DBH3.Taula+Periodikoa


 * Taula Periodikoa. Atomoen arteko loturak. ** ** Ioiak **

XIX. mendean elementu berri ugari aurkitu zirenez, kimikariak elementu kimikoak sailkatzen hasi ziren. Horretarako, masa atomikoa eta propietate fisiko eta kimikoen antzekotasunak kontuan hartu zituzten.  1869an, **Dmitri Ivanovitx Mendeleiev** (ezkerreko irudian) errusiarrak une horretan ezagunak ziren 64 elementuak antolatu zituen, propietate kimikoak eta masa atomikoa erlazionatuz. 1870ean, **Julius Lothar Meyeer** alemaniarrak propietate fisikoetan oinarritutako beste antolamendu bat proposatu zuen. Bi urte geroago, Mendeleievek beste bertsio bat argitaratu zuen, itxura ezberdinekoa eta gaurko taulen antzekoagoa, lege periodikoan oinarrituta. Lege horri jarraituz, handituz doan masa atomikoaren arabera lerrokatu zituen elementu kimikoak, eta antzeko propietateak zituzten elementuak bata bestearen gainean kokatu zituen zutabeetan. Dena dela, taula horrek akatsak zituen. 1913an, **Moseleyk** elementu kimikoen zenbaki atomikoa xedatu zuen, eta, hortik aurrera, **elementuak zenbaki** **atomikoen arabera**, eta **ez masa atomikoaren arabera,** hasi ziren antolatzen taula periodikoan. Gaur egungo Sistema Periodikoak bidimentsional matriziala da, non **118 elementuak** **18 zutabetan** eta **7 errenkadatan** ordenatuta dauden. Errenkadei **periodo** deritze, eta zutabeei, **talde**. Taula periodiko batzuetan, multzoak koloreen bidez bereizi beharrean, kondizio estandarretan elementuak duen materia-egoeraren arabera bereizten dira. Elementu gehienak solidoak dira; N2, O2, F2, Cl2, H2-a eta gas nobleak (18 zutabekoak) gasak dira, eta Br2, Ga eta Hg-a, likidoak. Sistema Periodikoaren talde eta periodoetan erregulartasun batzuk ikus daitezke elementuen propietate fisiko eta kimikoen aldaketan, beraz, kokapena jakiteak ezaugarriak aurresateko balio du. Oro har, talde berean dauden elementuek antzeko propietate kimikoak dauzkate. **Zeintzuk dira erregulartasunez portatzen diren propietateak**?:  || **Ionizazio energia **: elementu neutro baten atomoa ioi bihurtzeko eman behar dugun energia.  || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Elektroafinitatea **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">: atomo gaseso neutro bat elektroi bat irabaztean trukatzen den energia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> || -
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">1.- Taula Periodikoa: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Erradio atomikoa eta erradio ionikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Elektronegatibitatea **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">: atomoen arteko loturetan atomoak duen partekaturiko elektroiak erakartzeko gaitasuna.

|| **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Izaera metalikoa, metaltasuna **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">: propietate metalikoak edo ez-metalikoak adierazten du.

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Taula Periodikoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Elementuen Taula Periodikoa  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Periodic Table. Royal Society of Chemistry  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Taula Periodiko honetan elementu bakoitzaren erabilera azaltzen da. **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 1 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">.: Taula Periodikoaren Puzzlea

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Atomoen arteko lotura motaren arbera, sustantzia mota desberdinak bereizten dira:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.1- Sustantzia ionikoak** (lotura ionikoz eratuak): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sukaldeko gatza (sodio kloruroa), potasio hidroxidoa, sodio nitratoa .... Sustantzia solidoak izaten dira eta fusio eta irakite puntu altuak izaten dituzte. Uretan eta azidotan disolbagarriak dira, baina bentzenotan disolbaezinak. Egoera solidoan ez dira eroale elektrikoak baina disoluzioan edo urturik oso eroale elektriko onak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sustantzia ionikoekin **ezin dugu erabili //molekula//** terminua. Ezin dugu esan //sodio kloruro molekula bat// (solidoa bada), horren ordez //sodio kloruro kristal// bat edo batzuk esango dugu. Gogoratu, sustantzia ionikoek ez dute molekularik. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.2- Sustantzia kobalenteak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> (lotura kobalentez eratuak): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hauek, gas, likido eta solido eran aurkitzen ditugu, irakite puntu baxua eta diosolbagarritasun ezberdina dauzkate. ez dira eroale elektrikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: sufre dioxidoa, ura, glukosa, etanola .... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atomoen erteko lotura kobalenteak dauzkaten sustantzia kimikoak bi talde handitan banatzen dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//2.2.1- Konposatu molekularrak:// molekula indibidualez osatutako konposatu kobalenteak dira. Molekulen arteko indarrak txikiak dira, beraz, gai hauek gasak, likidoak eta solido hegazkorrak dira, irakite eta fusio puntu baxukoak. **Sustantzia hauekin soilik erabiltzen da //molekula// terminua**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: CO2, oxigenoa, etanola ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//2.2.2- Kristak sareak:// Kristal-saredun konposatu kobalenteek (diamantea, grafitoa, silizio karburoa ...) fusio eta irakite puntu altuak dauzkate, konposatu ionikoek baino altuagoak. Denak solidoak dira eta batzuk oso gogorrak.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">2.- Atomoen arteko loturak, eta berariazko sustantzia motak : **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.3- Sustantzia metalikoak** (lotura metalikoz eratuak): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Oro har solidoak dira, fusio eta irakite puntu altuekin. Azidotan disolbatzen dira baina ez dira disolbagarriak ez uretan ez bentzenotan. Eroale elektriko onak dira. Sustantzia metalikoekin ez da erabiltzen molekula terminua. Sustantzia ionikoekin gertatzen zen bezala, gai metalikoek ez dute molekularik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: Aluminioa, burdina, kuprea ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lotura kimikoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tipos de enlaces **Lotura kobalentea**ren irudikapena: Hidrogeno molekularen eraketa **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 2. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Lotura kimikoaren mapa **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 3. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Loturak egitea **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 4. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Lotura kimikoak **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 5. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Gatzak ala metalak? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a)** Ioi positiboak edo **katioiak**: //izaera metalikoko// elementu baten nukleo neutroan **elektroi bat edo gehiago galtzen direnean** sortzen den atomo eraldatua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b)** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ioi negatiboak edo **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">anioiak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">izaera ez-metalikoko //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> elementu baten nukleo neutroan **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> elektroi bat edo gehiago irabazten direnean **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> sortzen den atomo eraldatua. media type="youtube" key="6MOjBh6ZnEw" width="560" height="315" align="center"
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.- Ioiak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**1.- Fusio eta irakite puntu altuak**. Konposatu ionikoak likidotzea zaila izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**2.- Solugarritasuna:** uretan eta antzeko disolbatzailetan disolbagarriak dira. Disolbatzaileek (urak, kasu) ioi positibo eta negatiboak bereizten dituzte, haien artean euren molekulak (disolbatzailearenak ) sartuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Konposatu ioniko baten disoluzioa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**3.- Eroankortasun elektrikoa**: Konposatu ionikoa disolbatzen edo likidotzen denean, ioiek mugikortasuna daukate eta eroale elektriko onak izaten dira.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Konposatu ionikoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> erakarpen elektrostatikoko indarrek elkartutako **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">katioi **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">anioiez **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> osaturik daude. Konposatu hauek, zenbait propietate berezi izaten dute, halaber:

**<span style="color: #e00849; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 6: ** media type="custom" key="29336311" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sar saitez goiko aplikazioan eta jarraian aipatzen diren konposatuen molekulak eraiki behar duzue: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">etanol **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">-aren molekula, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> karbono dioxido **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">-arena, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">metano **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">-arena eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">amoniako **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">-arena.
 * <span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Jarduera 7. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ioiak eraiki nahi dugu **<span style="color: #f00630; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Jarduera 8. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Build your own molecule (ingeleraz. 2D eta 3D irudikapena).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">.