Hidrosfera+DBH1

Lurra eratu zenean, duela 4.500 m.u., sumendi-jarduera oso handia zen eta asteroideek eta kometek sarri jotzen zuten gure planeta. Prozesu hauei esker, atmosfera aberastu egin zen karbono dioxidoan eta ur-lurrunean. Lurra hoztuz zihoan heinean, ur-lurruna kondentsatuz joan zen eta azkenean, euri eran jausi, gainazalean metatu eta horrela hidrosfera sortu zen. **Hidrosfera da uretako erreinua eta beste sistemekin (Atmosfera, Biosfera ...) erlazionatuta dago**. media type="youtube" key="RN0GwCabgrg" width="560" height="315" Hidrosferaren zati bat, atmosferan dago, ura gas egoeran; beste zati bat, bizidunetan sartuta dago, egoera likidoan. Ozeanoetan biltzen diren urek, zatirik handiena osatzen dute; eta azkenik, kontinenteetan, ur solidoa (elurra eta izotza) eta ur likido bezala, ibaietan, aintziretan, lurpeko uretan eta lurzoruetan aurkitzen da. Ura, ikuspegi orokorra.
 * Lur planetaren Hidrosfera **
 * 1.- Lurraren Hidrosferaren jatorria ** :

Lurrean dagoen ura honela banatuta dago: %97-%97,5 ur gazia da eta %3-%2,5 ur geza.
 * 2.- Uraren banaketa ** :



media type="youtube" key="OiVwfAPSEH8" width="560" height="315" align="center"

Gatz disolbatuak itsasoraino eramaten ditu eta lurruntzen denean, gatz disolbatuak jalkitzea eragiten du. Uraren gazitasun disolbakorra || Organismoen barnean, garraio-funtzioa egiten du. Disolbatzaile nagusia da, bizidunon barneko likido guztietan: odola, listua, digestio-urinak ..... || Ozeanoek eta itsasoek udan beroa xurgatzen dute eta neguan, atmosferara askatzen dute || Organismoen barneko temperatura-aldaketak murrizten ditu.Hozgarri eraginkorra da, bizidunon bero-soberakinak atmosferara askatzeko (izerditzean ura lurrundu egiten delako) ||
 * 3.- Uraren propietateak ** :
 * **Propietatea** || **Lurraren gainazalean burutzen diren zenbait prozesu** || **Bizidunetan burutzen diren prozesuak** ||
 * ** Oso disolbatzaile ona da ** || Lurrazaleko hainbat mineral disolbatzen du.
 * ** Bero kantitate handia xurgatzen du ** || Klima leuntzen du; **erregulatzaile termiko ona da**.
 * ** Ezohiko dilatazioa du **. || Substantzia guztiak konprimitzen dira likidotik solidora igarotzean; ura, aldiz, hedatu egiten da izoztean, bolumen handiago okupatzen baitu. Harriak haustea eragiten du horrek, arrailetan ura sartu eta izozten denean. || Aintziretan, ibaietan eta itsasoetan, izotza ur gainean gelditzen da eta sortzen den azaleko jeruza izoztu horren azpian, urak egoera likidoan jarraitzen du, uretako bizidunek bizirik iraun dezaketen. ||
 * ** Substantzia itsaskorra da. ** || Ura eraginkortasunez itsasten zaie gainazal mota gehienei. Harriak eta lurzorua ere bustitzen ditu. || Landareen hodi meheetan gora egiten du urak. ||

Ozeanoetako urak baditu zenbait ezaugarri berezi: disolbatuta dauka, batazbeste. || Gasak ditu disolbatuta  Nitrogeno, oxigeno, karbonodioxidoa eta beste gas batzuk ditu. Olatuen bitartez eta izaki bizidunen jardueraren bitartez (fotosintesia) gas horiek uretan disolbatzen dira. || Tenperatura aldatzen da sakoneraren arabera Eguzkiak gainazaleko ura berotzen du, eta beraz, gainazalean tenperatura altuagoa da beherago dagoen urarena baino. Itsas hondo sakonenetan, tenperatura 4º eta -2º C artekoa izan daiteke. || Ozeano-uren ezaugarriak: itsaslasterrak. Ozeanoetako urak **hiru mugimendu** mota izaten ditu; Horrela mugitzen dira partikula materialak, hazieak eragindako olatuetan. || Ezkerreko irudian, //**swell**// edo **//hondoko itsasoa//**ren olatuak; kasu honetan, olatuak eragin dituen haziea oso distantzia handiko zona batean jotzen ari da. Olatu ordenatu eta erregularrak dira.
 * 4.-Ozeanoetako ura **:
 * Ur gazia da. Litro bat urek **35g** gatz
 * Olatuak **: **Haizeak** eragiten ditu. Haizeek eraginda, gainazaletik beherako 50m-ko ur masa nahasten da.
 * [[image:particulas_agua.gif width="360" height="135" align="center"]]

Eskubian, **//haize-olatuak//**; orain, hazieak olatuen sorlekuan bertan jotzen du. , || media type="custom" key="23727868" Lurra, Ilargia eta Eguzkiaren masen arteko grabitazio-jokabideak sortzen ditu itsasaldiak. Itsasaldien lehenego eta bigarren mailako ondorioak ongi ulertzeko, click hemen eta aukeran agertzen den bideoan **play** egin. media type="youtube" key="wjwIl4fWv_c" width="420" height="315" align="center"
 * Itsaslasterrak ** : Ur-masen mugimenduak dira, eta ibai ozeanikoak balira bezala hara-hona ibiltzen dira ozeanoan. Korronte hauen eragileak, ** Haize nagusiak **, ur-masen arteko ** tenperatura aldeak ** eta ** gazitasuna aldeak ** dira.
 * Mareak (edo itsasaldiak) **: Itsasoko ur mailaren aldizkako igotzeak eta jaisteak dira.


 * ** Hiztegirako ** : ** itsasaldiak ** (mareas, // tides // ), ** itsasgora ** (pleamar, // high tides // ),
 * itsasbehera ** (bajamar, // low tides // ), ** itsasaldi biziak ** (mareas vivas, // spring tides // ),
 * itsasaldi hilak ** (mareas muertas, // neap tides // ).

||  Animazioa abian jartzeko, ** Click ** egin irudi gainean. media type="custom" key="26774734" width="120" height="120" align="left" ||

Ur geza hainbat formatan ager daiteke gainazal kontinentalaren gainean: aintzirak, ibaiak, uharrak, lur azpiko urak, zingirak eta glaziarrak.
 * 5.- Kontinenteetako ura (uraren zikloan sartuta) **:
 * [[image:cicleaigua.jpg width="453" height="275"]]

Adieraz itzazu zenbaki bakoitzaren esanahia. || ||


 * ** Aintzirak ** || Lurraren sakonunetan pilatzen diren ur masak dira. ||
 * ** Ibaiak ** || Ur-laster iraunkorrak dira. Iberiar Penintsulan ibairik emaritsuena Ebro da eta luzeena Tajo ibaia. ||
 * ** Uharrak eta errekak ** || Urtearen sasoi batzuetan lehor egoten diren ur-lasterrak dira. Ibilbide motza izaten dute, eta desmaila handikoak dira; askotan ibai batean bukatzen dira. Batzuetan, itsasoan irekitzen dira, zuzenean (erranblak). ||
 * ** Lur azpiko urak ** || Harri multzoren barrutik doazen urak dira. Batzuetan, aintzirak edo ibaiak sortzen dituzte lur azpian. ||
 * ** Inguru zingiratsu, padurak **
 * eta hezeguneak ** || Horrelakoetan, lurzorua istilduta egoten da urte osoan eta uraren sakonera oso desberdina izaten da leku batzuetan eta besteetan. ||
 * ** Glaziarrak ** || Izotz-pilaketak dira. Poloetan eta mendiko gailurretan eratzen dira. ||

Ura, Lurraren sistema guztietatik igarotzen da, ziklo errepikakor bat osatzen du: **uraren zikloa**. Hidrosferatik Atmosferara doa; Atmosferatik lurzoruetara eta Biosferara (bizidunek hartzen duten ura); eta berriro, Biosferatik eta Lurzorutik, Hidrosferara edo zuzenean Atmosferara. Ziklo honen motoreak bi dira: a) **Eguzki energia**: honi esker, ura lurruntzen da eta Atmosferara doa. b) **Grabitazio-erakarpena** (Lurraren masak eraginda): indar honek, hodeietan kondentsatzen den ur likidoa eroriarazten du, eta ibaietatik itsasora edo harri-multzo barrura eramaten du. Ziklo honetan, lau prozesu gertatzen dira: ** Lurruntzea ** (Atmosferarantz), ** Kondentsazioa ** (ihintza eta hodeiak sortzen dira horrela), ** Gainazaleko isurketa ** (ibaiak eta errekak sortzen dira) eta ** Infiltrazioa edo iragazketa ** (lur azpiko uren sorrera).
 * 6.- Uraren zikloa **:

Uraren zikloa (gaztelaniaz). Animazioa. Water cycle.


 * 7.- Zertan erabiltzen dugu ura?: **

Gure estatuan, ur gehiena ** nekazaritzarako ** erabiltzen da; ez da edateko ura izaten baina baliabide baliotsua eta garestia da. Beste zati handi bat ** industrian ** erabiltzen da; hau ere ez da edatekoa izaten.

Kontsumitzen dugun gainerako ura, ** etxe **rako izaten da: edateko ura, elikaduran, garbiketa-kontuetan eta abarretan erabiltzen dena.

Ura: agortzen den baliabidea. Ura neurriz edo neurriz kanpo erabiltzen da? Uraren garrantzia eta erabilera. Azalpen grafikoa (gaztelaniaz).. Uraren erabilerak Euskalherrian (video)

Gure etxetara iristen den ura, edateko ura da. Ez du arriskurik gure osasunerako, araztua izan da eta kontsumorako egokia da. Munduko Osasun Erakundeak (MOE/OMS) ur edangarriaren ezaugarriak, hauek izaten dira: a) **Ez du eduki behar osasunerako kaltegarri den substantziarik**; ez kutsagarri biologikorik (mikrobio patogenoak) ez kimikorik, ez erradiaktiborik. b) **Gas-prportzio eta gatz mineralen proportzio jakin bat eduki behar ditu**, disolbatuta. c) **Koloregabea** edo zeharrargia izan behar du; **usaingabea** eta zapore atseginekoa ere. Uren tratamenduak. Azalpen grafikoa
 * 8.- Uraren kalitatea **: