Gizakiaren+antolakuntza+mailak.+Zelula.


 * Gizakiaren antolakuntza mailak (I): maila atomiko eta molekularra. Maila zelularra. **

Sarrera: Kimika-ko Unitate Didaktikoetan Materiaren ezaugarriak, egoerak eta osaera ikasi ditugu. **//Materia, atomoz osatuta dago//** esaten genuen; eta bizidunok ere, materiaz osaturik gaudenez, atomoz osaturik gaude. Bizidunok gure gorputzak eraikitzeko erabiltzen ditugun elementuak (atomo motak) ** bioelementuak ** deitzen dira. Elementu horien atomoak lotuz, **molekulak** eta **makromolekulak** (** biomolekulak **) sortzen ditugu. Biomolekula horiekin zelulen elementuak (**organuluak**) eta ** zelula ** osoa eraikiko dugu. Zelulek funtzio biologiko desberdinak izaten dituzte; funtzio biologiko berberaren zerbitzura dauden zelulek, ** ehunak ** osatzen dituzte (gantz-ehuna, giharre-ehuna ...). Ehun desberdinekin,** organoak ** osatuko ditugu (garuna, gibela, bihotza ...); eta organoak ** aparatu eta sistemetan ** antolatzen dira (nerbio sistema, arnas aparatua, zirkulazio-sistema) eta azkenik, hau guztiek ** indibiduoa ** (izaki zelulanitza) osatzen dute.Hasiko gara aztertzen Gizakiaren Antolaketa-mailak, sinpleenetatik (maila atomikoa) konplexuenera (aparatu eta sistemak).

Gure gorputza atomoz osatuta dago; Taula Periodikoan ikusten diren elementuren artean, batzuk gehiago erabiltzen dira besteak baino, gorputzak eraikitzeko. Kontzentrazio handiagotan erabiltzen diren elementuak : ** C,H,O,N **, **elementu biogenikoak** deitzen dira. Bizidunetan, lau horiek gehi ** P ** eta ** S **-arekin, gorputzaren pisuaren %98,7 koa osatzen da. Oso kontzentrazio txikitan erabiltzen diren elementuak ( %0,1>) ** oligoelementuak ** dira (zerrenda luze bat osatzen dute).
 * 1.- Maila atomikoa **: Gizakiak erabiltzen dituen elementu kimikoak: ** bioelementuak **.


 * Jarduera 1 **.: Taula behatu ondoren, eta H eta O kontuan hartu gabe (materia deshidratatuta aztertuko dugu) zein da materia bizian gehien erabiltzen den elementu kimikoa? eta zein da materia ez bizian (mineraletan, ozeanoetan, airean.. ) gehien erabiltzen dena?

**Atomo**z molekulak egingo ditugu; **biomolekula**z, zelulak eraikiko ditugu. Bizidun guztiak **zelula**z osaturik daude.

molekula txikikoek zapore gozoa dute (** glukosa **, ...). Molekula handikoek ez dute zapore gozorik eta ez dira ongi disolbatzen uretan (almidoia, zelulosa) Adibide bat, **glukosa** molekula.(eskubiko irudia)
 * 2.- Biomolekulak **: Bi motatakoak izan daitezke
 * Ez organikoak **, ura eta gatz mineralak dira ( kaltzio karbonatoa oskoletan, kaltzio fosfatoa hezurretan, CO 2 ...)
 * Organikoak **: materia bizidunean soilik daude eta bioelementuz osaturik dauden molekulak dira. ** Lehen printzipioak ** deitzen dira eta hauek dira:
 * ** Gluzidoak **
 * (CH2O) ** n formula kimiko orokorra dute.
 * Funtzio energetikoa** eta zenbait
 * egitura eraikitzeko** erabiltzen dira;

Gluzido ezagunak: **almidoia** (patata, ogia, espagetiak ..), Ez dira uretan disolbatzen; Lipido batzuetan, **P** eta **N** erabiltzen dira. Funtzio energetikoa (koipeak eta gantzak) Erregulazio funtzioa (sexu hormonak: testosterona, progesterona ..) Egiturak osatzeko: kolesterola eta beste asko, **mintz zelularretan**. Babesa termikoa.
 * zelulosa** (landare guztietan, zura, papera ...), **sakarosa** (kafesnetan jartzen duguna), **laktosa** ( esneari sapore gozoa ematen diona).. || [[image:alaitznatura/glucose.gif width="264" height="239" align="center"]] ||
 * **Lipidoak**
 * C**, **H** eta **O**-oz osaturik daude, beti;

Adibide bat, **trioleina** molekula, //oliba extra// //birginako// koipearena. (eskubiko irudia) Beste zenbait lipido ezagunak: || Beti **C**, **N**, **O** eta **H**-z osaturik daude. Batzutan **S**-a ere erabiltzen da. Garraio funtzioa (**//Hemoglobina//**) Inmunitatea (**//Antigorputzak//**) Mugimendua eragiteko (giharre zeluletan) __Egitura biologikoak__: ileak, lumak, adarrak ..
 * kolesterola**, **gantzak**, koipeak, gurinaren lipidoak, sexu hormonak, **zeridoak** (erleek egiten dute ezkoa), gure belarri barneko ezkoa ... || [[image:alaitznatura/trioleina.jpg width="240" height="147" align="left"]]
 * ** Proteinak **

esferek atomo desberdinak adierazten dute; esfera urdinak nitrogeno atomoak dira, txuriak hidrogenoak, grisak karbonoak eta gorriak oxigenoak. || || molekula hauek helize formako harizpi luzeak izaten dira; harizpi hauek proteinekin elkartzen direnan, zelularen nukleoan dauden egitura morfologiko garrantzitsuak. Gizakiaren zelula bakoitzaren nukleoan **46** kromosoma daude. Molekula dira, gurasoengandik seme-alabengana transmititzen direnak, informazioa daramate eta ** herentzia **ren oinarri molekularrak dira; indibiduoa (norbanakoa) eraikitzeko informazioa gordetzen dute.
 * //Hemoglobina//** molekula eskubiko irudian;
 * ** Azido Nukleikoak ** **C**, **N**, **O**, **H** eta **P**-z osaturik daude;
 * kromosomak** osatzen dituzte,

Eskubiko irudian, **ADN** molekularen helize bikoitza, **2nm**-ko diametrokoa; esferak atomo desberdinak dira.

** ADN ** = ** A **zido ** D **esoxi erribo** N **ukleikoa. || || Ikusi dugunez, **molekulak egitura hirudimentsionalak dira**, **masa daukate**, **espazioan bolumen zehatz bat okupatzen** **dute** eta **forma zehatza eta bereizgarria** daukate. Elementu hauekin, **zelulak** eraikiko ditugu.

**Teoria honen arabera,** **a) Bizidun guztiak, salbuespenarik gabe,** **zelulaz osaturik gaude** b) Z** elula da bizirik dagoen unitaterik sinpleena, bizi funtzio guztiak egin ditzakeen unitaterik sinpleena (harreman funtzioa, elika funtzioa eta ugal funtzioa). **
 * 3.- Maila zelularra **:
 * 3.1- Teoria zelularra: **
 * c) Zelulak, aurrenetik esistitzen diren beste zelula batetik eratortzen dira. **

Zelula mota honekin, izaki zelulabakarrak eraiki daitezke, besterik ez.
 * 3.2- Diseinu zelularrak: **
 * Bi diseinu zelular** bereizten dira:
 * Diseinu zelular ** Prokariotikoa **:
 * Lurra planetan lehendabiziko zelulak **, prokariotoak omen ziren (-3800 m.u.).
 * Zelula hauek eukariotikoak baino txikiagoak dira, ez dute **
 * nukleorik ezta zitoeskeletorik **.

Zelula arruntak konpartimentu edo ganbara bakar bat dauka, "zopa" batez beteta, hau da, uretan disolbatuta, ioiak, eta biomolekula desberdinak disolbaturik daude: ** zitoplasma. ** Elementu zitoplasmatiko gutxi izaten dute; nabarienak **ADN** dira (30.000-50.000) eta, zelula eukariotikoenak baino txikiagoak badira ere, egitura eta funtzioari dagokionez berdinak dira.
 * Zitoplasma**n flotaka, egitura gutxi bereizten dira.
 * molekula zikliko bat (nukleoidea) erdigunean**
 * kokatuta** eta ** erribosomak ** dira; **erribosoma** hauek oso ugariak

Eremu barnezelularra mintz zelularrak mugatutzen du. Gehienetan mintzaren gainetik badago veste estalki bat,** zelula horma **edo pareta zelularra (**mureina**-z osatuta, bakterioetan) hain zuzen.

Beheko irudian, zelula prokariotiko tipiko bat: **bakterio** bat.

|| Diseinu zelular** Eukariotikoa: ** ** Bi azpidiseinuekin : Landare zelularena eta Animali zelularena. ** Modernoagoak dira, beranduago agertu ziren planeta honetan (-1500 m.u.) eta beti handiagoak dira, prokariotikoak baino.


 * Nukleo bat daukate**, eta ** zitoplasma **n flotaka, elementu ugari, eite zehatzarekin daude; besteak beste, mitokondrioak, mikrohariz osaturiko zitoeskeleto bat ............. (ikusi zerrenda osoa, datorren atalean)

Zelula hauetan, ADN molekulak katea helikoidal irekiak ( ez ziklikoak) dira, eta **nukleoan daude gordeta**.

Animalia zelula eukariotikoak **ez du kloroplastorik**, baina landare zelulek bai.

Animalia zelula eukariotikoak ez du pareta zelular zelulosikorik (zelulosaz osatuta), baina landare zelulek bai, badute pareta zelular **zelulosa**-z osatuta..

|| Diseinu zelularrak: alderaketa eta desberdintasunak (english).

bezalakoak). Beste batzu disku ahurbikoak dira (// globuxka gorriak //) fusiformeak (// giharre-zuntzak //) edo izar formakoak (// neuronak //); // enterozito //ek forma prismatikoa dute .... || __**Tamainari dagokienez:**__ Txikienak, espermatozidea (3 mikra edo mikrometro) eta giza-globuxka gorriak dira (8 mikra edo mikrometro). Globuxka txuria (12-15 mikra); fibroblasto bat (20 mikra).
 * 3.3- Gizakiaren zelulak **: ** Gizakiaren zelulak, animali zelula eukariotoak ** dira, **eta zelula mota hau da sakonago landuko duguna, datozen ataletan**; eukariotoak direnez, nukleo daukate, baina **forma, tamaina eta** **funtzio desberdinak izaten dituzte.**
 * __**Formari dagokienez**__, badaude forma zilindrikoak, kubo formakoak eta zapalak (larruazalekoak

Tamaina erlatiboak ulertzeko (neurri unitateak garrantzitsuak dira Biologian ere) ondoko Jarduera egin behar duzue: ** Jarduera 2 **. How big is ...? **Neurri unitateak Oroitarazteko**: 1 mikrometro = 10 -6 m. 1 nanometro = 10 -9 m. 1 mikrometro = 10 3 nanometro (nm) 1 milimetro = 10 -3 m.

Jardueraren emaitzak, fitxategi honetan dagoen orri-ereduan idatzi behar duzu, eta irakasleari emango diozu. ||

** a) Mintz plasmatikoa ** : zelula mota guztietan, animalia nahiz landare zeluletan. Malgua da eta eremu zelularra inguratzen eta mugatzen du erabat.
 * 3.4- Zelula Eukariotoa aztertzen: **

Mintz kanpotik, landare zeluletan soilik, ez gizakian ezta animali-zeluletan. Kutxa zurrun bat da, mintzari eutsita kanpotik; zelulosa-z osatuta dago gehien bat. Pareta honek landare zelulei, euste funtzio eta forma poliedrikoa ematen die.
 * b) Pareta zelular zelulosikoa **


 * c) Eremu barnezelularra: Zitoplasma **

eta biomolekulak disolbaturik daude. organoxkak ezagutu behar dugu; guztiok flotatzen dira zitosol-ean. Nukleo barnean, ADN gordeta dago; biomolekula hauek ez dira inoiz nukleotik ateratzen, baina haien informazioa bai. Nukleo eta zitoplasma komunikaturik daude poru nuklearren bitartez. media type="youtube" key="2KQbVr9kFO0" width="420" height="315"
 * c1.- Zitosol: ** "zopa" elikagarri bat da, uretan ioiak
 * c2.- Organoxka edo forma zehatza duten **
 * elementuak **
 * Ikusi 3.4 atalean zerrenda osoa;** ** gorriz ** markaturiko
 * c3.- Nukleoa **
 * Ikusi 3.5 atalean** : ** Nukleoa ** || [[image:alaitznatura/figurax1101.jpg width="569" height="362"]] ||

Mintz plasmatikoaren egitura. Mintzaren bikapa lipidikoa: 3D-eredua (JAVA) media type="custom" key="24200266"
 * 3.5- Mintz plasmatikoa-k, sarrera eta irteera guztiak kontrolatzen ditu **; horretaz gain, **nortasun zelularraren oinarria da** eta **erlazio funtzioa betetzen du**. Osaera kimikoa, lipidiko eta proteinikoa da nagusi.

(** gorriz **, ezagutzeko ezinbestekoak, DBH 3. mailan) || **Funtzio biologikoa** || Jarduera 2.- Mitokondrio batean 180 g glukosa (C6H12O6 ) erre ditugu, oxigenoarekin erreakzionatuz, eta ura eta karbono dioxidoa sortzen da. Zenbat gramo karbono dioxidoa sortu dira? zer egiten dugu gas horrekin? Zenbat oxigeno litro kontsumitu dugu (baldintza normaletan) ? eta zenbat litro aire (airean, bolumenaren %20 oxigenoa da). || || Kloroplastoak Kloroplastoen egitura. Irudia: kloroplastoaren egitura Plasto hauetan, landareek fotosintesia burutzen dute. || Sare Endoplasmatikoa eta Diktiosoma. Diktiosoma1. Diktiosoma2. || ** Jarduera 3 **. (hautatu nahi duzun esteka, hizkuntzaren arabera) Zelula eukariotoa, animazioa (gaztelaniaz). Zelula eukariotoa (ingeleraz).
 * 3.6- Zitoplasma: **
 * Zitoso **l-a: Barne ingurune zelularrean dagoen "** zopa elikagarria **", uretan gatz mineralak disolbaturik daude, aminoazidoak, gluzidoak ... eta biomolekula guztiak. Molekula txikiak disoluziotan eta handiagoak suspentsio koloidal batean.
 * Morfoplasma **: Zopa honetan dauden organoxka edo elementu multzoa da; ondoko taulan, elementu bakoitzaren deskribapena eta funtzioa azaltzen dira.
 * Soilik gorriz markaturik** daudenak menperatu behar duzue; Batxilergoaren 2. mailako Biologian, sakonki organoxka guztiak ikasiko ditugu:
 * ** Morfoplasma **ren elementua
 * ** Mitokondrioak ** || Mitokondrioak Mitokondrioa bizirik. Energia lortzeko organoxkak dira. Mitokondrioen barnean, zenbait molekula erretzen dira, oxigenoarekin eta energia lortzen dugu.
 * ** Kloroplastoak ** **(landareetan soilik)**
 * ** Erribosomak ** || Proteineen sintesian ezinbestekoak dira. ||
 * **Zitoeskeletoa** || Zitoeskeletoa (videoa). Mikrohodiak. Zelularen forma zehazten dute; zitoplasman sortzen diren fluxuak eta desplazamenduak bideratzen dute. ||
 * **Zentrioloak** (Zentrosoma) || Mitosia eta Meiosi prozesuetan (animali zeluletan) ezinbestekoak dira; zilioak eta flageloen sorrera eta koordinazioan konprometiturik daude.Zilio eta flageloak. ||
 * **Sare endoplasmatiko bikortsua** || Kanporatzeko proteinen biltoki "dinamikoa"; kontzentratu, garraiatu, eta glukosidazioaren hasiera fasea burutzen dira, sare honen poltsetan ; espazio- egitura lortzen dute (4. barne). ||
 * **Diktiosoma** || Sare bikortsutik datorrena osatzen du, osagai gluzidikoz; glukosidazio fasea bukatzen da; glukopoteinak osatzen dira; garraioa eta kontzentrazioa. Jariaketa-xixkuak sortzen ditu.
 * **Sare endoplasmatiko leuna** || Gantzak eta beste lipido batzu ekoizten eta jariatzen dira. ||
 * **Lisosomak** || Hidrolasa azidoz (pH= 5,5) beteriko xixkuak dira.Lisosomak. ||
 * **Peroxisomak** || Peroxidasaz beteriko xixkuak dira (katalasa ...) ||
 * **Jariaketa-xixkuak** || Diktiosomatik eratortzen dira; jariaketa prozesuetan ari dira, exozitosiaren bitartez. ||
 * **Bakuoloak** || Zitoplasman dauden xixkuak dira, landareetan nahiko handiak izan daitezke; gordailuak dira (ura, ....). Animalietan txikiak eta oso gutxitan agertzen dira. ||
 * Berpasoa egiteko**: Zelula eukariotoaren morfologia:

Nukleoa (gaztelaniaz) Bi mintzez osatuta dago, kanpo mintza eta barne mintza. Kanpo mintza SEB-arekin lotuta dago. Kanpo eta barne mintzak nukleo-poroek zeharkatuta daude, zitoplasmarekiko komunikabideak dira eta.
 * 3.6- Nukleoa ** : Nukleoa da zelula eukariotoen egiturarik handiena. Nukleoan dago zelularen ADN gehiengoa, informazio genetikoaren gordelekua da.
 * 3.6.1- Mintz nuklearra : **

Barne-ingurune urtsua da; nukleoplasman, oso egitura bereziak daude: ** Kromosomak. ** Unitate morfologiko hauetan, bizidun bat eraikitzeko informazio guztia, kodetuta dago. **Kromosomeek itxura harizpikaria dute**. Kromatinaren egitura.  Nolakoak dira kromosomak? Itzuli
 * 3.6.2- Nukleoplasma : **
 * Kromosomen osaera kimikoa**: ** ADN eta proteinak **. Substantzia honi ** kromatina **deitzen zaio, beraz kromosomak kromatinaz osaturik daude (ADN eta proteinak).Molekula kimiko hauen espazio-arkitektura eta zehazpenak, batxilergoko 2. mailan ikasiko dituzu. Ondoko esteketan, kromosomeen itxura eta hastapenak ikus ditzakezu: