LIZZ.6.1


 * Lurbarneko Sistemak: Geosfera. ** **Egitura eta prozesuak. **

 **1.1- Definizioa: ** Lurra planetaren sistemen artean, bolumen eta masa handien dauzkan Sistema da. Honetaz gain, bere osaeran materialerik dentsoenak erabiltzen dira. Lurra, //Akrezio Hipotesiak// dion bezala, duela 4.600 miloi urte eratu zen, espazioan zehar barreiatzen ari ziren partikula-elkartzetik abiatuta.  Erakarpen-indar grabitazional-ak eragin zituen **partikulen arteko talkek** eta **elementu erradiaktibo naturaleen desintagrazioak** beroketa handia sortu zuten.  Egoera honetan eta errotazio mugimenduak lagunduta, materialak berauen dentsitatearen araberako geruza desbedinetan ordenatu ziren:
 * 1.- Geosfera. Definizioa, egitura : **
 * Gasek, (arinenak) kanpoko geruza (gas-nahastura fisiko bat) osatu zuten, **Atmosfera**.
 * Tenperatura jetsi zenean, Atmosfera-ko ura egoera likidora pasatu zen eta lehendabiziko eurijausteak izan ziren; euri urak pilatuz joaten ziren neurrian **Hidrosfera** sortu zen.
 * Materialarik dentsoenek, **Geosfera** sortu zuten.

Irizpide kimiko-mineralogiko bat erabiltzen dugunean (hau da, material desberdinen **dentsitatea** eta haien **osaketa kimiko-mineralogikoa**, sakoneraren arabera), ondoko hiru unitate geokimiko handiak bereizten dira **Geosfera**n (Eredu geokimikoa):
 * 1.2- Egitura: **
 * **AZALA**: Kanpoko edo gainazaleko geruza solidoa. Azal kontinentala, lodiagoa da (25-70 Km bitarteko zabalera) oso harri zaharrekin ( 4.000 milloi urtekoak?) Harri plutonikoak, bolkaniko eta sedimentarioak, metamorfizazio gradu desberdinekin aurki daitezke; oso heterogeneoa da. Azal ozeanikoa, finagoa da (6-12 km) eta gehienezko antzinatasuna 180 miloi urtekoa da. Mantutik sortu diren magma basaltikoz osaturik daude, nagusi. Zenbait zonetan, iragapen edo transizioko Azala deskribatu da; hirugarren Azal mota hau, Azal kontinentalaren luzapen eta labainketa grabitazional batetik sortzen omen da.
 * **MANTUA**: Erdiko zona da, 2900 Km-tara iristen da. Geruza honetan peridotitaren antza duten harriak omen daude, mineralak beraz, olibino eta piroxenoen antzekoak. Goi-Mantua ( 1000 Km-tara) eta Behe Mantua (2900 Km-tara) bereizten dira..
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**NUKLEOA:** Barneko zona da, erdigunera iritsi arte (6.370 Km-tara). Kanpo-Nukleoa isurkorra da. Hemen daude materialarik dentsoenak, Burdina (Fe) eta Nikela (Ni) ugarienak izaten direlarik (Sideritoetan ikusten den bezala), burdin sulfuruoak ere egon daitezke ….

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Baina, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">irizpide dinamiko **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> bat erabiltzen bada (Geosfera-ko mugikortasun-unitateak) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">lau unitatez **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> osatutako **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Geosfera **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> agertzen zaigu ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Eredu dinamikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> edo **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">fisikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">):
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**LITOSFERA**: Azalak (SiAl+SiMa) eta Goi Mantuaren A-geruzak osatzen dutena (Abiadura Gutxiko Kanaletik gainazalera). Litosfera Ozeanikoa meheagoa da SiAl geruzarik ez baitu; Litosfera Kontinentala zaharragoa da.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**ASTENOSFERA**: Litosferapean kokatzen da. Uhin sismikoen abiadura murrizten da zona honetan; honek suposatzen du isurkortasun maila nahiko handia dela. Geruza honen zabalera, mugak eta bertako zirkulazioa gaur egunean hauzitan dauden aztergaiak dira. Azalpen klasikoetan, hemen kokatzen dira konbekzio ganbarak: materiala egoera solidoan badago ere, daukan plastikotasun eta isurkortasunari esker, bero fluxuak eraginda, fluxu-sistemak sortzen dira, "konbekzio ganbarak". Astenosfera-ko korronteek, gaineko Litosfera solidoa apurtu (Plaka Litosferikoetan) eta mugiarazten dituzte. Gaur egun, geologo batzuren eritziz, azpiratze zonapetan Astenosfera 2.900 km-tara iristen da (Kanpo Nukleoraino, Gutemberg etenuneraino) eta zirkulazioa eredu kaotiko baten bitartez azaltzen dute, urak irekiten hasten denean egiten duen mugimendu edo fluxuak bezalakoak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**MESOSFERA**: Astenosferapean dagoen Mantua da. Batzuek hemen jartzen dute beste bigarren zirkulazio sistema (Konbekzioa), kanporantz beroa garraiatzeko.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**ENDOSFERA** (Nukleoa edo Gunea): Izen bereko unitate geokimikoarekin bat dator. Ikuspuntu dinamikotik, Kanpo Nukleoa isurkorra denez gero, beste konbekzio sitema bat omen du.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Egitura eta Eredu Dinamikoa iruditan: media type="youtube" key="UR_IE7bVl90" width="504" height="377" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Geosferan, (Plaken Tektonika Teoriak azaltzen duen arbera) Lurbarneko bero-fluxu bat indarrean dabil, gunentik espaziorantz. Bero-garraio hau mekanismo desberdinez egiten da:

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">a) **Konbekzioz** garraiatzen da Nukleotik Mesosferara, Mesosferatik Astenosferara eta Astenosferatik Litosferara. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">b) Litosferan zehar **kondukzioz** egiten da. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">c) Atmosferan Zehar (espaziorantz) **irradiazioz** (**Infragorriko uhinen bitartez**, gorputz bero guztiek egiten duten bezala). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Konbekzio-eredua (gogoaraztekoa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Geosfera-ko mapa dinamikoa  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Ziklo Geodinamikoaren motore edo eragilea, beraz, **Bero-garraioa da**. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Lurbarnetik espaziorantz doan bero-fluxu hau, ez da berdina gainazaleko puntu guztietan. Zonalde tektonikoaren arabera (//ertz dibergente//etan handiagoa da) eta gainazaleko harri motaren eroankortasun termikoaren arabera balio bat edo beste har dezake. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Satelite-sareren bidez (teledetekzioa) bero-fluxuko mapak egiten dira, planetaren gainazaletik igortzen den energia termikoa agerian utziz. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Bero fluxu hau energia Geotermikoaren oinarria da (Adibidez ,Islandian ).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Geosfera es dago geldirik; denboran zehar aldatuz joan da eta aldatzen jarraitzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aldaketa hauek, gainazalean nabarmentzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Eraldatzen ari den edozein Sistemak energia iturri bat behar dute. Lurraren Geosfera-k bi energia iturri dauzka:
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.-Geosferaren Dinamika: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Barneko energia iturria**: eratu zeneko akrezio-beroketak eragin zuena eta, elementu erradiaktibo naturalen desintegraziotik sortzen dena (hau da garrantzitsuena).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Kanpoko energia iturria**: Eguzki-energia eta Grabitazio-energia (espaziotik mugitzen ari delako, beste gorputz zerutarren artean eta batera).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Indarrean ari den energia-iturriaren arabera, burutzen diren prozesu eta aldaketak desberdinak dira, horrela **Kanpo Prozesu Geologikoak** eta **Barne Prozesu** **Geologikoak** bereiztuko ditugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bi kasuetan, Lurraren gainazalean erliebe-aldaketak suertatzeaz gain, beste produktu eta substantzia batzuk agertzen dira; hauek, Soziosferan eta Teknosferan Baliabide Naturaltzat jotzen ditugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Batzutan ere, prozesu geologiko hauek intentsoegiak edo maiztasun handiegirekin gertatzen direnean, arrisku askoren kausa izaten dira eta kalte eragin dezakete (Ikusteko **Arriskuak** Unitate Didaktikoan).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.1- Barne prozesu geologikoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plaken arteko gertaerak eta egiturak (gogoaraztekoa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.2- Kanpo prozesu geologikoak**:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera