Izaki+bizidunak+eta+bizi+funtzioak.+Zelula+bizia.

Izaki bizidunak eta bizi funtzioak. **Nolakoak dira zelulak?** Eta zeintzuk dira funtzio horiek?: ikusi 2. atala oriialde honetan bertan. Beste batzuk, aldiz, **zelula asko dituzte**:** zelulanitzak. ** 1.4- Bizidun zelulanitzak, **antolaketa maila** desberdinetan antolaturik daude: bizidunon molekula kimikoak, **biomolekulak** deitzen dira. Mota hauetan sailkatzen dira: //Gluzidoak//, //proteinak//, //lipidoak// .. Maila molekularra ez da maila bizia, molekulak ez daude bizirik. || ** maila zelularra **: biomolekulaz, zelulak osatzen dira; lehenengo maila bizia da. Zelula egitura bizia da. || ** ehunak **: funtzio berdineko zelulak elkartuz, ehunak sortzen dira (giharre ehuna, gantz ehuna, nerbio ehuna ..) || ** organoak,sistemak eta aparatuak **: ehunak elkartzetik, organoak eta sistema desberdinak sortzen dira (zirkulazio sistema, arnas aparatua, ugal-aparatua). Organo, sistema eta aparatu hauen bitartez, bizidunon funtzioak (bizi-funtzioak) burutzen dira. || ** maila indibiduala **: sistema eta aparatu guztiak, indarrean, funtzio guztiak ongi egiten direnean, indibiduoa (banakoa) osatzen da. || Bizidunok elikatu egiten gara, airea hartzen dugu, hondakin-substantziak askatzen dugu, inguruneko aldaketak hautematen ditugu, hazi eta ugaldu egiten gara ... Funtzio horiei guztiei bizi funtzioak deitzen diegu.
 * 1.- Izaki bizidunak eta bizi funtzioak ** :
 * 1.1- Zer da bizidun bat?: Bizi-funtzio guztiak egin ditzakeen izakia **.
 * 1.2- Izaki bizidun guztiok, salbuespenarik gabe, zelulaz osaturik daude**; **zelula da bizia duen unitaterik sinpleena**.
 * 1.3- Bizidun batzuk zelula bakar batez osaturik daude**: ** zelulabakarrak **.
 * ** maila molekularra **:
 * 2.- Bizi funtzioak: **
 * **A) Nutrizio funtzioa** Helburua da, bizidunok behar dugun materia (atomoak) eta energía lortzea. Funtzio honen barne, zenbait prozesu burutzen dugu: arnasketa, hondakin-substantziak kanporatzea .... || **B) Harreman edo Erlazio-funtzioa:****Urrats haune bidez burutzen dugu funtzio hau:** 1.- Informazioa hartzea gorputz barrutik (buruko mina adibidez) edo kanpotik (gozotegi baten usaina, adibidez) 2.- Hartutako informazioa lantzea. 3.- Dagokion erantzuna prestyatzea. 4.- Erantzuna ematea; erantzunak beti izaten dira bi motakoak, mugimedu bat edo/eta jariaketa bat (adibidez gozokien usainari erantzuten diogu aho barrunbean listua jariatuz). || **C) Ugal-funtzioa.** Helburua da espezie bereko banako anitzak sortzea, BIZIA iraun dezan. ||

Ondoko esteketan, irudi bizien bitartez, egitura zelularrak ezagutzeko aukera desberdin batzu dituzue: //Nanómetro//, //Mikrometro//, //milímetro// eta //metro-//aren arteko baliakidetza ezagutu behar duzu. || Diseinu zelularrak: morfologia zelularra. diseinu zelular desberdinak ezagutzeko.
 * 3.- Nolakoa da zelula bizia?: **
 * 3.1.- Teoria Zelularra ezagutu behar duzue: Teoria honen arabera, Zelula: **
 * ** Unitate anatomikoa ** da: Bizidun guztiak zelulaz osaturik daude. || ** Unitate fisiologikoa **: Zelulak bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu egiten dute).  || ** Unitate genetikoa **: Zelula guztiak beste zelula batetik sortuak dira. ||
 * 3.2- Zelulen egitura ** : Zelula guztiek oinarrizko hiru egitura dituzte, mintz plasmatikoa, zitoplasma eta material genetikoa (molekula kimiko harizpikariak, ADN-a).
 * a) Mintz plasmatikoa **: zelula oso-osorik estaltzen duen mintz mehea da. Substantzia-igarotzea erregulatzen du (sarrera eta irteera guztiak).
 * b) Zitoplasma **: Zelularen barnealdea da. Han daude organuluak, hots, funtzio zelularrak betetzen dituzten egiturak. Organuluen artean, mitokondrioa eta kloroplastoa ezagutu behar duzue. (ikusi beheko taulan, irudiak eta bakoitzaren funtzioak).
 * c) Material genetikoa **: Zelularen funtzionamendua kontrolatzen eta erregulatzen duen molekula multzoa da; molekula harizpikari hauetan, zelulak behar duen informazio guztia, kodetuta, aurkitzen da.
 * Tamaina txikiko gauzak neurtzeko unitateak eta tamaina erlatiboa: ** Jarduera 1 **. : How big is a ...?

|| media type="custom" key="25843298" align="center"

Zelula eukariotikoa elkareraginetan (gaztelaniaz). Zelula eukariotikotik pasealdia
 * DBH 4. mailan **, zelularen morfologia sakonago ikasiko dugu; hala eta guztiz ere, ondoko bi esteka hauetan zelularen ikuspegi orokorra edukitzeko aukera on bat daukagu, aurrerapen gisa.

Terminu hauek ezagutu eta ulertu behar dugu: **Autotrofoa**, **Heterotrofoa**, **Anabolismoa**, **Katabolismoa**, **Arnasketa zelularra** eta **Fotosintesia**. Zeluleek, energia eta materia behar dute, bizirik irauteko eta beste funtzioak (ugalketa, erlazio-funtzioa, hazkundea ...) egin ahal izateko. Energia eta materia nola lortzen duten arabera, hau da Nutrizio-funtzioa nola egiten duten arabera, zelula biziak eta bizidunak bi motetan bereizten dira: (** Ikusteko Ezinbestekoa **) Zelula-nutrizioa. **Nutrizio zelular motak**:
 * 4. - Bizi funtzioak: Nutrizio funtzioa. Nutrizio zelularra: **
 * ** Autotrofoak: **bizidun autotrofoeek, fotosintesia egiten dute; karbonoa, CO2 atmosferikotik hartzen dute (hostoetatik) eta beste elementu kimikoak (N, P, S, Ca, K ...) lurzorutik hartzen dute disoluziotan, sustraieen bitartez.



**Zelula autotrofoak, b** **erezko molekula organikoak egiteko gai dira, kanpotik zenbait substantzia ez-organiko bakun hartuz**. Ez dute beste bizidunen biomasaren karbonoa erabiltzen, CO 2 atmosferikoaren karbono atomoak hartzen dute eta, karbono iturri bezala.

** Argia ** da **energia iturria**. Energia honekin eta elementu kimiko horiekin, molekula konplexuak, hau da ** biomasa berria **eratzen dute (proteinak, gluzidoak ..). Molekula organiko konplexuak egiteari ** Anabolismoa ** deitzen zaio. ** Fotosintesia **, ** kloroplastoen ** barnean egiten da. Kloroplastoetan **prozesu anaboliko** ugari burutzen dira. || ** Heterotrofak: ** ezin dute fotosintesia egin. Materia lortzen dute beste organismoen (beste biziduneen) biomasatik; besteen biomolekula konplexuak hartzen dituzte eta abiapuntu horretik eratzen dute biomasa propioa. Hau egiteko energia, besteen biomasaren zati bat erretzetik (oxigenoa behar dute, errekuntza hauek burutzeko).



__**Materia iturria**__: beste biziduneen biomasa (atomoak eta molekulak). __**Energia**__: besteen biomasa "erretzen dute", oxigenoa kontsumituz eta energia eta CO2-a askatuz. Biomolekula konplexuen errekuntza-erreakzio multzoa (energia sortzeko) ** Katabolismoa ** deitzen da. Errekuntza hau, ** mitokondrioetan ** egiten da. Prozesu hauek, **prozesu katabolikoak** deitzen dira

|| . Fotosintesi deritzo Eguzkiaren argia energia-iturri bezala erabiliz, substantzia ez-organiko bakunak (ura, CO2, gatz mineralak..) substantzia organiko (konplexuagoak: gluzidoak, proteinak ...) bihurtzeko prozesuari.
 * [[image:alaitznatura/un-ejemplo-de-la-historieta-sobre-el-proceso-de-la-fotosíntesis-29925058.jpg width="323" height="364" align="left"]]
 * Zer da Fotosintesia?:**

** Jarduera 3. ** Ezkerreko irudia behatu ondoren, ondoko galdereei erantzungo diezu: || **Zer da Arnasketa zelularra?** : Zenbait substantzia organiko (gluzidoak, lipidoak ...) erabat degradatzeari molekula ez-organiko sinpleago (adibidez, CO2 ) bihurtuz, energia askatzeko eta aprobetzatzeko helburuarekin.
 * Landare zelulen kloroplasto** **etan burutzen da prozesu hau, eta nagusi, prozesu anabolikoak dira.**
 * 1.- ** Zer da Fotosintesi prozesuan kontsumitzen dena?
 * 2.- ** Zer da ekoizten dena?
 * 3.- ** Eta eskubiko irudian, arnasketa zelularreko prozesuan, zer da kontsumitzen dana eta zer da sortzen dena?

**Zitoplasman dauden Mitokondrioe**tan burutzen da prozesu hau, eta nagusi, **prozesu katabolikoak** dira.



|| Jarduera hau engin ondoren, hiru video hauek ikusi behar duzu: ( ** Ikusteko ezinbestekoa ) ** **Videoak** Zelula barrutiko pasealdi birtuala. Animali zelula eukariotoa Animali eta landare zelula eukariotoak **Jarduerak** ** Jarduera 3 **. Izaki autotrofoak eta heterotrofoak.  ** Jarduera 4. **Nutrizio autotrofoa eta heterotrofoa  ** Jarduera 5. **Izaki autotrofoen eta heterotrofoen adibideak.  ** Jarduera 6. **Nutrizioari buruzko kontzeptuak. ** 5.- Bizi funtzioak: Ugal-funtzioa. ** ** Organismoen ugalketa : ** Zelula gehienak, egoera egokian izandakoan, ugaldu egiten dira; hau da, zelula umeak sortzen dituzte. **Organismo zelulabakarretan**, zelula-zatiketaren ondorioz beste banako batzuk sortzen dira, denak ere gurasoen berdin berdinak, eta horrela populazioa (banako kopurua) handitu egiten da. **Organismo zelulanitzetan,** zelula-zatiketaren ondorioz organismoaren zelula kopurua handitzen da, banakoaren gorputzaren tamaina handitu edo, bestela galduta edo hondatuta zeukan atalen bat berritu edo konpondu egiten da. ** 5.1- Organismoen ugalketa asexuala: ** :  **Prozesu laburragoa eta energetikoki merkeagoa, ugalketa sexuala baino. Baina, horrela sortzen diren organismo berriak aurreko belaunadiaren organismoak bezalakoak dira. Banako bakar bat hartzen du parte eta ez du balio ondorengoen biodibertsitatea handitzeko.**  **Zelula-zatiketa motak**: Zelula umeen kopurua eta neurria kontuan hartuz, lau zelula-zatiketa mota bereizten dira. Organismo bakar batek parte hartzen du; zelula mota eta ADN iturri bakarrak hartzen du parte, eta ondorengo guztiak berdinak dira, informazio genetiko bera dute. Ez dago ** gametorik ** (zelula espezializatu mota bat). ** 5.2- Organismoen ugalketa sexuala: ** **Bi organismo desberdinen zelulek** hartzen dute parte; **bi ADN iturri desberdin erabiltzen dira** eta ondorengoei bi iturri hauen nahasturak pasatzen zaizkie. **Gameto** izeneko zelula espezializatuak erabiltzen dira, zelula haploideak dira, meiosiaren emaitzak (meiosia da zatiketa zelular mota berezi bat). Gameto emea **obulu** deitzen da eta gameto arra **espermatozoide** edo **espermatozitoa** da. Ugalketa sexualaren bitartez, **biodibertsitatea sustatzen da**, beti ondorengoengan “ karaktereen konbinaketa berriak” agertzen baitira. **Gametoak** dira protagonistak eta hauek sortzeko meiosi prozesua burutu behar dugu. Sexuaren herentzia gizakian (gaztelaniaz)
 * Erdibiketa || Esporulazioa || Gemazioa || Eszisioa edo zatiketa (bideoan, //Planaria// zizareazatitzen da eta osoa bersortzen da zati bakoitzatik) ||
 * [[image:alaitznatura/biparticion.gif align="center"]] || [[image:alaitznatura/esporulacion.gif align="center"]] || [[image:alaitznatura/gemacion.gif]] || media type="youtube" key="vXN_5SPBPtM" height="219" width="294" ||