Giza-elikadura+eta+Nutrizioa.


 * Giza-elikadura eta Nutrizioa.** **Mantenugaiak.**

Organismo batek, bere materia sotzeko eta bizi-funtzioak betetzeko behar dituen materia eta energia beharrak asetzeko, zenbait prozesu burutzen ditu; prozesu multzo horri ** nutrizioa ** deritzo. Nutrizio prozesua ez-borondatezkoa da eta oharkabekoa. Digestio aparatuak, Arnas- aparatuak, Zirkulazio sistemak eta Iraitz aparatuak hartzen dute parte. Elikagaietan dauden substantzia kimikoak, mantenugaiak deritze. Elikagaiak mantenugaiz osatuta daude. Elikagaiak ahotik sartzea, ** elikadura ** da. Elikagaiak mantenugaietan deskonposatzea, xurgatzea, gure zelula guztietara garraiatzea .....eta horrela behar dugun materia (biomolekula eta bioelementuak) eta energia eskuratzea, ** nutrizioa ** da. **Elikadura** borondatezko prozesu bat da, baina **nutrizioa** ez-borondatezkoa da eta oharkabekoa.
 * 1.- Zer da Nutrizioa? : **

Funtzio ugari izaten ditu: disoluzio guztietan disolbatzailea, garraio- funtzioa ... Zuzenean edanez eskuratzen dugu; fruituetatik, barazkietatik eta esnetik ere eskura dezakegu. ** Gatz mineralak ** : metal batzuren (Burdina, Kaltzioa, Sodioa,Potasioa...) karbonatoak, kloruroak eta fosfatoak dira, nagusi. Funtzio erregulatzailea dute (gure errekazio kimikoetan) hezurrak, hortzal eta abar eratzen dituzte. Fruituetan eta barazkietan ugariak dira. || ** Gluzidoak **: Organismoa energiaz hornitzea dute funtzio nagusia; batzuk, egitura funtzioa betetzen dute. (CH 2 O)n formula kimiko orokorra dute, (n, 3-tik 7-ra bitartekoa). Sinpleenek zapore gozoa dute (Glukosa eta sakarosa adibidez). Konplexuenak oso molekula handiak dira, ** zelulosa ** (egitura funtziokoa, landareetan) eta ** almidoia ** (erreserba energetikoa; patatan) adibidez. ere erabiltzen dira. Landare jatorikoak likidoak izaten dira (** olioak **). Animali jatorrikoak solidoak izaten dira (** gantzak **), giroko tenperaturan (15ºC-18ºC). (Hemoglobina adibidez), inmuno sistemaren molekula kimikoak (Antigorputzak), erregulazio funtzioa (erreakzio kimikoak ahalbidetzeko), mugimendua (giaharren mugimendua). Animali jatorriko elikagaietan, kontzentrazio handiagotan daude (okela, esnea, arrautzetan...), landareetan baino. dira (C, B taldea..). Nahiz eta kontzentrazio txikitan behar izan, ezinbestekoak ditugu gure organismoaren hazkuntza eta funtzionamendua egokia izab daitezen. Berauen gabeziak, gaixotasun larriak eragiten ditu. ||
 * 2.- Mantenugai motak **:
 * **Mantenugai ez-organikoak** || **Mantenugai organikoak** ||
 * ** Ura **: Izaki bizidunen osagairik ugariena da (%60-tik %80-ra bitartekoa Gizakian)
 * Lipidoak **: Ez dira uretan disolbatzen. Energia emateaz gain, isolatzaile gisa (urarekikoa eta isolatzaile termikoa)
 * Proteinak **: Aminoazido izeneko molekula sinpleagoz osaturik daude. Egitura funtzioa (ileak), garraio funtzioa
 * Bitaminak **: Molekula kimiko bereziak dira; batzuk lipidikoak dira (A, D, E,K) eta beste batzuk uretan disolbatzen

. Elikagaien mantenugaiak, zeluletara iristen direnean, erreakzio kimiko anitzetan parte hartzen dute eta eraldatzen dira; azkenean, ** energia, karbono dioxido eta ura ** lortzen dira, oxidazio-erreakzio horien ondorio bezala. Askatzen den energia kaloriatan edo kilokaloriatan neurtzen da. Beraz, elikagai baten duen balio energetikoa, bere mantenugai-osaeraren araberakoa da. ERNE!: askotan elikagaien etiketetan balio energetikoa, horrela adierazten da ** Kaloria edo Caloria-tan, ** majuzkulaz idatzita ( **C** edo **K** majuskulaz); kasu honetan unitateak egokitu behar dugu baliokidetza honen arabera: ** Kal. bat (majuzkulaz) = 1000 kaloria ** edo ** kcal bat (//minuskulekin//) **.
 * 3.- Elikagaien balio energetikoa: **
 * ** Kaloria bat **: gramo bat uren tenperatura gradu zentigradu bat igotzeko eman beharreko bero kantitatea da** kaloria **. ||
 * Gramo bat gluzidok**, zelula barnean erabat oxidatzen denean (erretzen denean, CO 2 eta ura lortu arte) **4 kcal** ematen ditu.
 * Gramo bat proteina**k ere **4 kcal** ematen ditu.
 * Gramo bat lipidok**, **9 kcal** ematen ditu.

**Zenbait elikagairen balio energetikoa (Irudia: //ZUBIA Santillana//)**

Gure gorputzak, erabat geldi eta tenperatura konstantean egonik, egun batean kontsumitzen duen kaloria kantitateari ** metabolismo basalaren tasa ** (**MBT**) deritzo (oinarrizko metabolismoaren neurria, gure oinarrizko beharrak). Harris-Benedict ekuazioak, oinarrizko metabolismoa neurtzekoak (**TMB-MBT**): **MBT edo TMB = (10 x pisua kilogramotan) + (6,25 x altuera cm-tan) - (5 x adina urtetan) + 5** **MBT edo TMB = (10 x pisua kilogramotan) + (6,25 x altuera cm-tan) - (5 x adina urtetan) -161** Eta gero, emaitza egokitu behar da jarduera edo **ariketa fisiko mailarekiko**, taula honetan ikusten den neurrian: 1.- Jarduera pasiboko pertsonentzat (ariketa fisikorik egiten ez dutenentzat, erabat pasiboak): **Beharrezko kaloriak = MBT x 1,2** 2.- Ariketa maila arinekoentzat (astean 1-3 alditan) : **Beharrezko kaloriak = MBT x 1,375** 3.- Ariketa fisiko maila ertaina (astean 3-5 alditan): **Beharrezko kaloriak = MBT x 1,55** 4.- Ariketa maila bizikoentzat (asteko 6-7 alditan) : **Beharrezko kaloriak = MBT x 1,725** 5.- Oso ariketa maila handikoentzat ( bi entrenaldi eguneko, egunero): **Beharrezko kaloriak = MBT x 1,9.**
 * 4.- Gizakiaren energia-beharrak. Pisu egokia **.
 * a) Gizonezkoentzat:**
 * b) Emakumezkoentzat:**
 * Kalkula ezazu zure **metabolismo basalaren** tasa:

MBT kalkulagailua (TMB, Tasa Metabolica Basal)

Tasa de metabolismo basal **TMB** Basal Metabolic Rate **BMR** Metabolismo basalaren tasa **MBT** || Gorpuzt-masaren indizea (I**ndice de masa corporal IMC **), formula honen bitartez kalkulatzen da: ** IMC = p / h ². ** ** p **, pisua kilogramotan eta ** h ** altuera metrotan.

Kalkula ezazu zure GMI/IMC. || Gure dietaren ahalmen energetikoa. Kalkulagaiua. Kalkulagailuak eskatzen digun informazioa balizkoa izan daiteke, jarduera zientifiko bat besterik ezbaita. ||

media type="youtube" key="l22c5rPSKfc" width="560" height="315" align="center"


 * 5.- Elikagaien piramidea. **** Elikagai motak **** : **
 * [[image:alaitznatura/Piramide.gif width="390" height="336"]]

The Eatwell guide (ingeleraz) || (Irudia: //**ZUBIA Santillana**//) ||

media type="youtube" key="LMGYQbPM9ps" height="315" width="420" align="center"


 * 6.- Dieta motak **.
 * Munduko Osasun Erakundeak ** (MOE/**OMS**) gomendatzen duen** Dieta orekatua ren** ezaugarriak:
 * P roteinak**: Gehienez %15
 * L ipidoak**: Gehienez %30 (animali jatorrikoak 1/3)
 * G luzidoak**: Gainontzekoa %100-ra iritsi arte.

** Beraz, erlazioa Protido/Lipido/Gluzido = 1:2:4 **
 * media type="custom" key="25986550" align="center"

Gaztelaniaz dago.( Java indarrean behar duzu, zure ordenagailuan) ||

Euskeraz. ** Clik egin ** eta //Abrir// hautatu.( Java indarrean behar duzu, zure ordenagailuan). Zure ordenagailuan programa gorde nahi baduzu, //Download/Descargar// hautatu

Simulagaiu honekin, aldagai hauek erlazionaturik daude: ** a) Adina.b) Sexua.c) Pisua.d) Jarduera maila **. Honen arabera, hautazko jana duzu (eguneko bazka edo menu hautatu behar duzu) bere balio energetikoarekin ** Caloria- **tan. Kirol-jarduera maila ere hautatu behar duzu. // Simulazioari eraginez //, gure pisuaren eboluzia ikus dezakegu eta dagokion kontsumo energetikoa eta gorputz-gantzaren %. || .  ** Jarduera 1 **.: Oinarrizko metabolismoaren tasa ** Jarduera 2 **.: Bitaminak.    ** Jarduera 3. ** : Dieta orekatua. ** Jarduera 4. **: Elikagaiak eta berauen nutrienteak. . media type="custom" key="29577829" align="center" Animalia jatorriko lipido asko duen dietaren eta jarduera fisiko gutxiko bizimoduaren ondorioak (Aldartea alaitzeko ariketa bat). . ** Jarduera 5: ** Fitxategi honetan Anorexia eta Bulimiari buruzko informazioa daukazue. Aztertu ondoren, zure koadernoan galdera hauei erantzuna eman:
 * Jarduera 0 **: Demagun, zure gurasoak **Salou**-ra joan direla, asteburua pasatzera eta zu bakar bakarrik geratu zarela etxean. Gurasoek hotsgailuan mota guzietako elikagaiak utzi dizkizute, zuk hartzeko. Hauta ezazu egun osoko jana (zure gustukoa) ; simulagaiuaren ezkerreko aldean, zure datu pertsonalak jarriko dituzu (adina, altuera, pisua, jarduera maila, kirol-jarduerak ...) eta eskubialdean dagoen platergainean zure "jana" bilduko duzu. Egiaztatu: egun horretan hartutako kaloriak (guztira) eta P/L/G proportzioa (Dieta orekatuarena 1:2:4 koa da). Zure elikaduraren erlazio P/L/G, nolakoa da?. Nolako eboluzioa izango du zure gorputz-pisuak?
 * Egiten bukatu ondoren, beste ikaskideren aurrean azalduko duzu zure dietak ekarriko dizun etorkizuna, pisuaren eboluzioaren aldetik eta osasunaren aldetik.**
 * 7.- Elikadurarekin erlazionaturik dauden zenbait gaixotasun: **
 * 7.1- **Nutrizio funtzioarekin erlazionaturik dauden zenbait gaixotasun psikiko ** : Anorexia eta Bulimia. **
 * media type="youtube" key="PnitSuNGtyY" height="338" width="452" || media type="youtube" key="XQEhX0JRB3E" width="461" height="345" ||
 * 1.- Anorexiaren ezaugarririk** nabarmenenak (bi aipatu behar duzue).
 * 2.- Bulimiaren ezaugarririk nabarmenenak** (bi aipatu behar duzue).
 * 3.- Zertan desberdintzen dira Anorexia eta Bulimia?** Bi desberdintasun aipatu.
 * 4.- Hiru aholku** gaixotasun hauek sahiesteko.

.
 * 7.2- Zabor-janaria eta obesitatea. Zer jan eta zenbat jan, gure gizartean, gure ardurapeko erabakia da. **

**Gure auzoetako jantoki txinatarretan maiz jateak dakarren arriskua.** media type="youtube" key="APOOsmCbnHw" width="420" height="315" align="center"

Nola lor dezakezu zure bizitza arrisku larritan jartzea? media type="youtube" key="Mmze2w_LhGU" width="560" height="315" align="center"

Pobreziaren ondorioa da. Bi pobrezia mota bereizten dira:
 * 7.3- Desnutrizioa eta gosetea: **
 * * ** POBREZIA ABSOLUTUA **: pobrezia maila hau emango da bizitzeko minimoak (osasuna, nutrizioa, etxebizitza) eukitzeko aukera ez daukanean pertsona batek. Kontuan hartzeko: Heriotza eta biziaren arteko muga energetikoa, 800 kal./egun -ekoa da. ||
 * * ** POBREZIA ERLATIBOA **: gizarte horretako irizpide edo maila kontuan hartuz neurtzen da. Garapen bidean dagoen gizarte batean, adibidez, bizitzeko "beharrezko" produktuak janaria eta jantzi batzuk besterik ez dira; garatutako herrialdeetan, berriz, "beharrezko" gauzen artean hilean behin ateratzea edo Gabonetako opariak daude. Bizitzeko behar denaren kontzeptua, eta ondorioz pobreziaren kontzeptu hau, erlatibo da, bizi garen gizartearen araberakoa. ||

. media type="youtube" key="90ZL9Zj8P9M" height="345" width="461" || || . ** Aipa itzazu gosetearen kausa garrantzitsuenak (beheko bi bideoak ikusi ondoren) **
 * media type="youtube" key="k0ilkQEca88" height="345" width="461" align="center"
 * media type="custom" key="23093352" align="center" || media type="youtube" key="fBW0YOZ8nPg" height="362" width="484" align="center" ||