LIZZ.3.3


 * Hidrosferaren aldagai fisiko-kimikoak. **

Gezi ondoko ikurrek aldagaien arteko proporzionaltasun zuzena (+) edo alderantzizkoa (-) adierazten dute. Gazitasunak areagotzen du ur likidoaren dentsitatea, baina gas-kopurua disoluziotan eta tenperatura ( 3.98 ºC-tik gora edo behera) handitzen direnean dentsitatea murrizten da. Tenperatura handituz doan heinean, ur likidoa desgasifikatu egiten da; ur hotzetan gasak hobeto disolbatzen dira ur epeletan baino. Zenbat eta gas kontzentrazio handiago airean ( CO2, O2, NOx .... presio partzial handia bada, atmosferan) are eta errazago disolbatzen  dira gas horiek ur likidotan. CO2, NOx .. gehiago disolbatzen direnean uretan, pH-a murrizten da; eremu basikotik azidora labaintzen da.
 * 1.- Uraren aldagai fisiko-kimikoen arteko jokabide eta erlazioak **:
 * Laburpena **:

Gazitasuna eta dentsitatea batera doaz, zeren eta batak bestean eragina zuzena baitu. Zenbat eta Gazitasun handiagoa are eta ur dentsoagoa. Ezkerreko taulak ur ozeanikoetan dauden ioirik garrantzitsuenen ugaritasun erlatiboa erakusten du.  Ioi hauek gainazal kontinentaleko harrietan gertatzen diren meteorizazio eta higadura prozesuetatik datoz, horrela ibaietara eta aintziretara garraiatuak izaten dira, azkenik itxasoratu arte. Itsasoratu ostean, eta ura lurrintzen denez (ziklo hidrologikoaren etengabeko jarduera eta) ozeanoetan metatzen dira, horregatik ur hauen gazitasuna handiagoa da (ibaietakoa baino). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itasoko urak ( batazbestez):
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.-GAZITASUNA eta DENTSITATEA: **

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> %96.52 ura eta %3.49 gai disolbatuak dira. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Latitudearen arabera, tenperaturaren arabera eta sakoneraren arabera, gazitasuna aldakorra izaten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**Gazitasun eta tenperaturako** d <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">esberdintasunek **dentsitate desberdineko** ur-masak sortzen dituzte, haien artean nahasten ez direnak eta zirkulazioa ozeaniko orokorraren oinarria eratzen dutenak (korronte **termohalinoak**).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itsaso ireki guztien artean, **Itsaso Gorria** da salinitate handiena duena (**40‰ edo %4-koa**), herrialde arabiarrez inguratuta dagoelarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Beste aldetik, **Itsaso Baltikoa** da salinitate gutxien duena (**6‰ edo %0.6-koa**, Botnia golkoko ur gainazalean), duen sakontasun txikiagatik, klima hotzagatik eta bere topografia itxiagatik, ez beitu itsaso mundialarekin ia trukaketarik.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Cl-, SO4=, Ca++, Mg++, Na+**, eta **K+** ioieek guztiraren %99 koa osatzen dute, ozeanoetan. **Sodio** ioia, katioirik ugariena da (itsasoan, ioi guztiraren %30.4) eta **Kloruroa** anioi nagusia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;">
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Teperatura eta Gazitasunaren eragina dentsitatean **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">: Arestian esan dugunez, dentsitate desberdineko ur-masak ez dira elkar nahasten eta grabitazioa dela eta, ur-masa dentsoenak masa arinagopetik hondoratzeko joera daukate, eta horrela ur-masen kokapen grabitazional erlatiboa sortzen da, uren temperatura eta gazitasunaren araberako geruzaketa (estratifikazioa).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozeanoetan dauden gatz mineralak bi motetan bereizten dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Elementu kontserbatiboak** eta **ez-kontserbatiboak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Elementu kontserbatiboak** dira kontzentrazio egonkorra izaten dutenak (edozein ingurunetan). Elementu ez-kontserbatiboeek kontzentrazio aldakorra izaten dute, lekua eta denboraren arabera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Elementu ez-kontserbatiboren artean**: Nitrogenoa (Nitrato bezala), Fosforoa (fosfatoak bezala) eta Silizioa ozeanoetan garrantzi handikoak dira, osagai biotikoeek (Biozenosiarenak, bizidunek) erabiltzen baitituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Nitrogenoa** eta **Fosforoa** elementu **mugatzaileak** dira, Ekosistema itsastarren **ekoizpen primarioa** baldintzatzen dutelako. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostaldeetan, eta Giza-Jarduera maila handiarengatik, **P** eta **N** kontzentrazioak handiak izaten dira (laborantza-soroetan egiten den ongarriketatik eratorriak); ondorioz, **Ekoizpen Primarioa** kosta-lerro ondoko eremu horietan handia izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Silizioa** ere garrantzi handikoa da silikatoz osaturiko kanpo eskeleto edo oskola dutenentzat (diatomeak, radiolarioak, belaki silizeoak ...).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Dentsitate eta Gazitasuneko zutikako aldakortasuna ur-zutabean** : Dentsitatea, gazitasuna, uraren biskositatea (likastasuna), presio osmotikoa, tentsio superfitziala, fusio puntua, irakite puntua eta gaseen disolbagarritasuna baldintzatzen ditu. Aldagai hauek guztiak elkarekintzetan ari dira eta elkarri eragiten diote. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gainazaletik itsas hondora doan ur-zuatabean, dentsitatearen aldakortasunak bi tarte izaten ditu: hasierako metrotan, dentsitatea handituz doa sakontzen garen neurrian. Baina badago sakonera bat non dentsitatea egonkortzen baita eta ez da handitzen sakondu arren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Picnoclina**: sakonerarekiko dentsitate-aldaketa handiko ur-geruza da (tenperaturarekin erlazionatuta). Dentsitatea egonkortzen deneko sakonera, Picnoclina-ren beheko muga da (irudian, 900 metrotan ikusten da, baina itsasoaren arabera, aldakorra da). IKusi irudia:



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzki argiak gainazaleko urak berotzen ditu; horrela, ur epeleko geruza bat sortzen da beste ur geruza hotzago eta dentsoago baten gainean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ondorioa: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ur masak hiru geruzetan banatzen dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.-TENPERATURA: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Epilimnioa**: Gainazaleko geruza, dentsitaterik txikienekoa eta beroena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hipolimnioa**: Geruza sakonena, dentsoena eta hotzena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Metalimnioa**: Epilimnioa eta Hipolimnioaren artekoa, dentsitatea eta temperatura ere, tarteko balioak hartzen dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zona hauen mugak aldakorrak izaten dira, zonalde klimatikoaren arabera, **urtaroaren arabera**, (ikusi eskubiko irudian **aintzira baten ur masaren** estratifikazio termikoa), eguna/gaua zikloaren arabera….



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aipatutako hiru zona hauetaz gain, beste zona berezi bat zehazten da : <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Termoklina (ezkerrek irudian).** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Termoklina**, Temperatura/sakonera grafikoan **aldaketarik handieneko zona da**. Termoklinan. oso sakonera metro gutxitan, temperatura-k aldaketa handia egiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Askotan, Termoklina eta Metalimnioa terminuak, baliokide bezala hartzen dugu, zeren eta bi zonak ur geruza berean kokatzen baitira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ur-masa gazietan **estratifikazio termala** errazago sortzen da ur-masa gezetan baino. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ur zutabean, ura gazia ba da, tenperatura aldaketa handiagoa da sakonera handituz doan neurrian. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Fusio puntua eta irakite puntuak ere aldatzen dira, gazitasuna eta presio hidrostatikoarengatik: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gazitasuna handitzen denean, fusio puntua jeisten da eta irakite puntua igotzen da. Adibidez, **%3,2-**ko gazitasuna duten urak **-1,74ºC**-tan solidotzen dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hiztegia, kontuan hartzeko terminuak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Termoklinoa:** tenperatura aldakortasun handieneko zona. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Haloklinoa**: Gazitasun aldakortasun handieneko zona. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Piknoklinoa**: Dentsitate aldakortasun handieneko zona.

Aintziretan sortzen den geruzaketa termikoaren sorrera eta aldiak: || 4. urratsa || || 5. urratsa || || 6. urratsa ||
 * 1. urratsa
 * 2. urratsa
 * 3. urratsa

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Itsasoaren pH-a basikoa izaten da da **7,5-tik 8,4-ra** bitartekoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**CO2** ko kontzentrazio atmosferikoaren handitzeak (Giza-inpaktua) eta euri azidoko gertaerek (**NOx eta SO2** ko igorketek eraginda, nagusi) aintziren eta itsasoko uren azidifikazio nabaria sortu dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Azidifikazio honek, oskol eta egitura karbonatodunak dituzten bizidunengan eragin kaltegarri handia du: oskolak eta koralak “disolbatzen” dira, kaltzita gutxiago izango dugu eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">CO2 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> gehiago askatuko da uretara (eta handik atmosferara itzul daiteke). media type="youtube" key="gh7S2-1oAmY" width="560" height="315" align="center"
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">4.- pH-a: **
 * [[image:LluviaAcida.gif width="522" height="289"]] || [[image:acidificapH.png width="432" height="237" align="center"]] ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Uretan disolbaturik dauden gasak atmosferan dauden berdinak dira baina proportzio desberdinetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Tenperaturak eta Gazitasunak eragina dute gaseen disolbagarritasuna murriztuz bata edo bestea haunditzen direnean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gaseen kontzentrazioa (eta proportzioa) uretan, sakonerarekin, jarduera fotosintetikoarekin eta bizidun ugaritasunarekin (jarduera biologiko-metabolikoaren arabera) aldatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gainazaleko ur ozeanikoetan (ongi nahastuak, homogeneizatuak) ohiko osaera ondoko hau izaten da: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Nitrogeno**a (**%64**, edo 15 mg/l), **Oxigeno**a (**%34**, 8mg/l)) eta **CO2** (**%1,8**; gogoratu, atmosferan %0,038 koa izaten da). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gasen disolbagarritasuna kuantifikatzeko ohiko adierazpena **Henry-**ren legea da:  **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">P <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px; vertical-align: sub;">A <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">=H⋅xA ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**PA** solutuaren gas-faseko presio partziala da (airean); **H**, Henry-ren konstantea dagokion tenperaturan; eta **xA**, solutuaren fase likidoko frakzio molarra (uretan).
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px; line-height: 1.5;">5.- Gas disolbatuak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hau ikusita, gas baten disolbagarritasuna areagotzen da beronen presio atmosferikoarekin eta murrizten da tenperatura handitzearekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ur-hotzetan hobeki disolbatzen dira airearen gasak eta alderantziz, urak epeltzen direnean, desgasifikatu egiten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Oxigenoa, gainazalean, ugaria da, fotosintesiak arnasketa zelularrak baino garrantzi handiagoa baitu; 400 m-ko sakoneran gutxienekora iristen da (atmosferatik urrun gaude, ez dago barreiadurarik; jarduera fotosintetikoa desagertu da, baina biziduneek kontsumitzen jarraitzen dute ). Handik hondora, zerbait berreskuratzen da eta constante xamar mantentzen da (bizidun kopurua moldatzen da dagoen oxigenoarekiko; oso bizidun gutxi bizi izaten dira sakonera handietan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondo ozeanikoetan, tenperatura hotza eta presio hidrostatiko handia denez, **kaltzita** (CO <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; vertical-align: sub;">3 <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ca) disolbatzen da.

<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondoko Taulan, ur multzoetan argiaren sarrera-profila irudikatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ikusten denez, argia, uretan sartuz doan neurrian, murriztuz doa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ur multzo bakoitzak malda-lerro desberdinak ditu, gai disolbatuaren kontzentrazioaren arabera eta suspentsiotan dagoenaren arabera.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">6.-ARGIA: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sartze ahalmena handien duen argia argi urdina da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozeanoetan, sakonera handituz doan heinean <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">argi-sarrera bertikala (baldintza ezin hobetan) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">murrizten da proportzio honetan:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Fotosintesia indarrean mantentzeko, (**zona eufotikoa**) gutxienez gainazalera iristen denaren argiaren %1-a behar dugu. media type="youtube" key="bTFmPINutIE" width="420" height="315" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sakonera horretan (gainazaleko argiaren %1-koa) jarduera fotosintetikoa eta arnasketa zelularra orekatzen dira: **oreka muga edo oreka sakonera** deitzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Sakonera handiagotan, argi intentsitatea <%1 koa denez, jarduera fotosintetikoa ez da burutzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Sartze ahalmen handien duen argia **argi urdina da**. Lehenen xurgatzen dena (hasierako 5 m-tan, hau da gutxien sartzen dena) **argi gorria** izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ezkerreko bideoan pantaila bi zatitan banatuta dago; ezkerran, flitrorik gabeko kamarak hartutako irudiak erakusten dira, eta eskubian, filtro gorri bat duen kamara batek hartu ditu, irudien giro-argia //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">beregokitzeko //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Eta **3 m-ko sakoneran gaude!** 20-30 metrotan, eragin urdina askoz handiagoa da. **Zergatik?** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ur multzo batean, sakonera-argiaren uhin luzera erlazioak baldintzatzen du hango bizidunen garapena; eta aldi berean, sakonera zehatz batean bizi diren bizidunek baldintztaten dute eremu horren O2 kontzentrazioa, CO2 kontzentrazioa .... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ikusten denez, elkarekintzak konplexuak dira eta aldagai eta Sistema Natural guztiak elkar harremandurik daude.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Oharra **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: telebistako dokumentaletan, askotan ikuste dugun urpekaritzako erreportaiak eta urazpiko videoei erreparatzen badiezue, //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">irudien giro-argia urdinska izaten dela //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> ikusiko dugu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Argi-sarreraren araberako zonifikazio bertikala ozeanoetan**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">a) Oreka muga gaineko zona: Zona fotikoa (zona **eufotikoa**); argi nahiko dago fontosintesia burutzeko arazorik gabe. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) Oreka mugapetik argia erabat desagertu arte (argi intentsitatea %0) zona fotiko ez fotosintetikoa da (**zona disfotikoa**). Eremu honetan zenbait landare berezi bizi dira, argi eskasiarekiko ongi egokituak, **alga gorriak** kasu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">c) Handik hondora: **zona afotikoa** dugu (erabat iluna).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ekosistema itsastarretan honek ba du garantís handia, itsasbelarrak mailakatzen dira duten pigmento fotosintetikoen arabera, sakonera desberdinetan, arriano sartzen den argia hobeto aprobetxatzeko <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- **Itsasbelar berdeen zona**. Kostalde lerroan eta hasierako metrotan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- **Itsasbelar arreak** (algas pardas) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- **Itsasbelar gorriak** (sakonera handiagotan). Guk gorri ikusten ditugu, morea eta urdinak xurgatzen dituztelako.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera