LOMCE.DBH4.Plaken+Tektonika


 * Plaken Tektonikaren Teoria. Plaken arteko ertzak. ** ** Wilson-en zikloa. **

** 1.- Plaken Tektonika **: 1970eko eta 1980eko hamarkadetan hainbat eta hainbat ikerketa egin zituzten, eta ikerketa haiei esker, bolkanismoa, sismikotasuna, mendikateen eraketa eta beste hainbat fenomeno geologiko plaken tektonikaren bitartez azal zitezkeen. 1950ean **Hugo Benioff** fisikari eta sismologoa ohartu zen Ozeano Barearen Ipar Amerikako kostalerroan sortzen ziren lurrikara guztiak modu berezi batetan antolatuta zeudela: sakonera txikieneko gune sismikoa (hipozentrua) zutenak kostatik hurbil gertatzen zirela, eta sakonenak, berriz, kontinente barruan gertqatzen zirela, hipozentru desberdinak plano inklinatu batean egongo balira bezala. Gainazal okertu horri **Benioff-en planoa** deitu zioten. Plaka Tektonika Teoria da **Hutton**-ek aurkitu nahi zuen mekanismoa, sedimentuak tolestu eta sedimentu horiekin mendikateak altxatzeko gai baita. Plaka Tektonika Teoria **hiru baieztapen hauetan** oinarritzen da:

**a)** Litosfera, zati desberdinetan zatituta dago; zati bakoitza, **Plaka Litosferiko** bat da. **b)** Plaka Litosferikoak desberdinak dira: azalerarengatik (handiak, txikiak, ertainak), izaera eta osaerrarengatik (ozeanikoak dentsoagoak, basaltikoak. Kontinentalak dentsitate txikiagoarekin eta granitikoak) eta lodierarengatik (ozeanikoak meheagoak kontinentalak baino). **c)** Plaka Litosferikoak higitzen ari dira; Mugikortasunaren kausa, astenosferan ari diren konbekzio-korronteak dira, bero-fluxuak sortzen ditu korronte hauek. Plakak ez dira berez mugitzen, mantuko konbekzio-korronteek mugitzen dituzte.

**Mantu**-ko materialen portaera isurkorra eta Lurraren bero-fluxua dira plaken mugikortasunaren kausa, bideo honetan ikusten den bezala: media type="custom" key="24195392" align="center"

1.Mugimendu mota: ** Ertz edo Muga dibergenteak: ** **Dortsal ozeanikoak eta Rift-ak**: bi plaka bata bestearekiko urruntzen direnean eta beraz lurrazal berria sortzen denean gertatzen da. Hondo ozeanikoan **Dortsal ozeanikoak** sortzen dira (ezker goiko irudian); gainazal kontinentalean, ertz dibergenteek **Rift** izeneko egiturak sortzen dituzte (ezker beheko irudian), //faila alderantzikatu-sistema// batekin erlazionatuta. Mantuko material berriak ateratzen dira zona hauetatik; irtengunean, deskonpresioagatik, likidotzen dira eta batzuk gas bihurtzen dira: **magmak**. Bolkanketa basikoa gertatzen da.  Sismizitatea ez da magnitude handikoa izaten eta hipozentroak sakonera gutxitan aurkitzen dira.
 * 2.- Plaka Tektonikoen mugikortasuna: **
 * Plaka Tektonikoak mugitzen dira HIRU mugimendu moten arabera: **

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hondo ozeanikoaren desplazamendua. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Dortsal ozeanikoak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"><span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ertz dibergenteak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Rift eta dortsal baten baten sorrera  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ertz dibergenteetako prozesuak.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondo ozeanikoaren zabaltzea ** J **** arduera 1: ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Dortsal ozeanikoen eraketa <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Gauza bera al da dortsal eta mendikatea? <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ozeano-hondoen zabaltzea. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Dortsal ozeanikoeei buruzko galdetegia.

2.Mugimendu mota: ** Ertz edo muga konbergenteak **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azpiratze zonak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> : bi plaka bata bestearekiko elkartzen direnean eta beraz bata bestearen azpitik sartu (azpiratze edo subdukzioa) egiten dute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">** Elkarren talka egiten duten plaken arabera, hiru ertz konbergente mota bereizten dira: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**a) Biak ozeanikoak**: kasu honetan, irla-arkuak sor daitezke, sumendi azidoekin. Sismizitatea handia denez, **tsunami-**arrisku handia ere izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**b) Bata ozeanikoa eta bestea kontinentala**: sumendi azidoak eta hipozentro sakoneko lurrikarak; arrisku sismiko handiko eremuak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaka ozeanikoa (dentsoena) bestearenpean tolestu eta hondoratzen da Mantu-rantz; egitura honi **Benioff**-en planoa deitzen zaio eta magma-poltsak eratzeko eremua izaten da. **Orogeno perikontinentalak** sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**c) Biak kontinentalak**: Plaka Asiatikoa eta India-koaren artekoa. Ez da bolkanketarik suertatzen, baina deformazioak (**Orogeno barnekontinentalak)** eta sismizitatea handiak izaten dira.


 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergente ozeaniko-ozeanikoa. Irla-arkuen sorrera.

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Irla-arkuen sorrera || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergente ozeaniko-kontinentala (Andinoa). Mendikate perikontinentalen sorrera.

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergente ozeaniko-kontinentala (Andinoa). Mendikate perikontinentalen sorrera.(II) || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergenteak (Andinoa). Bolkanketa . || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Azpiratze zonetako prozesuak || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Azpiratze zonetan, magmaren sorrera || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergente kontinentala. Himalaya <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ertz konbergente kontinentalak. Mendikate barnekontinentalen sorrera <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Laburpena (beti, saguz, testuaren bukaerara jeitsi eta CONTINUE hitza sakatu behar da). HOT SPOT kontzeptuaren aurkezpena

3.Mugimendu mota: ** Muga edo ertz transformatzaileak **: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bi plaka ezberdinek batak-bestearekiko duten mugimendu erlatiboa ezkerrantz edo eskuinerantz denean. Bolkanketarik ez da gertatzen, baina sismizitatea magnitude handikoa izaten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Laburpena**: ertz mota guztiak eta kasu bakoitzaren ondorioak: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Plaken arteko ertz edo muga motak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">**Ezinbestekoa**: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Plaken mugimendua. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Plaken tektonika: laburpena eta ariketak (gaztelaniaz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaka Litosferikoen higikortasunaren kausa Astenosferan ari diren **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">konbekzio-korronteetan datza **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">, eta konbekzio astenosferikoaren kausa, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">bero-fluxua **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> da. Ez dugu ahaztu behar Lurbarneko beroa, elementu erradiaktibo naturaleen desintegraziotik datorrela (eta neurri txikiagotan, Presioak eragiten duen beroketatik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Egia esateko, gaur egunean hauzitan jartzen da konbekzio-korronteko eredua; adituek proposatzen dute korronte eredu kaotiko bat, astenosferako masa irekitan balego bezala, eta ez testuetan askotan ikusten diren irudien bezalakoa. Dena den, astenosferako "korronteak" ulertzeko ondoko animazioetan proposaturiko eredu desberdinak ikus daitezke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">[|Konbekzio eredua ulertzeko(1)] [|Konbekzio eredua (2)] [|Konbekziozko bero-garraioa ulertzeko.(3)]
 * ** Jarduera 2 **. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaken Tektonika: kontzeptu nagusiakEsteka honen informaziotik abiatuta, galdera hauek erantzun behar duzu (erantzunak, koadernoan idatziko dituzu) :


 * a)** Nor zen **Alfred Wegener**?
 * b)** Nola deitzen da bere Teoria eta zer dio ?
 * c)** Noiz aurkeztu zuen Teoria hori?
 * d)** Zergatik ez zen onartua izan?.

|| || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaken Tektonika: animazioa.


 * 3.- Wilson-en zikloa: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">John Tuzo Wilson **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> (1908-1993) geologo kanadiarrak oso ekarpen interesgarria bat egin zuen: Lurraren historioaren zehar apurketa eta bilketako prozesuak ziklokoi aritu dira, multzo kontinentalak zatituz eta beranduago zati besberdin horiek berriro superkontinente bakar batean elkartuz . Bere ohorean, prozesu zikliko honi **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Wilson-en ziklo superkontinentala edo Wilson-en zikloa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> deitu zioten.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hauek dira ziklo honen fase edo urratsak: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Wilson-en zikloa <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Wilson-en zikloa (gaztelaniaz).


 * 4.- Jarduerak: **
 * ** Jarduera 3 **.Plaka litosferikoak eta mugak. || ** Jarduera 4. **[|Litosferaren mapa.] || ** Jarduera 5. ** Litosferako elementuak eta prozesuak. || ** Jarduera 6. **Plaken mugimenduak. Kontzeptu mapa. ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera