LOMCE.DBH1.Zelula+motak


 * Zelula motak **

Bi diseinu zelular bereizten dira: Zelula Prokariotikoa eta Zelula Eukariotikoa; azken honen barnean, landare eta animali zelula eukariotikoak zenbait berezitasun aurkezten dituzte. Zelula mota honekin, izaki zelulabakarrak eraiki daitezke, besterik ez.
 * 1- Zelula motak: **
 * Diseinu zelular ** Prokariotikoa **:
 * Lurra planetan lehendabiziko zelulak **, prokariotoak omen ziren (-3800 m.u.).
 * Zelula hauek eukariotikoak baino txikiagoak dira, ez dute **
 * nukleorik ezta zitoeskeletorik **.

Zelula arruntak konpartimentu edo ganbara bakar bat dauka, "zopa" batez beteta, hau da, uretan disolbatuta, ioiak, eta biomolekula desberdinak disolbaturik daude: ** zitoplasma. ** Elementu zitoplasmatiko gutxi izaten dute; nabarienak **ADN** dira (30.000-50.000) eta, zelula eukariotikoenak baino txikiagoak badira ere, egitura eta funtzioari dagokionez berdinak dira.
 * Zitoplasma**n flotaka, egitura gutxi bereizten dira.
 * molekula zikliko bat (nukleoidea) erdigunean**
 * kokatuta** eta ** erribosomak ** dira; **erribosoma** hauek oso ugariak

Eremu barnezelularra mintz zelularrak mugatutzen du. Gehienetan mintzaren gainetik badago veste estalki bat,** zelula horma **edo pareta zelularra (**mureina**-z osatuta, bakterioetan) hain zuzen.

Beheko irudian, zelula prokariotiko tipiko bat: **bakterio** bat.

|| Diseinu zelular** Eukariotikoa: Landare zelularena eta Animali zelularena. ** Modernoagoak dira, beranduago agertu ziren planeta honetan (-1500 m.u.) eta beti handiagoak dira, prokariotikoak baino.


 * Nukleo bat daukate**, eta ** zitoplasma **n flotaka, elementu ugari, eite zehatzarekin daude; besteak beste, mitokondrioak, mikrohariz osaturiko zitoeskeleto bat ............. (ikusi zerrenda osoa, datorren atalean)

Zelula hauetan, ADN molekulak katea helikoidal irekiak ( ez ziklikoak) dira, eta **nukleoan daude gordeta**.

Animalia zelula eukariotikoak **ez du kloroplastorik**, baina landare zelulek bai.

Animalia zelula eukariotikoak ez du pareta zelular zelulosikorik (zelulosaz osatuta), baina landare zelulek bai, badute pareta zelular **zelulosa**-z osatuta..

||

Diseinu zelularrak: alderaketa eta desberdintasunak (english).


 * 2- Zelula Eukariotoa aztertzen: **
 * ** a) Mintz plasmatikoa ** : zelula mota guztietan, animalia nahiz landare zeluletan. Malgua da eta eremu zelularra inguratzen eta mugatzen du erabat.

Mintz kanpotik, landare zeluletan soilik, ez gizakian ezta animali-zeluletan. Kutxa zurrun bat da, mintzari eutsita kanpotik; zelulosa-z osatuta dago gehien bat. Pareta honek landare zelulei, euste funtzio eta forma poliedrikoa ematen die.
 * b) Pareta zelular zelulosikoa **


 * c) Eremu barnezelularra: Zitoplasma **

eta biomolekulak disolbaturik daude. organoxkak ezagutu behar dugu; guztiok flotatzen dira zitosol-ean. Nukleo barnean, ADN gordeta dago; biomolekula hauek ez dira inoiz nukleotik ateratzen, baina haien informazioa bai. Nukleo eta zitoplasma komunikaturik daude poru nuklearren bitartez. media type="custom" key="24200206"
 * c1.- Zitosol: **"zopa" elikagarri bat da, uretan ioiak
 * c2.- Organoxka edo forma zehatza duten **
 * elementuak **
 * Ikusi 3.4 atalean zerrenda osoa;** ** gorriz ** markaturiko
 * c3.- Nukleoa **
 * Ikusi 3.5 atalean** : ** Nukleoa ** || [[image:alaitznatura/figurax1101.jpg]] ||

Mintz plasmatikoaren egitura. media type="custom" key="28907892" align="center"
 * 2.1- Mintz plasmatikoa-k, sarrera eta irteera guztiak kontrolatzen ditu ** ; horretaz gain, ** nortasun zelularraren oinarria da ** eta ** erlazio funtzioa betetzen du ** . Osaera kimikoa, lipidiko eta proteinikoa da nagusi.

(soilik ** gorriz ** idatzita daudenak; gainontzekoak kontsulta gisa eta DBH 4. mailan ikastekoak dira) || **Funtzio biologikoa** || || Multzo molekular txikiak dira, non zenbait molekula proteiniko (harizpi marroiak) eta azido nuleikoak (harizpi urdinak) elkar trabaturik agertzen baitira. Erribosoma bat bi azpiunitatez osatzen da: azpiunitate handia (eskubian) eta azpiunitate txikia (ezkerran). || Zilio eta flageloak. ||
 * 2.2- Zitoplasma: **
 * Zitoso **l-a: Barne ingurune zelularrean dagoen "** zopa elikagarria **", uretan gatz mineralak disolbaturik daude, aminoazidoak, gluzidoak ... eta biomolekula guztiak. Molekula txikiak disoluziotan eta handiagoak suspentsio koloidal batean.
 * Morfoplasma **: Zopa honetan dauden organoxka edo elementu multzoa da; ondoko taulan, elementu bakoitzaren deskribapena eta funtzioa azaltzen dira. **Soilik gorriz markaturik** daudenak menperatu behar duzue:
 * ** Morfoplasma **ren elementuak:
 * ** Mitokondrioak ** || Mitokondrioaren irudia Mitokondrioak. Energia lortzeko organoxkak dira. Mitokondrioen barnean, zenbait molekula erretzen dira, oxigenoarekin eta energia lortzen dugu. ||
 * ** Kloroplastoak ****(landareetan soilik)** || Kloroplastoak Kloroplastoen egitura. Irudia: kloroplastoaren egitura Plasto hauetan, landareek fotosintesia burutzen dute.
 * ** Erribosomak **[[image:alaitznatura/230px-10_large_subunit.gif width="138" height="138" align="right"]][[image:alaitznatura/ribosomaUpequeña.gif width="115" height="115" align="left"]] || Proteineen sintesian parte hartzen dute, ezinbestekoak dira. Zitosolean flotaka sakabanaturik egoten dira edo sare endoplasmatikoaren poltseei eta nukleoaren mintzari itsasita.
 * **Zitoeskeletoa** || Zelularen forma zehazten dute; zitoplasman sortzen diren fluxuak eta desplazamenduak bideratzen dute. ||
 * **Zentrioloak** (Zentrosoma) || Mitosia eta Meiosi prozesuetan (animali zeluletan) ezinbestekoak dira; zilioak eta flageloen sorrera eta koordinazioan konprometiturik daude.
 * **Sare endoplasmatiko bikortsua** || Kanporatzeko proteinen biltoki "dinamikoa"; kontzentratu, garraiatu, eta glukosidazioaren hasiera fasea burutzen dira, sare honen poltsetan ; espazio- egitura lortzen dute (4. barne). ||
 * **Diktiosoma** || Sare bikortsutik datorrena osatzen du, osagai gluzidikoz; glukosidazio fasea bukatzen da; glukopoteinak osatzen dira; garraioa eta kontzentrazioa. Jariaketa-xixkuak sortzen ditu. ||
 * **Sare endoplasmatiko leuna** || Gantzak eta beste lipido batzu ekoizten eta jariatzen dira. ||
 * **Lisosomak** || Hidrolasa azidoz (pH= 5,5) beteriko xixkuak dira. ||
 * **Peroxisomak** || Peroxidasaz beteriko xixkuak dira (katalasa ...) ||
 * **Jariaketa-xixkuak** || Diktiosomatik eratortzen dira; jariaketa prozesuetan ari dira, exozitosiaren bitartez. ||
 * **Bakuoloak** || Zitoplasman dauden xixkuak dira, landareetan nahiko handiak izan daitezke; gordailuak dira (ura, ....). Animalietan txikiak eta oso gutxitan agertzen dira. ||
 * //Oharra:// DBH 4. mailan, aurreko taularen elementu guztiak landuko ditugu. Hala ta guztiz ere, eta irakasle bakoitzaren arabera, elementu gehiago edo gutxiago azter ditzakezue. Gutxienekoak dira: mintza, zitoplasma eta nukleoa. Mitokondrioa eta kloroplastoa.**

** Jarduera 3 **. (hautatu nahi duzun esteka, hizkuntzaren arabera) Zelula eukariotoa, animazioa (gaztelaniaz). Zelula eukariotoa (ingeleraz).
 * Berpasoa egiteko**: Zelula eukariotoaren morfologia:

Bi mintzez osatuta dago, kanpo mintza eta barne mintza. Kanpo mintza SEB-arekin lotuta dago. Kanpo eta barne mintzak nukleo-poroek zeharkatuta daude, zitoplasmarekiko komunikabideak dira eta. Barne-ingurune urtsua da; nukleoplasman, oso egitura bereziak daude: ** Kromosomak. ** Unitate morfologiko hauetan, bizidun bat eraikitzeko informazio guztia, kodetuta dago. **Kromosomeek itxura harizpikaria dute**.
 * 2.3- Nukleoa ** : Nukleoa da zelula eukariotoen egiturarik handiena. Nukleoan dago zelularen ADN gehiengoa, informazio genetikoaren gordelekua da.
 * 2.4- Mintz nuklearra : **
 * 2.5- Nukleoplasma : **
 * Kromosomen osaera kimikoa**: ** ADN eta proteinak **. Substantzia honi ** kromatina **deitzen zaio, beraz kromosomak kromatinaz osaturik daude (ADN eta proteinak).Molekula kimiko hauen espazio-arkitektura eta zehazpenak, batxilergoko 2. mailan ikasiko dituzu. Ondoko esteketan, kromosomeen itxura eta hastapenak ikus ditzakezu:

Kromatinaren egitura.  Nolakoak dira kromosomak?