusioa edo barreiadura**: (**Fase sakabanatuaren partikulen berezko mugikortasuna**, tenperaturarekiko proportzionala)
 * c) Osmosis**: (**Ur molekulak desplazatzen dira, sakabanatzailearen molekulak**).

Sistema indargetzaileak. Buffers. (Flash animazioa). pH (Animazioa)  Buffer sistema. Sistema indargetzaileak.   Azido ahulak eta buffer sistemak. Funtzionamendua. Giza-odolaren pH ** 7,35 ** baino txikiagoa denean, ** azidosia ** sortzen da eta ** 7,45 ** baino handiagoa, ** alkalosia **. Alkalosiak eragin dezake giharre-espasmoak, konbultsioak eta kardioarnasketako etenaldia. ** __Zenbait Informazio bitxi pH-arekin erlazionatuta__ ** : Beraz, odolaren pH-a **7,4** inguruko balioetan mantendu behar dugu.
 * 3.-pH magnitudearen garrantzia **:
 * 3.1-** UR hutsaren pH-a (kontzeptua) eta bizidunen likido batzuen pH-a. pH aren eskala.
 * 3.2- pH-aren erregulazioa**: sistema indargetzaileak edo "buffers". Karbonato Sistema (Natura-n) eta Fosfatoen Sistema (Bizidunetan).

Goiko taulan ikusten diren pH balioak aztertu ondoren, era arrazoitu batez erantzun: **Nolako pH-a izaten dute dentifrikoek?** **zergatik?.**
 * Txantxarra-indizea || pH-a ebakortzen gainazalean || pH-a, ahoa edari gozoekin "garbitu" ondoren ||
 * Txantxarrik gabe || 7.1 || 5.5 ||
 * Txantxar arina || 6.8 || 4.9 ||
 * Txantxar ertaina || 6.2 || 4.6 ||
 * Txantxar larria || 5.5 || 4.3 ||

media type="custom" key="26505152" align="center"

** pH ** eskalaren jokabidea ongi ulertzeko egin ezazu " CLICK to RUN" goiko irudian.

Ur-isuri pasibo honi ** Osmosia ** deitzen zaio.
 * 4.- Osmosia eta presio osmotikoa **: ingurune hipotonikoa (zitosolarekiko kontzentrazioa txikiagokoa), isotonikoa (kontzentrazioak berdinak eta orekan daude) eta hipertonikoa (zitosolekoa baino kontzentrazio handiagokoa). **//Shock// osmotikoa**: ingurune hipotonikoan sartzeagatik, zelula puztu eta lehertu egiten da. **Plasmolisia:** ingurune hipertonikoan jartzen denean zelula deshidratatu eta "zimurtzen" da.
 * Osmosia**: Mintz erdi iragazkor batez bereizturik dauden kontzentrazio desberdineko bi disoluzio ditugunean, ura (disolbatzailea) berez (barreiadura pasiboa, espontaneoa) hasiko da pasatzen **kontzentrazio txikienekotik handienekora**, bi disoluzioetan kontzentrazioak berdindu arte.
 * Erne gelan eman dugun terminu hauen definizioekin **: **__Hipotoniko__**, **__Hipertoniko__**, **__Isotoniko__**, **__Presio osmotikoa__** eta **__Plasmolisia__**. (Laguntza: ondoko animazioak landu behar duzu).

How osmosis work?  Osmosis: ingurune hipertonikoa, isotonikoa eta hipotonikoa  Zelularen portaera inguruneko presio osmotikoaren arabera. Plasmolisia Hypotonic, Isotonic, Hypertonic solutions. media type="youtube" key="EtNuq8MHOYU" width="560" height="315" align="center"

Aipatzekoa ere, hegazti askoren arrautsen oskola osatzeko erabiltzen den kaltzio karbonatoa. Askotan, flotazio organoetan erabiltzen dira (airea) **//Fucus vesiculosus//** itsasbelarretan bezala (ikusi ezkerreko irudian).
 * 5.- Beste biomolekula inorganikoak **:
 * __Egoera solidokoak__**: ** Karbonatoak ** (Kaltzio edo/eta Magnesio karbonatoak) ornogabeetan maskorrak egiteko (moluskuak) edo koralen kanpo eraikuntzak (irudian, "itxas-garuna" korala, //Meandrina cerebriformis//).
 * Fosfatoak ** (Kaltzio fosfatoak gehien bat) ornodunen hezurren gai minerala osatzeko.
 * __ Egoera gaseosoan __** : Oxigenoa eta Karbono dioxidoa (Fotosintesian eta arnasketa aerobikoan), Nitrogenoa (Bakterioen metabolismoan), Nitrogeno Oxidoa (NO) (Zenbait animalien prozesutan molekula mezularia dana) .......

Pinuen gametofito arrak (polen aleak edo lorautsa aleak), alboetan bi aire-zorro itsasita daramatza eta estrategia honi esker airetik sakabanatzen dira. (IKusi Eskubiko irudia, mikroskopioz eginiko argazkian).

Molusku hau submarinoaren sortzailea dela esan daiteke (eta ez //Narcis Monturiol// jauna), zeren eta haren gorputzaren flotazioa eta nabigazioa kontrolatzeko gai baita. Oskol barnealde gehiengoa, zenbait ganbaratan zatituta dago; ganbara hauek, animaliak berak ekoizturiko gasez beterik daude, eta gas honen presioa kontrolatuz, flotazioa ere kontrola dezake.
 * //Nautilus pompilius//** moluskuaren (Cephalopoda) flotazio-estrategia:

media type="youtube" key="3-DWDjdSDHo" width="560" height="315" Aurkibidera itzuli nahi dut

.