LIZZ.4.2

Lurra planetan sartzen den Eguzki-irradaren intentsitate desberdinak (latitudearen arabera), hemisferio bakoitzean, hiru zona klimatiko nagusi sortzen ditu. Zonalde klimatiko handi hauetan, Atmosfera-k eta Hidrosfera-k klima desberdinak baldintzatzen dituzte, Sistema horien zirkulazio eta prezipitazio-erresumaren bitartez. Klima mota bakoitzak tenperatura esanguratsu bat eta urtean zeharko prezipitazio-erresuma berezi bat izaten ditu.
 * Eskualde klimatikoak. Klimogramak. **
 * Klima sailkapena. **
 * 1.- Zona klimatikoak: **

Hemisferio bakoitzean hiru zonaldeak bereizten dira: **2.1.1- Tropikal hezea eta ekuatoriala**: (10º Ipar/10º Hego)ZCIT.Klima beroa eta iraunkorra (urtesasoirik ez dago), batazbesteko TºC= 25ºC. Oso hezea, hilabetero eurite franko izaten dira, guztira 2500 mm/urte ko prezipitazioa gainditzen dutelarik. Adibideak: Amazonas ibaiaren arroa eta Congo ibaiarena. **2.1.2- Monzonikoa**.(10º-25º bitarteko latitudean, Ipar eta Hego). Zonalde monzonikoak zonalde beroak izaten dira. Urtesasoi bi daude: hezea (uda) eta idorra (negua) ziklo urtebetekari baten arabera. Indiako mendebaldea, Bangladesh, Afrika-ko erdigunea eta mendebaldea. **2.1.3- Azpitropikala -Basamortuarra.**(25º-35º bitarteko latitudeetan) latitude honetan eta bi hemisferioetan, presio altuko gerriko iraunkor bat egoten da.Airea, behera jeisten den einean berotuz eta lehortuz doa, gardetasuna lortuz eta insolazio handiko esparruak sortzen dira; hauek dira basomortu handiko zonaldeak. Sahara, Arabia, Siria, Iran, Irak, Jordania, Mexiko ... Urteko aldakortasun termikoa oso handia da, 20ºC-koa, eta urtesasoiak oso desberdinak. Udaldia oso beroa (30º-35º C) eta negua fresko xamarra (10º-15ºC) Eurite gutxi izaten dira (gehienez, 80 mm/urte).
 * 2.- Zonalde klimatiko nagusiak: **
 * 2.1- Zona klimatiko beroa: **

**2.2.1- Kontinentala** (uda berokoa eta uda hotzekoa).35º-60º bitarteko latitudeetan). Negu luze eta gogorrak, hilabeteko batazbesteko tenperatura, <0º C izaten da. Urtean zehar, prezipitazio ugari eta sakabanatuak. Uda laburra izaten da eta aste beroenetan, 10ºC-etara soilik iristen da. Tenperatura alde handiak izaten dira. Europa-ko iparraldea, Siberia, Canada, Alaska .... **2.2.2- Ozeanikoa**.(35º-60º bitarteko latitudeetan). Kontinenteen mendebaldeko zonaldeak, non haizearen zirkulazio nagusiak aire-masa hotzak eta hezeak ekartzen baititu (kontinenterantz). Prezipitazio ugari eta sakabanatuak. Ozeanoaren erregulazio termikoa dela eta, negu epelak eta uda gozoak izaten dira (tenperaturako bitartekoa 11ºC-ren bat izaten da). Inglaterra, Zelanda Berria, EEBB-ko mendebaldeko kostaldea, kantauriko kostaldea... **2.2.3- Mediterraneoa**.(30º-45º bitarteko latitudean). Udan zehar presio handiak nagusi ikusten dugu, eguraldi bero eta lehorra eragiten delarik. Neguan azpitropikoetako presio handiko zonaldeak, ekuadorerantz doaz eta orain zona epeletako dinamika nagusitzen da, borraskak eta fronteak etortzen dira, prezipitazioak eta freskotasuna ekartzen dituztelarik. Noizbehinkako bolada hotzak izaten dira. Kostalde mediterraneoa, Kalifornia ...
 * 2.2- Zona klimatiko epela: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.3.1- Azpipolarra** (60º-75º bitarteko latitudeetan) Artiko eta Antartiko kostaldeak. Presio bajuko gerrikoa hemen dago. Negu luze eta hotza; halata guztiz ere, ozeanoak ez dio tenperaturari gehiegi jeisten uzten. Hilabeterik beroenetan, ez da 10ºC-ko tenperatura gainditzen. Lurzoruetan, ura izoztuta mantentzen da (permafrost); batzutan, zerbait urtzen da udan, eta potxingoak sortzen dira. Antartidako ertzak, Groenlandia, Asia-ko iparraldea ... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.3.2-Polarra**.(75º-90º bitartekoetan) Klimarik hotzeena da; tenperatura beti 0ºC-tik beherakoa izaten da. Hotzagatik, inbertsio termikoak eta presio handiak nagusi izango ditugu. Atmosfera egonkorra, lurrinketa oso txikia eta ehezetasun erlatiboa ere oso txikia (basamortu arido hotzak sor daitezke). Antartidakobarnealdea ... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.3.3- Mendi altuetakoa**. Latitude guztietan, altitude handietan. Aldaketa termiko handia, eguna eta gaua bitartean.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.3- Zona klimatiko hotza: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Climate zones

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Penintsula Iberiko-ko klimak (gaztelanieraz). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Irudi hauetan, Penintsula Iberikoan diren zona klimatiko desberdinak ikus ditzakegu.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.- Penintsula Iberiko-ko zona klimatikoak: **

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Klimograma bat egiteko jarraibideak. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Prezipitazioak eta tenperaturak klimogrametan irudika daitezke. Klimograma toki zehatz bateko prezipitazioak eta tenperaturak irudikatzeko grafikoa da; urte osoan zehar hilez hile islatuko direlarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Klimograma bat egiteko orri koadrikulatua erabili behar dugu eta ondorengo urrats hauei ekingo diegu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;">
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4.- Klimogramak eta zona klimatikoak Penintsula Iberikoan: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.1- Zer da Klimograma bat?: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ardatz horizontal bat marraztu eta bere bi ertzetan bi lerro bertikal egingo ditugu.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ardatz horizontalean urteko hamabi hileak markatuko ditugu.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko ardatz bertikalean tenperaturen eskala markatuko dugu, baloreak bosnaka gradu zentigradotan ezarriko ditugularik; adibidez: -5, 0, 5, 10, 15, 20, 25 °C.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eskuineko ardatz bertikalean prezipitazioen eskala markatuko dugu, baloreak hamarnaka ur mm. eta positiboan ezarriko ditugularik; adibidez: 0, 10, 20, 30, 40, 50 mm. ur.
 * 5) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Behin toki zehatz bateko urteko hilabetetan zeharreko batezbesteko tenperaturak ezagututa, grafikoan jarriko ditugu puntuen bidez. Jarraian lortutako puntu guztiak marra baten bidez lotuko ditugu.
 * 6) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ikertzen ari garen tokiko hilabete bakoitzeko prezipitazioak ezagututa, grafikoan adieraziko ditugu barra-diagrama baten bidez.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Klimograma edo klimodiagrama bat interpretatzea bi alderditan oinarritzen da: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Tenperaturen grafiko linealen azterketa**. Bere ikerketatik urtaro kopurua eta urtean zeharreko aldaketak (igoera eta jaitsierak) ondorioztatuko ditugo. Urrengo kasu hauek aurki ditzakegu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Tenperatura altu eta egonkorrak dituen grafikoa. //Klima beroari// dagokio. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Lau urtaroei dagozkien tenperatura aldaketak dituen grafikoa, //Klima epela// da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Tenperatura baxuak dituen grafikoa. //Mendiko klima// da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Tenperatura baxuak edo oso baxuak dituen grafikoa: //mendiko klima edo klima polarra// izan daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Prezipitazioen barra-diagramen azterketa**. ikerketa. Tenperaturen grafiko linealaren analisitik ondokoa ondoriozta dezakegu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Klima beroa da: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Prezipitazioak egonkorrak badira, //klima ekuatoriala// da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Urtaro lehor bat badago, //klima tropikala// izango da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Ia prezipitaziorik ez badago, //basamortuko klima// izaten da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Prezipitazioak urte osoan zehar ematen direnean, //klima ozeanikoa// da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">-Uda lehorra bada, klima mediterraneoa da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Prezipitazioak urriak direnean eta udan ematen badira, klima kontinentala da. <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Mendiko klima eta klima polarra erraz ezagutzen dira: prezipitazio ugari daudenean, mendiko klima da. Bestelakoa, klima polarra da. **<span style="color: #f5064e; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduerak ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> egiteko: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Klimogramak.Klimodiagrama gehiago || **4.1-** **Klima Ozeanikoa** : <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">urte osoan zehar euritsua; uda gozoa: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1. **Santander:** Ozeaniko "Kostaldekoa" : negu gozoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2. **Orense**: Ozeanikoa "mediterraneoalderako iragapenekoa": uda lehorra. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3. **Pamplona**: Ozeanikoa "kontinentalizatua": negu hotza.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.2- Klimogramen interpretazioa: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">4.3- Penintsula Iberiko-ko klimogramak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian **Iruñea**-ko klimograma || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4. Valencia**: Mediterraneo "levante-koa": euria equinoccio-etan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**5. Barcelona**: Mediterraneo "katalana": euria equinoccio-etan; udan lehortaldi motza. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**6. Malaga**: Mediterraneo "malagueñoa": euria neguan, oso negu gozoa.
 * [[image:KlimBarcelona.png width="460" align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.2-Klima Mediterraneoa**: uda lehorrak eta beroak. Negu gozoak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian, **Bartzelona**-ko klimograma. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**7. Soria**: Kontinentala "Lurralde altuetakoa": uda freskoa, negu hotza. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**8. Huesca**: Kontinentala "Lurralde altuetakoa": uda freskoa, negu hotza. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**9. Madrid:** Kontinentala "lurralde bajuetakoa": uda oso beroa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**10. Logroño**: Kontinentala "lurralde bajuetakoa": uda oso beroa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**11. Badajoz:** Kontinentala "lurralde bajuetakoa": uda oso beroa. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**12. Almeria**: Azpibasamortuarra.
 * [[image:huescaSoria.png width="531" height="242" align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.3-Klima kontinentalizatua**: Alde termiko handiak (urtean zehar).
 * [[image:almeriaKlim.gif width="355" height="272" align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.4- Klima basamortuarra**: udako lehortaldia oso luze eta larria.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian **Almeria**-ko klimograma; behean, Almeriako //basamortua//. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**13. Benasque**: Iparraldekoa, oso euritsua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **"Sierra Nevada"** hegoaldeko adibide izan daiteke, udan nahiko lehorra delarik. || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">14. La Palma ............................................15. Las Palmas. ** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.6- Klima Tropikala**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**14. La Palma:** Azpitropikal ozeanikoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**15. Las Palmas**: Azpitropikal lehorra.
 * [[image:Benasque.jpg width="242" height="211" align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.5- Mendi altuetako klima**: oso negu hotzak. Urte osoa euritsua da (Iparraldean); erdi eta hegoaldean udako lehortaldia izaten da.
 * [[image:alaitznatura/La Palma.jpg width="247" height="211" align="left"]][[image:alaitznatura/Las Palmas.jpg width="249" height="218" align="right"]]

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**La Palma**, Munduko Biosferaren babesgunea. ||

