DBH4.Adierazle+ekologikoak.


 * Adierazle ekologikoak. ** **Teknika errazak ingurumen-kalitatea aztertzeko. **

Izaki bizidunek betidanik jakin izan dute ekosistemek jasaten dituzten aldaketetara moldatzen. Adaptazio prozesu hauek bide ezberdinak jarraitu ditzakete. Espezie batzuek ihes egiten dute aldaketa baten aurrean, beste batzuek berriz, jokabide berriak, aldakuntza fisiologikoak, edo moldaketa morfologikoak izaten dituzte. Ekosistema bakoitzaren aniztasun biologikoaren barruan, aldaketa baten aurrean sentikorragoak diren espezieak aurkitzen ditugu, edota oso erantzun nabarmenak dituztenak. Espezie hauek dira toki konkretu baten ingurumen-egoeraren berri ematen digutenak, **bioadierazleak** edo **bioindikatzaile** deritzogunak. Bioindikatzaile bat ez da soilik animalia, landare edota onddo konkretu bat izan behar. Batzuetan espezie talde, elkartze edo espezieen arteko erlazio baten fruitu da: landare komunitateak, bakterio koloniak, likenak, etab. //Enarek baxu egiten badute hegaz, euria egingo du.// //Goroldioak, enborretan beti iparalderantz hazten dira.// • Mugimendu gutxikoa izatea komeni da, aldaketa baten aurrean bere ihesa ekiditeko. • Nahiko ugaria eta sakabanatuta lurralde batean. Espezie eskasa edo arraroa bada agian ez dugu aurkituko, eta bere falta agian ez da adierazgarria izango. • Geroz eta tamaina handiagoa, orduan eta errazago ikertu daiteke (morologia, ehunak,organoak…). Bioindikatzaile asko txikiak dira, laborategiko material espezifikoa behar dutenak: mikroskopioak, hazkuntza inguruneak, laginen prestaketa, etab.
 * 1.- Zer dira adierazle ekologikoak?: **
 * Nolakoa izan behar da bioindikatzaile on bat? **

Likenak, alga eta onddo baten arteko sinbiosiaren emaitza dira. Inguru ezberdinetara moldatu dira planetan zehar, baina era berean sentikortasun nabarmena azaltzen dute atmosferan dauden kutsatzaileen kontzentrazioaren aldaketen aurrean. //Parmelia sulfata//, //Evernia prunastri// edo //Parmelia caperata// zuhaitzen zurtoin eta adarretan hazten diren likena espezieak dira. Nitrogeno eta sufre oxidoekiko (SOx eta NOx) oso sentikorrak dira, kontzentrazio bat gainditzen dutenean hil egiten baitira. Liken hauen desagertze jarraituak kutsaduraren igoeraren seinale da, horrexegatik airearen kalitatearen adierazle moduan zenbatu eta ikertzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibilgailu eta industriek likenentzako kaltegarriak diren kutsadura sortzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Likena hauen desagerpenak airearen kalitatearen beherakada adierazten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5; text-align: center;">Lichens and air pollution (hormirudia) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozonoak ultramore izpientzako ezinbesteko iragazkia osatzen du estratosferan, Lurra planetan bizitza ezagutzen dugun moduan ahalbidetzen duena. Baina ozono guztia ez da <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">onuragarria, izan ere, troposferan metatutakoa (lehendabiziko 18 km-ak zorutik hasita) oso kaltegarria da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozono hau nitrogeno oxidoetatik (NOx) eta konposatu organiko lurrunkorretatik (COV), sortzen da, smog fotokimikoa osatuz, hiri eta industria-guneen gainean kokatzen den laino trinkoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozono kontzentrazioa modu jarraian neurtu liteke, baina badago beste aukera erraz eta merkeago bat. Asko dira Nicotiana tabacum (tabakoa) adierazle moduan landatu diren lekuak. Espezie oso sentibera da ozonoarekiko, kutsaduraren neurriko hildako ehunek osatutako orbanak azaltzen baitzaizkio (klorofila molekulak apurtzen dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tabakoaren hostoek ozono troposferikoaren mailak adierazten dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozono kontzentrazioa antzemateko tabakoaren Bel W3 barietatea, 1960.ko urtetik; maiatzaren bukaeratik irailera, kontrolatu nahi dugun airean jartzen dira, 14 eguneko periodotan.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">2.- Airearen ingurumen kalitatearen bioadierazleak: **
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">//a)Sufre dioxido, Nitrogeno oxido kontzentrazioa eta Likenak// **
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">//b) Ozono kontzentrazioa eta tabakoaren ostoak:// **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gehienak intsektuak dira larba-aldian, baina bestelakoak era badaude, hala nola, zizareak, gasteropodoak edota krustazeo txikiak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Orokorrean ibaien hondoetan bizi dira, materia organikoa jaten eta harrien artean ezkutatuz. Hauetako batzuek kalitate ez hain oneko urak jasaten dituzte, baina badago talde bat ibai osasuntsuetan baino ez direnak hazten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Trikoptero (tximeleta eta pipien senideak), plekoptero (harrietako euliak) eta efemenopteroen (efimerak) larben exijentzia oso nabaria da, eta oxigenazio ona daukaten uretan baino ez dira bizi. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ibaien goi ibilguetako zonalde ez oso sakonak izan ohi dira toki hauek. Ibaien arroka eta harri-koskorren azpian ezkutatzen diren tamaina txikiko organismoak dira, ur korrontearen indarraren eta harraparien babesean: arrainak, anfibioak eta ur-hegaztiak. Ezkerran: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Trikoptero// baten larba / Eskubian: //Trikopteroek// babes egiturak sortzen dituzte hartxintxar, are eta makiltxoekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Catalunya-ko Makro-ornogabe urtarrak, uraren kalitatearen arabera  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kalitate oneko uren adierazleak  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kalitate ertaineko edo txarreko uren adierazleak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Uretan ager daitezkeen makro-ornogabe arruntenak:
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.- Uraren ingurumen kalitatearen bioadierazleak: **
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">//a) Makro-ornogabeak:// **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoru osasuntsu batez aritzea oso erlatiboa da, baina bere kalitatea mugatzen duten hainbat irizpide daude. Lurzoru emankor batek, landare eta fauna komunitateak jasateko gai denak, materia organiko ehuneko bat izan behar du gutxienez, oxigenazio egoki bat, eta tenperatura eta hezetasun egonkorrak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lur-zizareak lurzoru on baten adierazle paregabeak dira. Materia organiko nahikoa dagoela esaten digute, euren elikagaia baita. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gainera, zoruak oxigenazio eta hezetasun egokiak dauzkala adierazten dute, bestela itota edo deshidratatuta hilko lirateke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Era berean, lurzoruaren egoera zuzenaren erantzule dira. Zizareen elikadura materia organikoa digeritzean datza, beren tamainarekin alderatuz lur kantitate handiak irentsiz eta iragaziz. Elikatzeko modu honek lurzoruaren etengabeko mugitzea eragiten du, konpaktazioa saihestuz, eta aireazioa eta drainatzea hobetuz.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Lurzoruaren kalitatearen adierazleak: **
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">//a) Zizareak (erantzule eta adierazleak dira)// **

B <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">akterio, onddo, protozoo eta legamia espezie zenbatezinak lurzoruaren ekosistemaren parte dira. Hauen aktibitate metabolikoa eta fisiologikoa zoruan dauden baldintzek <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">mugatzen dute, lurraren kalitatearen adierazle bihurtzen dituenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Neurtu daitezkeen parametro batzuk mikroorganismo koloniak eta horien ezaugarriak ezagutzeko (lurzoruaren egoeraz informazioa ematen digute): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Biomasa mikrobiarra (kantitatea). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- Arnasketa: oxigenazioaren, hezetasunaren eta tenperaturaren menpe (aerobioak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">- C eta N-aren mineralizazioa.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">//b) Jarduera mikrobianoa// **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera