Harriak+DBH1

Harriak mineralez osatuta daude. Harri batzuek mineral bakarra dute osagai; harri hauei ** harri mineralbakarrak ** deitzen zaie. Beste harri batzuk, mineral bat baino gehiagoz osatzen dira (adibidez granitoa); hauek dira ** harri mineralanitzak **. Harri kontzeptuan, beti suposatu behar dugu mineralak egoera solidoan aurkitzen direla, salbuespen bakar batekin: **petrolioa**. Petrolioa harri organogeno bezala onartzen da, nahiz eta egoera solidoan ez egon. Gainontzeko kasu guztietan, harriak, beti **egoera solidoko** agregatu mineralak dira. Harrien sorrera Harriak eta mineralak Hiru Harri mota bereizten dira: **sedimentarioak, magmatikoak eta metamorfikoak**. Harri sedimentarioak edo jalkin-harriak, hobi sedimentarioen beheko gunetan sortzen dira, gaineko sedimentuek eragiten duten presioak eta temperaturak eraginda (200ºC gainditu gabe). Lodiera, kolore eta trinkotasun desberdineko geruzatan egoten dira. Materialak metatu ondoren bi prozesu gertatzen dira: **Trinkotzea** eta **Zementazioa** handia eragiten dute eta hango sedimentuak, buztin-mineralak, harea pikorrak eta abarrak elkarri ahokatzen dira. Elkarren arteko airea eta ura desagertzen dira eta sedimentu-multzoaren bolumena murrizten da. || ** Zementazioa ** Sedimentuan zegoen urak zenbait mineral disolbatzen ditu eta gero, jalkiarazten ditu. Substantzia honek beste osagaiak elkarri atxikitzea eragiten du, itsagarria balitz bezala.
 * Harriak. Harri motak eta Harrien zikloa. **
 * 1.- Harrien osaera: **
 * Elkarri lotutako pikor mineralez osatuta daude harriak, egoera solidoan.** **Pikor guztiak mineral berekoak direnean, harria mineralbakarra dela esaten da**.
 * 2.- Harri motak: **
 * 2.1- Harri sedimentarioak **:
 * ** Trinkotzea ** Hobi edo arro sedimentarioan pilatzen diren materialek, beheko geruzetan presio

Trinkotzea eta Zementazioa, azalpen grafikoa || Harri sedimentario mota desberdin batzuk bereizten dira: (ikusi beheko Taula) Konglomeratuak (**zatiak >2mm**), hareharriak (**2mm 1/16mm**), Limolitak (**1/16mm 1/256 mm**) eta Lutitak edo buztinitak **(zatiak< 1/256 mm**). **Konglomeratua** || ** Halita ** (harri ebaporitikoa, **NaCl)** || Horrela sortu dira** ikatzak ** eta ** petrolioa **. Ikatza eta petrolioa oso garrantzi handiko baliabideak dira, energia-iturririk erabilienak direlako. Hau dela eta, sorrera prozesuak aztertzea eta ulertzea merezi digu. Ondoko zerrendan, animazio eta baliabide grafikoak eskeintzen dira, gaztelaniaz eta ingeleraz. Hauta ezazu bat, nahi duzuna; etxean prestatu ondoren, gelan, beste gelakideren aurrean, animazioaren informazioa azaldu.
 * **2.1.1**- Harri sedimentario **Detritikoak edo Klastikoak**: Beste harri batzuren zatiz osatuta daude. Zatien diametroaren arabera:
 * **2.1.2**- Harri sedimentario **Bioklastikoak** : bizidunen barne nahiz kanpo eskeletozko hondakinez osatuta daude (pikorrak edo klastoak oskolak, eskeletoaren zatiak .... izaten dira; moluskuen oskolak, koralak eta abar). ||
 * **2.1.3**- Harri sedimentario **Kimiko eta biokimikoak**: prezipitazio-prozesua, erreakzio kimiko baten ondorioa izan da edo lurrintze prozesu baten ondorioa**.** Atal honetan, ** kareharriak ( ** **kaltzio karbonatoz** osatuta, prezipitazio kimikokoa da ** ), harri ebaporitikoak ** edo **gatz-harriak** (prezipitazioa, lurintze prozesu baten ondorioa da)**, eta sílex ** sartzen dira.
 * **2.1.4**- Harri sedimentario **Organogenoak**: **Bizidunen hondar bigunak**, bakterio anaerobikoek eraldatuta; eraldatze prozesua oso luzea izaten da (miloi urtetakoa).

.
 * **[|El Petróleo: Fichas Didácticas.]** (Fuente AOP)
 * **Petrolio eta gasa.** (Universidad de Tromsø)
 * **[|El Petróleo]** (Repsol)
 * **[|El Petróleo]** (Eroski-Consumer)
 * **[|El Petróleo]**(RecursosTIC: ProyectoNewton)
 * **[|El carbón]** (Alfonso de Mier y Rosa Leva) ||

Harri urtuaren eta gasen nahasteari, ** magma ** deitzen zaio. Magma ez da harri bat, egoera solidoan ez baitago; baina magma solidotzen denean (hoztu eta gero) sortzen diren harriak ** harri magmatiko ** edo** igenoak ** dira. ** Harri magmatiko guztiak magma baten solidotzetik datoz. ** Solidotze prozesuaren **abiaduraren** eta **lekuaren** arabera, **hiru harri magmatiko mota** daude: Harri hauek kristal-egitura izaten dute eta ** pluton ** izeneko harri multzoak eratzen dituzte. Adibideak: **Granitoa, Diorita, Gabroa** ...... ** Granitoa. ** Harri osoa kristalinoa da. || ** Harri magmatiko bolkanikoak ** ** (Hozte eta solidotze azkarra) ** Magma, lurazalean hozten da, gainazal kontinetalean edo hondo ozeanikoetan. Sumendietatik ateratzen den magma hau oso azkar hozten eta solidotzen da; **ez du** Adibideak: **Basaltoa, Pumita edo Apar-harria** (uretan flotatzen den harri bakarra)
 * 2.2.- Harri magmatikoak **:
 * ** Harri magmatiko plutonikoak ** ** (Hozte eta solidotze geldoa **) Magma pixkanaka-pixkanaka hoztu egiten da. Hozte abiadura geldoa eta sakonera handian.
 * eratzen kristal-egiturarik**, denborarik izaten ez baitu.

** Pumita ** (Magmatiko bolkanikoa, amorfoa da ez kristalinoa) || ** Harri magmatiko filonianoak **** (Hoztearen Bitarteko abiadura) ** Magma hoztu eta solidotu egiten da gainazalerako bidean beste harri-multzoren zirrikituetan; zirrikitu eta zartadurahoriek magmaz bete ondoren, bertan burutzen da hozte eta solidotze prozesuak; horrela sortzen dira **dikeak**, **lakolitoak**, **sill** ..... izeneko egitura bereziak (**filoiak**).

** Porfidoa ** (mikrokristalak, kristal handiak eta gai amorfoa, nahasian ikusten dira) || .

Oso sakonera handian lurperatuta dagoen edozein harri motak bere gainean dauden sedimentuen eraginez izugarriko presioa jasaten du. eta horretaz gain tenperatura handiagoen eraginpean egongo da. Presioak edo/eta tenperatura handiagoa denez, eraldatze-prozesu bat, ** metamorfismoa **, burtzen da, beti, harrien mineralen fusio puntua gainditu gabe. Adibideak: Marmola. ||  Harbela. ||
 * 2.3- Harri metamorfikoak **:
 * [[image:alaitznatura/marmol.jpg width="156" height="167" align="center"]]

Eskistoa ||

Gneis || .

Harri motak Harrien gida, argazkiekin
 * 2.4- Harrien sailkapena: laburpen bat eta Harrien gida irudiekin: **
 * 3.- Zertan erabiltzen dira harriak?: **
 * 3.1- **Eraikuntzako material gisa:** || [[image:alaitznatura/tejas.jpg width="242" height="131" align="left"]]**zementua** (kareharritik eta zenbait buztinetatik lortzen da); **igeltsua** eta **eskaiola**,; **material** zeramikoak, teilak, adreiluak .. buztinetik lortzen dira. ||
 * 3.2- **Apaingarriak egiteko** || [[image:alaitznatura/panteon1-350.jpg width="238" height="187" align="left"]]Eskulturak, mahaiak, hiri-altzariak ....... leundu ondoren distira ederra ematen dute eta. ||
 * 3.3- **Ontziak egiteko**: || [[image:alaitznatura/275px-Museo_Chinchilla_Belmonte-Useros_Botijos.JPG width="247" height="162" align="left"]] Hainbat ontzi, azpil eta abar buztinez modelatzen dira; egosi ondoren gogortu egiten dira. ||
 * 3.4- **Erregai gisa**: || Ikatza, petrolioa eta petroliokinak; energía iturri ez berriztagarria da, berokuntzarako, garraiorako, elektrizitatea sortzeko erabiltzen dira. ||
 * 3.5- **Industria kimikoan**: || Plastikoak, pinturak, zuntz sintetikoak ..... petroliotik lortutako veste hainbat produktu egiteko. ||

** JARDUERAK ** ** Jarduera 1. **Harria ala minerala? ** Jarduera 2 **. Harri magmatikoak eta metamorfikoak. ** Jarduera 3 **. Harri igneoak ** Jarduera 4 **. Harri metamorfikoak media type="youtube" key="B8Y7S2ZwGNQ" width="560" height="315"

Prozesu multzo bat da, ziklikoa, errepikakorra; Lurrraren gainazalean, harriak **higatu** egiten dira eta tamaina desberdineko zatitan apurtzen dira. Zati hauek, **garraiatu** eta **jalkin** egiten dira, erliebearen gune sakonenetan (**arro sedimentarioak**). Arro sedimentarioan, **trinkotze** eta **zementazioa** burutzen dira eta **Harri sedimentario berri bat** sor daiteke; baina sedimentuek hondoratzen jarraitzen dutenean, **presioa eta tenperatura** handitzen dira. Kasu honetan, mineralak eralda daitezke (urtze puntua gainditu gabe) eta **Harri** **metamorfiko bat** sortuko da. **Presioa eta/edo tenperatura** handitzen jarraitzen dutenean, mineralen urtzen puntua gaindituko dugu; orduan harriak desagertzen dira (egoera solidoa desagertzen da) eta **magma** bat sortuko da. Magma hori hozten eta solidotzen denean, **harri magmatikoak** eratuko dira eta zikloa ixten da. Harrien zikloa. Azalpen grafikoa  Harrien zikloa, irudi bizidunetan.   Harrien zikloa. Irudikapen orokorra. Trinkotzea, Zementazioa
 * 3.- Harrien zikloa: **
 * ** A. Prozesuak ** Higadura, Garraioa, sedimentazioa.

. Mineralak eraldatzen dira, deshidratazioa (egoera solidoan). .

Harrien mineralak likidotzen dira.

. Magmaren solidotzea eta hozte-prozesua || ** B. Eragileak ** Atmosfera, ura, haizea, erakarpen grabitatorioa Presioa eta tenperatura (<200ºC)

. Tenperatura (>200ºCfusio puntua), presioa. . || ** C. Zer eratzen da? ** **Harri sedimentario berriak.** ..

.
 * Harri metamorfiko berriak.**

//**Magmak**// (ERNE! Magmak ez dira harriak, egoera solidoa galdu delako) .


 * Harri magmatiko berriak**; solidotze lekua eta abiaduraren arabera, plutoniko, filoniano edo bolkanikoak izan daitezke. ||