Geosfera2


 * Geosferako materialak. Mineralak: propietateak eta sailkapena. **

Lurra, gorputz material guztiek bezala, **atomoz osatuta** dago. Atomoak oso partikula material txikiak dira eta beste partikula txikiagoz osatzen dira: **protoiak**, **neutroiak** eta **elektroiak**. Atomo mota desberdinak daude Unibertsoan eta Lur planetan; atomoak desberdintzen dira, daukaten protoi kopuruaren arabera. Gure planetan, elementurik (atomo motarik) ugarienak hauek dira: Elementu desberdinen Atomoak **eraiki** nahi ba duzu, click hemen, eta alda ezazu protoi kopurua edo elementuaren izena; beha ezazu sortu den atomoaren ezaugarriak.
 * 1.- Geosferako materialak **:

Lurrazalean dauden **elementuen konbinazio** kimikoz osatutako **solidoak** dira. Gorputz material baten atomo guztiak berdinak direnean, gorputz hori ** elementua ** da. Adibidez, **Oxigenoa**, elementu bat da. Baina atomo mota desberdinez osatzen direnak,** konposatuak ** ditzen dira. Adibidez, **ura** konposatu bat da, oxigeno eta hidrogeno atomoak (lotuta) izaten baitu.
 * 2.- Zer dira Mineralak? **


 * Mineralak ** konposatuak dira, baina **egoera solidoko konposatuak**. Ura, konposatua bada ere, ez da mineral bat, likidoa delako. Adibidez, ** pirita ** mineral bat da (ikusi ezkerreko irudia), solida da eta Burdin atomoz eta Sufre atomoz osatuta dago; konposatu kimiko solido bat da.

Mineral guztiek baldintza hauek bete behar dute:
 * 3.- Mineralen ezaugarriak **:
 * a) Naturala izatea **: Laborategietan eta artifitzialki sortzen diren substantziak ez dira mineralak.
 * b) Jatorri ez-organikoa izatea ( C-C eta C-H loturekin)**: Izaki bizidunek sortutako substantzia organikoak ez dira mineralak. Azukrea, zelulosa ... ez dira mineralak, baina konposatu solidoak bai.
 * c) Konposizio kimiko homogeneokoa izate a**: hau da, mineralen zati guztiak substantzia berberaz osatuak izatea.
 * d) Mineralak substantzia puruak dira **: hots, **substantzia mota bakar bat** (konposatu kimiko bakarra) dute bere konposizioan.

Mineral baten atomoak espazioan **geometrikoki ordenatuta** daudenean, kristal-egitura duela esaten da eta ** mineral kristalduak ** deitzen da. Osagaiak, atomoak, ordenatu gabe daudenean ** mineral amorfoak ** deitzen dira.

Lurrazalean, ugari eta harri askoren osagai diren **silikatorik garrantzitsuenak**: Oso gogorra da eta urak ez du disolbatzen; arrazoi honengatik ibaietako eta ondartzetako hareetan agertzen da. || ** Feldespatoak ** Harri askoren (Granitoaren eta basaltoaren)osagiak dira. Ezagunena ** ortosa ** da.
 * 4.- Mineralen sailkapena eta jatorria **:
 * 4.1- Silikatoak **: Konposizioan, nagusiki, Silizioa eta Oxigenoa duten mineral multzoa da.
 * ** Kuartzoa **

|| ** Mikak ** Itxura xaflakaria izaten dute; urak disolba ditzake eta buztin-mineral bihurtzen ditu.

|| ** Buztin-mineralak ** Lurrazalean ugarienak dira. Erabilera asko dituzte industrian,adibidez teilak eta adreiluak egiteko.

|| ** Olibinoa ** Oliba-kolorekoak izaten dira. Oso ugaria da Lurraren mantuan; harri bolkanikoetan (basaltoetan adibidez) agertzen da.

||

|| Oxigenoz eta beste elementu batez osatuta daude. **Oligistoa** adibidez, (**Fe** 2 **O** 3 ) burdina oxido bat da. || || Sufrez eta metal batez osaturik daude. **Blenda** (zink sulfuroa), **Galena** (berun sulfuroa) **Zinabrioa** (merkurio sulfuroa) .... || || Sufrez, oxigenoz eta metal batez osatuta daude. **Igeltsoa** (Kaltzio sulfatoa), **Epsomita** (magnesio sulfatoa) ... || || Karbonoa, oxigenoa eta metal bat dute haien konposizioan. **Kaltzita**(Kaltzio karbonatoa) oso ugaria Nafarroan, **Magnesita** (Magnesio karbonatoa) ... || || Metal batez eta kloroz edo fluorrez osatuta daude. **Halita** (Sodio kloruroa da) ... || Mineralen Sailkapena:Taula
 * 4.2- Ez silikatoak **: Konposizio kimikoan Silizio-atomorik ez duten mineralak dira.
 * ** Elementu natiboak ** || Konposizioan elementu bakar bat dute; atomo guztiak mota berberakoak dira: **Urrea**, **Zilarra**, **Sufrea** ...... ||
 * ** Oxidoak **
 * ** Sulfuroak **
 * ** Sulfatoak **
 * ** Karbonatoak **
 * ** Haluroak **

Mineralak eratzeko, ezinbestekoa da haien osagaiak kantitate nahikoan eta **tenperatura egokian** egotea; **osagai-isuri bat behar dugu**, gehiengoetan magma bezala isuritzen dena. Egitura kristalinoa sortzeko, **hozte eta solidotze prozesu geldoa** eta **lasaia** garatu behar da; horretarako **denbora** behar dugu. Hau esanda, hiru egoera motatan sor daitezke mineralak: - Lurrazalaren barnealdeako **harri urtuen masen barnean**, **hoztean** (olibinoak horrela sortzen dira). - Lurrazalaren barnealdean, **egoera solidoan**, harrien mineralak beste mineral bat bihurtzen direnean, **presioak** eta **tenperaturak** eraginda. - Lurraren gainazalean, uretan disolbaturik dauden substantziak jalkitzen direnean; jalkin kristalinoa sortzen da.
 * 4.3- Mineralen jatorria **:

|| Argi zuriz argituta, mineralak islatzen duen argi mota da. || || Argia isladatzeko modua da. batzuetan **metalikoa** da (metalena bezalakoa); beste batzuetan **beirakara** (beirarena bezalakoa) edo **kopitesua** (koipearen bezalakoa). Distirarik gabekoak **mate**ak dira. || || Material batek beste batzuek marra ez dezaten egiten duen erresistentzia da. Mineralen gogortasuna adierazteko 1-etik 10-era doan eskala bat erabiltzen da Mohs eskala (**Friedrich Mohs** geologoak proposatuta). Eskala honetan, Talkoa 1-koa da azazkalez marrazten delako eta diamantea 10-koa, gogorrena, beste guztiak marrazten baitu eta ez du inork bera marrazten. || || Minerala marratutakoan sortzen den hautsaren kolorea da. || || Hautsitakoan, zatiak sortzen dira **haustura-azal** zehatzen arabera. Mika, esfoliatzen da xafletan (orri edo eskata lauetan) eta galena kubotan. ||
 * 5.- Mineralen propietateak **:
 * ** Kolorea **
 * ** Distira **
 * ** Gogortasuna **
 * ** Marraren kolorea **
 * ** Esfoliazioa **

Gure gizartean, mineralak garrantzi handikoak izan dira eta izaten dira, hainbat erabilera dituztela eta: a) **metalak lortzeko**: Beruna (galenatik), merkurioa (zinabriotik), burdina .... eta gaur egunean garrantzi estrategiko-teknologikoa duten metalak (Platinoa, Kobaltoa, Urrea, Vanadioa, Uranioa, **Tantalioa** ...) giza-gatazka askoren errudunak zeren eta haien meatokiak kontrolatzeko, askotan hilketak, bortxaketak eta mota guztietako mehatxuak erabiltzen baitira. b) **Zeramikagintza**: Buztin-mineralak erabiltzen dira; adreiluak, lauzak eta abar egiteko erabiltzen dira. c) **Materialak egitea**: **Igeltsua** eta eskaiola, eraikuntzan erabiltzen direnak; **kaltzitatik** zementua egiten da. d) **Bitxigintza**: Urrea, Zilarra, platinoa eta harribitxiak (diamantea, esmeralda ...) bitxigintzan erabiltzen dira.
 * 6.- Mineralen garrantzia eta erabiligarritasuna **:

Ondoko bideo hauetan, **meagintzak** eta zenbait mineralen erabilgarritasunak eragiten duten **ondorioak** ikus ditzakezu:


 * **//Tantalioa- //**ren garrantzia

media type="custom" key="29327381" || **//Litioa//**-ren garrantzia. media type="custom" key="29327383" align="center" || //**Urrea- **//ren garrantzia

media type="custom" key="29327385" ||

.