**Vladimir Köeppen** -ek <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">(edo **Köppen**, klimatologo eta botaniko alemaniarra) klima-sailkapen bat eta munduko zona klimatiko desberdinak (landaretza motaren arabera) proposatu zituen, non hezetasuna eta tenperatura-aldaketak kontuan hartuak izaten bait ziren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondorio bioklimatikoak azpimarratzen ditu, baina klimaren funtzionamendua ez du kontuan hartzen ez ta segida klimatikoak ere. Dena den, Klima-sailkapen enpiriko hau, asko hobetu dute eta hasiera batean gogor kritikatu bazuten ere, gaur egunean klima sailkatzeko oso metodo ezaguna da.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">5.- Köeppen-en klima-sailkapena : **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> (**Oharra**: Köepenn-en sailkapena ez da sartzen Selektibitateko gaitegian, baina gehien erabiltzen den sistema da).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Köeppen-ek 1936 urtean bere sailkapena argitaratu zuen. 1953 urtean Koeppen-en bi ikaslek, Geiger eta Pohl-ek, sailkapena errebisatu eta hobetu zuten zenbait aldaketa sartzen dutelarik. Hau da datozen tauletan ikus daitekeen sailkapena: Koeppen-Geiger-Pohl-en sailkapena (laburtua).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sailkapenaren ezaugarriak. Klima motak adierazteko, sistema honetan, beti hiru hizki erabiltzen dira (adibidez BWh). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sailkapen honetan, klima TALDE-tan, AZPITALDE-tan eta AZPIDIBISIO-tan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">TALDE klimatikoak hileko batazbesteko tenperaturaren arabera sortzen dira eta majuskulaz idazten dira:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Taldeak eta azpitaldeak konbinatuz, datorren taulan ikusten diren oinarrizko klimak lortzen dira:



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erreferentzia bezala erabiltzen diren isoterma guztieek esanahi edo erizpide biofuntzionala daukate: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) 10ºC ko isoterma**: Zuhaitzen hazte-prozesuen muga izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) 18ºC ko isoterma**: Neguan, landare tropikaleen muga izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) 0º C ko isoterma**: //Permafrost//-aren muga, poloetatik ekuadorerantz.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zenbait adibide, sailkapen klasikoa eta Köeppen-Geiger-ren sailkapenaren arteko baliokidetza ulertzeko: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Klima ozeanikoa**: Bilbao, Oviedo, Gijón ... **Cfb** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Klima mediterraneoa**, uda berokoa: Bartzelona, Málaga .... **Csa**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ondorengo irudian, landaretzaren araberako munduko zona bioklimatikoak ikus ditzakegu ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">KÖPPEN **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">-ek zehaztuta):



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **E** motako klimak, planetaren zonalderik hotzenetan kokatzen dira. Azpiklimak, tundrakoa (**ET**) eta elur/izotzeko (**EF**) klimak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Latitude ertainetako klimak, (**C** eta **D** hizkiak) bigarren hizki minuskula baten bidez zehazten dira (arestian esan dugun bezala). Zonalde klimatiko horretan, udan fase lehorra dagoenean, (**s**) hizkia jartzen da; neguan bada, (**w**) hizkia erabili behar dugu eta fase lehorrarik ez balego, (**f**) hizkia erabiliko dugu. Hirugarren hizkia, zonalde hauetan, udaren berotasunaren maila edo neguaren hotzaren intentsitatea (**a, b, c** edo **d**).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">A motako klimak, ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">zonalderik beroenetan izaten dira, eta talde honen barnean, hiru klima desberdin bereizten dira: neguan fase lehor batekin (**Aw**), oso urtaro lehor motzak (**Am**) eta urtaro lehorrarik gabeko klimak (**Af**). Aurreko tauletan, klima hauen deskribapena ikus daiteke.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurrinketa ez da ohiko aldagai meteorologiko bat; hau dela eta **Köppen**-ek, lehortasun-maila adierazi ahal izateko, adierazle (indize) berean tenperatura eta eurijausteak elkartu zituen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Klima hauek, klima lehorretan (**BW**), klima erdi-lehorretan **(BS**) bereizten dira, eta hirugarren hizki bat beroa (**h**) edo hotza (**k**) den adierazteko erabiltzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **H** hizkia, mendiko klimetan erabiltzen da.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">B motako klimetan **, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">landaretza kontrolatzen duen aldagaiarik garrantzitsuena, hezetasuna-lehortasuna izaten da. Kasu honetan, lehortasuna, eurijausteekin erlazionatuta egoteaz gain, lurzoruetan lurinketaren bitartez galtzen den urarekin ere erlazionatuta dago.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera