LIZZ.5.1


 * BIOSFERA, EKOSFERA eta EKOSISTEMA KONTZEPTUAK. ERLAZIO TROFIKOAK. **

Biosfera terminua, 1911.ko urtean Vernadsky-k proposatu zuen: “ Biziduneek okupatzen duten barrutia edo eremua da”. Gaur egunean, BIOSFERA-ren esanahia hau da: **Une zehatz batean Lurra planetan bizi diren bizidun multzoa **  Lurra planeta ekosistema bezala hartuta, bere Biozenosia, EKOSFERA da. Definizio honetan, Sistemen Teoriaren ikuspegia eta erizpideak erabiltzen dira.
 * 1.-Zer da Biosfera? **
 * 2.- Zer da Ekosfera? **

**LURRA sistema ekologiko bezala (ekosistema balitz bezala) = EKOSFERA. **

EKOSISTEMA : Leku batean bizi diren bizidunak edo bizidun-multzoa (Biozenosia) gehi leku horren faktore fisiko-kimikoak (Biotopoa) gehi bi elementu (biotopo eta biozenosia) hauen arteko elkarekintzak. **Ekosistema= Biotopoa+Biozenosia+hauen arteko elkarekintzak. ** **Eco-** **(**oico) aurrizkia, grekoaren “oikos” (etxea) terminutik dator. Ingurugiro Zientzietan, Biosfera eta Ekosfera sinonimo bezala erabiltzen dira eta Ekosistemak, Ekosferaren azpisistemak balira bezala. Beraz, Biosfera (Ekosfera) ikasteko, azpisistemetan banatuta landuko dugu: Ekosistemak landuko eta aztertuko ditugu. [|Ekosistemak: oinarrizko kontzeptuen azalpen grafikoa.]
 * 3.- Zer da Ekosistema bat? **

**4.1.-** **Ingurune abiotikoa** (ingurune físiko-kimikoa): **Biotopoa.** Nola deskribatzen da **Biotopoa ** ?
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4.- Ekosistema-ren egitura: **



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.2.-** **Biotopo horretan bizi den** Bizidun multzoa (Komunitatea): **Biozenosia.** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Biozenosia aztertu baino lehen, zenbait kontzeptu ezagutu behar dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Espezie**: Bizidun multzoa, arbaso komunak izaten dituztenak eta ugalkorrak direnak eta ondorengo ugalkorrak ere sortzen dituztenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Populazioa**: Biotopo batean bizi diren espezie bereko indibiduo multzoa. (Adibidez; Leire mendilerroko putre populazioa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Komunitatea (Biozenosia****)**: Biotopo batean bizi diren Populazioa multzoa.)

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Biozenosia deskribatzeko, ondoko taulan ikusten diren aldagai eta ezaugarriak deskribatu behar dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Materia eta energia ekosistemetatik zirkulatzen dira (sarrera/irteerak), erlazio trofikoeek bideratuta (“//trophos//”= elikagarria). Erlazio trofikoak, katea bezala irudikatzen dira, non organismo desberdineek protagonismo zehatz bat edo funtzio zehatz bat burutzen baitute (maila trofikoak). Askotan, ekosistemetan, kate trofikoak gurutzatzen dira, saretrofikoak sortzen direlarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Maila trofikoak** (Populazioeen funtzio edo //ofizioak// ekosistemetan): Gehiengoetan, hiru maila trofiko bereizten dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Enegiaren sarrera ahalbidetzen dute ekosistemetan, eta sarrera bakarra dagoenez, hauek Ekosistemaren funtzionamenduaren giltza dute. Organismo autotrofoak izaten dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Ikuspuntu energetikotik Heterotrofoak dira. Beste bizidunen materia organikoa erabiltzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Bi taldetan bereizten dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**a)** **Saprofitoak** (saprobioak): Gorpuen materia organikoa erabiltzen dute. Kanpo-liseriketa egiten dute eta M.O. liseritu ondoren elikagaiak xurgatzen dituzte (disoluziotan). Onddoak eta bakterio asko. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**b) Mineralizatzaileak**: Autotrofo kimiolitotrofoak dira. Beste organismoeek bota dituzten molekula ionorganikoak erabiltzen dituste. Molekula horien oxidaziotik energia eskuratzen dute, eta gero ekoizleek erabil ditzaketeen gatz mineralak lurzoruan askatzen dituzte, materiaren zikloa horrela ixten delarik. Bakterioak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Energia Biosferan sartzen da eguzki-irrada bezala (iluneko ekosistematan, hondo ozeanikoetan, energia geotermikoa erabiltzen da) eta bero bezala ateratzen da. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Ecology simulator
 * 5.- Energiaren zirkulazioa ekosistemetan **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> (**Maila trofikoak**):
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**5.1- EKOIZLEAK**:
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Fototrofoak** (argi-energia eralbitzen dutenak) edo fotosintesiegileak. Zianofizeoak, alga zelulabakar eukariotikoak eta zelulanitzak eta goi mailako landareak dira.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Kimiolitotrofoak** (energia, molekula inorganiko bakun batzuren oxidaziotik lortzen dute; kimiosintesia egiten dute). Bakterio nitrifikanteak, sulfobakterio koloregabekoak, ferrobakterioak .... || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**5.2.- KONTSUMITZAILEAK**:
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Benetako kontsumitzaileak**: Materia organiko bizia erabiltzen dute. Kontsumitzaile Primarioak (landarejaleak) Kontsumitzaile Sekundarioak (haragijaleak edo harrapakariak) eta Kontsumitzaile tertziarioak (azkeneko aragijaleak eta aurrekoen bizkarroiak).
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Saprofagoak**: Materia organiko ez bizia erabiltzen dute. Nekrofagoak (gorpuen materia organikoa erabiltzen dute), Coprofagoak (gorozkien materia organikoa erabiltzen dute) eta Detritiboroak ( materia organiko birrindua erabiltzen dute, lur zizareek egiten duten bezala).
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Omnivoroak (**Orojaleak**): Materia organikoko iturri bat baino gehiago erabiltzen dutenak hori da maila trofiko desberdin batzuk okupatzen dituzte. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**5.3.- DESKONPOSATZAILEAK**:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ekosistema barnean ematen duen egonaldia alda daiteke ekosistema motaren arabera, baina beti iturri batetik (Eguzkia) putzu hotz batera (espaziora) energia-fluxu bat dugu, termodinamikaren legeak betetzen dira eta bizidunok fluxu honetan bitarteko urratsak eta erabilpena burutu behar dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Energia eraldatuz doa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ekosistematik zirkulatuz doan neurrian (endekatuz doa, hau da gero eta kalitate gutxiagoko energia edo gero eta kontzentrazio gutxiagoko energia bihurtzen da). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Termodinamikaren 1. Legeak dion bezala, urrats bakoitzean, entropia (lanarik egiten ez duen energia) areagotzen da eta bero bezala (infragorriz) ekosistematik ateratzen da Termodinamikaren 2. Legeari jarraituz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Beraz, ekosistemetan energia sartu, biomasa egiteko eta bizi funtzioen mantenurako erabili eta irten egiten da; ez da inoiz itzuliko, energiaez da berziklatzen. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Energia-k ez du ziklorik **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Materia-k energiaren fluxua ahalbidetzen du eta erred-ox erreakzioen bitartez eraldatuz doa. Materia erreduzitzen denean, barne-energia areagotzen da energia kimiko bezala; materia oxidatzen denean barne energia (**entalpia**) murrizten da energia kimiko edo/eta bero bezala galtzen baita.: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">** Ekosistemetan m ****ateria berziklatzen da**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Materiaren zirkulazioa, ekosistemetan ziklikoa da** (baina gogoratu, Energiaren zirkulazioa ez da ziklikoa). Materia ziklikoki ba dabil ere, zirkulazio irekia izaten da, zeren eta beste ekosistemetatik organismo-sarrera eta irteerak izaten dira, gasen xurgaketa, higaduraren bitartez zerbait galtzen da, prezipitazioak .… baitira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurra planetaren osotasuna kontuan hartuta, materiaren zikloa itxia dela esan daiteke, nahiz eta zenbait gai egonaldi luzeko biltokietan metatu (erregai fosilen gordailuak, Litosferako mehatoki mineralak ..) eta espazio-tik ere asteroide-erorketa dela eta (gehiengoak txikiak) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">materia-sarrera txiki bat izan.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">6.- Materiaren zirkulazioa ekosistemetan: **

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Laburpen diagrama (irudia: iazpiro) **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera