Ugal+funtzioa


 * Ugal-funtzioa bizidunetan **

Edozein espezieren biziraupena bermatzeko, ezinbestekoa da banakoak ugaltzea, hildakoak ordez ditzaten. Bi ugalketa mota bereizten dira: Ugalketa sexuala: Bi banako edo guraso aritzen dira prozesu honetan. Hauek, bien karaktere-nahasketa bat duten beste banako batzuk sortzen dituzte. Izaki bizidun zelulanitzak ugaltzen dira horrela.
 * 1.- Ugalketa kontzeptua: **
 * Ugalketa kontzeptua**: edozein espezietako banakoek beren antzeko beste banako batzuk sortzen dituzten funtzioa da; hau da gurasoek ondorengoak sortzeari deitzen zaio ugalketa.
 * Ugalketa asexuala**: Banako edo guraso bakar batek parte hartzen du, eta hark beste banako bat sortzen du. Horrela ugaltzen dira algak, onddoak, protozooak eta zenbait landare eta animalia.

Organismoek, haien bizitza osoan igarotzen dituzten aldiak **Ziklo biologikoa** edo **Bizi zikloa** deitzen da. Ziklo biologikoek ondoko elementu edo zatiak izaten dituzte:
 * 2.- Bizi zikloa edo ziklo biologikoa: **

a) ** Ugalketa **: Fase honetan, organismoak zelula berezi bat edo zelula multzo bat sortzen ditu (ugal-zelulak). Ugalketa prozesuan parte hartuko duten zelulak dira, eta horietatik beste banako bat sortuko da. Banako berriaren lehenengo zelulak, **zigoto** izena du eta bere baitan elkartzen dira gurasoen karaktereak nahasian. b)** Enbrioi-garapena **: Zigoto zelulatik, zatiketa zelular ugari direla medio, banako oso bat sortzera doan fasea da. c) ** Hazkuntza fasea **: Fase honetan banakoa helduz doa eta gorputza hazio egiten zaio. Bukaeran, organismoak behin betiko neurria hartzen du eta bere espezieko helduek dituzten karaktereak ere.

Banakoaren gorputza bi zatitan edo gehiagotan hausten da eta zati horietako bakoitzetik ondorengo bat sortzen da. Horrela ugaltzen dira zelenteratuak (anemonak) eta harrak (lur zizare batzuk, //planariak// ...). Irudian //Planaria// baten zatiketa bidezko ugalketa: gorputzaren zati bakoitzak banako oso bat osatzeko gaitasuna du. Itsas izarrak eta beste animalia batzuk, sexuzko ugalketa egiten badute ere, gai dira ustekabean galdutako gorputzaren atalen bat berriro eratzeko. Prozesu hau, ** birsorkuntza ** deitzen da (Irudian, itsas izarraren birsorkuntza). Animaliari koskor edo ernamuin bat ateratzen zaio gorputzean, beranduago koskor hori bereizi egiten da eta hartatik banako heldu bat sortzen da. Adibidez, horrela gertatzen da ur gezatako // Hydra // -tan (ondoko irudian). Beste izaki bizidun batzuetan, koskorrrak ez dira bereizten eta jatorrizko organismoari lotuta mantentzen dira koloniak eratuz.
 * 3.- Animalien Ugaltze-funtzioa: **
 * 3.1- Ugalketa **
 * 3.1.1- Ugalketa asexuala animalietan :** Animalietan, oso gutxitan gertatzen da ugalketa mota hau; animaliarik bakunenetan eta eboluzio-maila txikienekoak soilik ugaltzen dira horrela. Sexu gabe (hau da, prozesuan, banako bakar batek parte hartzen du) ugaltzen diren animalietan bi prozesu desberdin hauek burutzen dira:
 * a) Zatiketa:**
 * b) Gemazioa ** :

Animalien sexu bidezko ugalketan sexu desberdineko bi banako behar dira, banako **arra** eta banako **emea**. Arrek nahiz emeek ugalketarako organo berezituak garatzen dituzte: Arretan, organo berezitua horiek **testikuluak** deitzen dira. Organo hauetan sortzen dira arraren ugal-zelulak, **espermatozitoak**. Emeetan, organo berezituak **obulutegiak** deitzen dira eta bertan sortzen diren emearen ugal-zelulak **obuluak** dira. Bideo honetan, Gizakiaren obulutegiak eta testikuluak beha daitezke. (DBH 3. mailan, Giza ugalketa sakon eta zehatz landuko duzue.) media type="youtube" key="90PB8PNq9EA" width="420" height="315" align="center"
 * 3.1.2- Ugalketa sexuala animalietan: **

Espezie batzuetan, banako bakoitzak ugal-organo (edo **gonada**) bakar bat dauka, arrarena edo emearena; espezie hauek **sexubakarrak** dira. Beste espezie batzuetan, aldiz, banako berean bi gonadak garatzen dira; espezie **hermafroditak** dira (barraskiloak, izainak, lur-zizareak ...). Dena den, hermafroditen kasu gehiengoetan, banako berean organo arra eta emea badaude ere, **ernalketa gurutzatua** izaten da, eta oso gutxitan gertatzen da autoernalketa (obuluak banako beraren espermatozitoekin ernaltzea).

Obulu bat eta espermatozoide bat elkartu eta bakoitzaren nukleoek bat egiteari deitzen zaio **ernalketa**. Ernalketaren ondorioz, obozelula edo **zigoto** bat sortzen da, banako berri baten lehenengo zelula da. Zigotoaren nukleoan, arraren eta emearen informazioa gordeta dago, nahastuta.
 * 3.2- Ernalketa: **
 * ** Kanpo-ernalketa ** : elkartze zelularra (espermatozito eta obozitoaren artekoa), organismotik kanpo gertatzen da, gehiengoetan uretan (arrainak, anfibioak ....). || ** Barne-ernalketa ** : Emearen ugaltze-aparatuaren barnean gertatzen da elkartze zelularra (arrain batzuk eta ia lehorreko animali guztiak). ||
 * [[image:biologia_reproduccion2.jpg align="center"]] || [[image:fecund_inter.gif align="center"]] ||

Ernalketa eta enbrioi garapena non gertatzen diren arabera, **hiru ugalketa mota** bereizten dira: Adibideak: arrain gehienak, narrasti eta hegazti gehienak. || **Bibiparoak**: Enbrioia amaren gorputzaren barnean garatzen da, **umetokia** edo **utero** izeneko organo baten barnean; amak, enbrioia **elikatu eta babesten** du. Amaren eta enbrioiaren gorputzen artean, lotura edo zubi bat eratzen da: **plazenta**. Adibideak: ugaztunak. || **Obobibiparoak**: Enbrioia amaren gorputzaren barnean garatzen da; amak, babesa ematen dio baina mantenugaiak (enbrioiaren elika-funtzioa) arrautzako gordekinetatik lortzen ditu. Enbrioi-garapeneko prozesuaren bukaeran, **eklosioa** gertatzen da obiparo eta obobibiparoetan. **Eklosioa** da //arrautzetik ateratzea//; obobibiparoetan, eklosioa gorputzaren barnean gertatzen da eta amaren gorputzetik kumeak "bizirik" ateratzen dira, aurreko marrazoaren kasuan ikusi dugun bezala. Bibiparoetan, enbrioi-garapenaren bukaeran **erditzea** gertatzen da.
 * 3.3- Enbrioi-garapena: **
 * Zigotoa** sortzen denetik banakoa jaio bitarteko fasea da.
 * **Obiparoak**: Enbrioia amaren gorputzetik kanpo garatzen da, arrautzan hain zuzen ere, eta han dauden elikagaiez elikatzen da.
 * Ez dago plazentarik**, amaren eta enbrioiaren lotura zuzenarik. Adibideak: marrazo batzuk (ikusi ondoko bideoa); suge eta musker batzuk. ||
 * [[image:lagartos.jpg width="250" height="209" align="center"]] || [[image:viviparos.jpg width="266" height="238" align="center"]] || media type="youtube" key="9Vwme4SJCls" width="392" height="219" ||

Enbrioi-aldiaren osteko garapena deritzo banakoa jaiotzen denetik heldu bihurtu eta ugaltzeko gaitasuna lortu bitarteko prozesuari. Bi motatakoa izan daiteke:
 * 3.4- Enbrioi-aldiaren osteko garapena: **
 * a) Zuzena ** : Kumeek jaiotakoan helduen antza dute; beraz, garapen fase hau haztean baino ez datza.
 * b) Zeharkoa ** : Kumeak (larbak) garapen fasea bukatu gabe jaiotzen dira eta haien itxura eta portaera helduen itxuren eta portaeren oso bestelakoak dira. Larba egoeratik helduen gaitasuna eta itxura lortzeko Metamorfosia izeneko prozesua burutu behar dute. Metamorfosiaren konplexutasun mailaren arabera, bi kasu bereizten dira: ** Metamorfosi bakuna ** eta ** Metamorfosia konplexua **.



Ugalketa asexuala ohikoagoa da landareetan animalietan baino; mota hauek ezagutzen dira:
 * 4.- Landareen Ugaltze-funtzioa: **
 * 4.1- Ugalketa asexuala landareetan: **

Esporak, ugalketa asexuala burutzeko zelula bereziak dira. Baldintzak egokiak direnean (tenperatura, hezetasuna ...) espora batetik banako oso bat era daiteke, inolako beste zelula batzuekin elkartu gabe, ez dago ernalketarik. Adibideak, goroldioak eta iratzeak.
 * a)** **Ugalketa begetatiboa**:
 * ** Estoloiak ** : zurtoin txikiak dira, lurzoruarekiko paraleloan hazten direnak. Estoloiak lurzorua ukitzen duenean, sustraiak botatzen ditu eta beste banako bat sortzen da. Adibideak: marrubiak. || ** Erraboilak ** : Lurpean hazten diren zurtoin txikiak dira, hosto lodi eta mamitsuz estaliak. Adibideak: tipulak, tulipak .... || ** Tuberkuluak ** : Lurpeko zurtoinak dira, lodo-lodiak, gordekin ugari metatzen dituztenak. Adibideak: patata. ||
 * [[image:Estoloiak.jpg align="center"]] || [[image:Erraboilak.png align="center"]] || [[image:tuberkuluak.jpg align="center"]] ||
 * b) ** ** Esporak bidezko ugalketa ** :

Landare Angiospermoen ( goi mailako landareak, loredunak) ugalketa aztertuko dugu: (Hau ikustea, ** Ezinbestekoa **) Angiospermoen ugalketa. Landareen sexuzko ugaltzea (gaztelaniaz) Ugaltze-funtzioari dagokion **//Gaztelania-Euskera//** hiztegia osatu behar duzu, oinarrizko terminuekin. ** Angiospermak **: **Bizi zikloa (Gametofitoa, hau da gametoak egiten dituen "gorputza" edo organismo-fasea nagusia da)**
 * 4.2- Ugalketa sexuala landareetan: **
 * [[image:alaitznatura/Lorea_1.jpg width="533" height="610"]] || [[image:Ciclo_angiospermas.gif width="350" height="350" align="center"]]

media type="youtube" key="1OFF2qYvLag" width="420" height="315" align="center" || ** Laburpena: ** Landareen ugalketa mota desberdinak (gaztelaniaz). Goroldioen ugalketa Iratzeak Gimnospermoen ugalketa Angiospermoen ugalketa Click hemen ** Jarduera 1 **. Angiospermoen ugaltzea. ** Jarduera 2. ** Angiospermoen ugal aparatua: lorea. ** Jarduera 3. ** Lorearen atalak. ** Jarduera 4. ** Ugalketa sexuala.