LOMCE.Lurzorua


 * Lurzorua ekosistema gisa **

**1.- Zer da Lurzorua?: **
Lurzorua **lurrazalaren goiko geruza da**, eta mineralez, materia organikoz, urez, airez eta bizidunez osatuta dago.  Definizioan azaltzen diren gauza horietaz gain, lurzorua gizakiarentzat ezinbesteko baliabidea ere bada: bertatik hartzen ditu janariak, haren gainean eraikitzen ditu etxebizitzak eta industriak, handik ateratzen ditu hainbat eta hainbat lehengai... Zalantzarik gabe, betidanik ustiatutako baliabidea izan da.



a) Mineralak, ura, materia organikoa eta zenbait gai kimiko ditu, eta horien transformazio-prozesuetan parte hartzen du. b) Lurzoruak karbono dioxidoa, metanoa eta beste gas batzuk askatzen ditu atmosferara, eta lurpeko  urak, ur edangarrien erreserba nagusia, lurzorua zeharkatzean iragazten dira. c) Gainera, batik bat materia organikoari esker, hainbat gai metatzeko eta moteltzeko gaitasun handia du,  hala nola, ura, gasak eta poluitzaileak. Lurzorurik gabe, poluitzaileak hedatzeko arriskua legoke, eta errazago helduko lirateke gizakiarengana.
 * 2.- Lurzoruaren funtzioak eta erabilerak: **
 * Lurzoruak ingurumenarentzat eta biziarentzat **ezinbesteko funtzioak ditu**.

d) Bestetik, **bizidun ugariren habitata da.** Bertan bizi den organismo-barietatea izugarria da: egoera onean dagoen lurzoru gramo batek 15.000-20.000 espezie desberdinetako 600 milioi bakterio izan ditzake. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 19.5px;">Zizareek, barraskiloek eta artropodoek materia organikoa deskonposatzen dute, eta bakterioek, onddoek, protozooek eta beste organismo txikiek lurzorua emankorra izateko ezinbestekoak diren prozesuak egiten dituzte. Lursail baten biodibertsitatea lurzoru horren egoeraren adierazle da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 19.5px;">e) Halaber, **gizakiak elikatzeko behar dituen janariak lurzoruaren beharrean daude** zuzen zuzenean. Landare guztiek, laborekoak, larrekoak edo basokoak izan, lurzorutik jasotzen dituzte ura eta elikagaiak, eta bertan hazten dira; hau da, euskarri-lanak ere egiten ditu lurzoruak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 19.5px;">Gizakiak betidanik atera dio probetxua natur baliabide horri, ez bakarrik janariak lortzeko, baita zohikatza, harea, buztina eta beste lehengai batzuk erauzteko ere. Eta gainontzeko giza jardueretarako euskarria da. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Azkenik, paisaiaren eta kultur ondarearen parte da. ** || **L<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">urzoruaren erabilerak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">1.- **Nekazaritzan** lurzorua lurrazaleko geruza mehea da (lodiera 3 mm-tik 3 m-ra).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;"> Munduko lurralde gehienek ez dute laborantzarako balio eta horregatik kontinenteen %10a baino ez da lurzoru emankor.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Nekazaritza jarduerek lurzoruaren higadura eta degradazioa ekar dezakete.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">2.- Gizakiak lurzoru gainean altxatzen ditu bizitokiak, lantegiak eta garraiobideak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">3.- Lurzorua lehengai iturria da, buztina, harea, harriak, mineralak, etab., ustiatzen baitira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">**Baina, erne ¡¡¡** .... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Aipatutako erabilera batzuk lurzoruaren kontserbazioa arriskuan jartzen dute. ||

**<span style="color: #0b4df7; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px;">3.1- Eraketa eta eboluzioa: **
<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Lurzoruaren **eraketa-prozesua** lau alditan azaltzen da: (ikus 4 irudiak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">**1. Meteorizazioaren eraginez** **harri ama eraldatzen hasten da**; zartadurak (meteorizazio fisikoaren ondorioz) eta mineralen aldaketa kimikoak (meteorizazio kimikoaren ondorioz) gertatuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">**2. Lehenbiziko landareek** (likenak, goroldioak) lurzoruko geruza mehea kolonizatzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;"> Beren hondarrak pilatu ondoren **materia organikoa hasten da eratzen**. Hondakin organikoak deskonposatzen doazen heinean **humus** bihurtzen dira (**Humus**-a, lurzoruen gai kimiko nahaste berezia da, ez da beste inon sortzen eta), lurzoruan barneratu ondoren, eta harriaren meteorizazioz askatutako mineralekin nahasten dira. Horrela, azalera handiko eta tamaina txikiko koloideak deitutako partikulak sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Denborarekin materia organikoa deskonposatu eta materia inorganiko bilakatzen da, bakterio eta onddo mikroskopikoen ekintzari esker. **Hostaila → Humusa → Gai mineralak**
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">3. Landareen sustraiek eta beste izaki bizidunen jarduerek **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;"> (animali txikiak, izaki mikroskopikoak) lurzoruaren garapena bultzatzen dute. **<span style="color: #0b2fed; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;"> Lurzoruko geruzak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;"> edo **<span style="color: #0b2eeb; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">horizonteak bereizten **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;"> dira.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">**4. Lurzoru heldua eta sakona**. Zuhaitzak eta tamaina handiko beste landareak hazten dira. Aipatutako zati minerala eta zati organikoaren nahaste jarraia eratzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoru baten sorrera eta eboluzioa ongi ulertzeko, Horizonteak nola sortzen diren eta zertan bereizten diren ulertzen saiatu behar dugu; maila honetan kontzeptu kimikoak sahiestuko ditugu eta horizonte-sorrera animazioen bitartez landuko dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Hona hemen lagungarri izan daitezkeen zenbait baliabide: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoruaren geruzak. //Soil layers// ( DBH 3. mailako ingeleraz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">How soils form  (Ingeleraz ere)  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Soils Horizons (Ingeleraz)  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoruaren soslai orokorra. Horizonteak (Gaztelaniaz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">a) **Klima:** prezipitazio eta temperaturaren arabera, meteorizazioa, higadura eta gainontzeko prozesuak desberdinak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">b) **Harri ama**: hau da eratuko den lurzoruaren gai mineralaren iturria eta ezaugarri fisiko-kimiko gehiengoa baldintzatzen ditu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">c) **Erliebea (topografia)**: laua edo aldapatsua den arabera, meteorizazio eta higadura prozesuak desberdinak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px; line-height: 1.5;">d) Lurzoruaren eragileen artean **izaki bizidunak** oso garrantzitsuak dira, besteak beste **landaretza** eta **izaki humikoak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Landaretzak horrelako eraginak ditu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">- Mikroklima berezia sortzen du lurzoruko gehiegizko beroketa eta lehorketa saihestuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">- Harrien meteorizazioa areagotzen du. Sustraien eraginez harriak zartatu egi-ten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">- Humusa ekoizten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">- Higadura moteltzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Honetaz gain: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Lurzoruko animaliek lurzoruaren garapena errazten dute aireztapena eta nahasketa bultzatuz eta hondakinekin aberastuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">e) **Denbora**
 * <span style="color: #0b4df7; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px; line-height: 1.5;">3.2- Eragileak: **

**<span style="color: #0b4df7; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px;">4.- Lurzoruaren osaera: **
<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Lurzorua lau zatiz bana daiteke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">1.- **materia minerala** edo inorganikoa harri amaren eraldaketatik eratorria, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">2.- izaki bizidunen deskonposaketatik eratorritako **materia organikoa** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">3.- ura eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">4.- airea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Lurzoru motaren arabera zati hauek aldakorrak dira baina lurzoru orekatu batean ondokoak dira proportzioak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tamaina desberdineko harri amaren zati edo partikula eraldatuak dira.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zati minerala **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Partikula koloidal ugarienak buztinak dira. || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Zati organikoa ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Landare eta animaliengatik eratorritako materia organikoak humifikazio eta mineralizazioa prozesuak jasaten ditu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Mikrofaunak (artropodoak) lurrustela zatitu eta materia mineralarekin nahastu egiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Bakterioek eta onddoek hondakin organikoak deskonposatzen dituzte mineral disolbagarriak askatuz: CO2, nitratoak, fosfatoak, amoniakoa. Hauekin batera **azido humikoak** eratzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">Mineralizazioa eta humifikazioaren ondorioz lurzoruko zati organikoa bi eratara ager daiteke:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">a) **Humus gordina edo gaztea**. Landare eta animali hondarrak gutxi eraldatuak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.4014px;">b) **Humus landua**. Hondarrak azido humiko bihurtuta daudenean. Izaera koloi-dala eta kolore iluna du. ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoruko partikulen formak, motak eta agregatuak adierazten ditu **egiturak**. || || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoruan tamaina desberdinetako partikulak daude eta horien arteko proportzioari **ehundura** deitzen zaio. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Oso garrantzitsua da ehundura, lurzorua ura zurgatzeko eta iragazteko duen ahalmena ehunduraren mende dagoelako; beraz, ezaugarri funtsezkoa da, horrek baldintzatzen baitu lurzoruak ura biltzeko ahalmena eta lurgainean biziko diren landareak.
 * <span style="color: #0b4df7; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px; line-height: 1.5;">5.- Lurzoruaren ezaugarri fisikoak: **
 * **<span style="color: #082df0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">Egitura: **
 * **<span style="color: #082df0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px; line-height: 1.5;">Ehundura: **

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Buztin asko duen lurzoruari buztintsua deitzen zaio, limo ugari duenari lurzoru limotsua eta batez ere harea duen lurzoruari hareatsua.

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Porositatea hutsunearen bolumena da lurzoruaren bolumen osoarekiko. Makroporositateak uraren fluxua edo mugikortasuna ahalbidetzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Lurzoru orekatuek tamaina guztietako poroak dauzkate; dituzten poroei esker on-do aireztatuak egoten dira eta ahalmen handia dute urari eusteko eta mugitzeko.
 * **<span style="color: #082df0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">Porositatea: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Esan bezala, poroen tamaina partikulen tamainen araberakoak dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Harearen partikulen artean makroporoak (1050 mikra) dira nagusi. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">b) Buztin partikulen artean mikroporoak (0,2 mikra) izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">c) Tamaina desberdinetako partikulen artean mota guztietako poroak egoten dira. || || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrak **kolore iluna badu, humus eta materia organiko asko duela** adierazten du. Lur-zoruko horizonteak edo geruzak kolore honekin bereiz daitezke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Humus kantitatea lurzoruko landaretzaren eta mikroorganismoen jardueraren mende dago; beraz, azken finean, klimak baldintzatzen du lurzoru bateko humus–mota eta baita horren ugaritasuna ere.
 * **<span style="color: #082df0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">Kolorea: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lur gorrixkak eta horixkak burdin oxidatu ugari** (oxido ferrikoak: Fe2O3) dagoe-nean eratzen dira. Burdina oxidatzeko oxigenoa behar denez, lurzoruak ura iragazteko ahalmen handia duela eta kolore horrek ondo aireztatua dagoela adierazten du. Adi-bidez, horrelakoak dira Mediterraneo aldeko lurzoru gorriak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurzoruak kolore grisa duenean, burdin erreduzitu** (Fe+2) ugari duela esan nahi du. Ura iragazteko ahalmen gutxi eta aireztapen eskasa duten lurzoruetan agertzen di-ra; zohikaztegi eta paduretako baldintza anaerobioetan, adibidez.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Kolore zuria badu**, lurzoruak gatz ugari duela esan nahi du. Humusa urria dela ere adierazten du horrek. Adibidez, basamortuko lurzoruak. || || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ur–fluxuaren edo uraren mugikortasunaren ahalmena da. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Porositatearen **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> mende dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Makroporositateak ur fluxua errazten du eta akuiferoen berriz kargatzea.
 * **<span style="color: #082df0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">Iragazkortasuna: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ur–fluxu nagusia bertikala da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eskubiko irudian, iragazkortasun gutxiko lurzoru bat. || ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurzoru Zonalak**: Baldintza klimatikoekin erlazionaturik daude. Lurzoru helduak eta eboluzionatuak dira, horizonte (geruza) askorekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurzoru intrazonalak**: Kasu honetan, eragile edafologikorik garrantzitsuenak eragile pasiboak dira (harri ama, erliebea, giza-jarduerak ...) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurzoru azonalak**: Munduko edozein lekutan sor daitezke eta ez dute zerikusirik zonaldeko baldintza klimatikorekin. Lurzoru gordinak dira, eraldatu gabe; horizonteak oso gutxi garatu dira (denbora gutxi, lurzoru gazteak dira). Lurzoru hauek, garapenaren hasierako fasetan aurkitzen dira eta eragile edafologikorik garrantzitsuena harri ama izaten da. Adibideak: lurzoru izoztuak, basamortuak, sedimentu berrien gainekoak, dunak. ..
 * <span style="color: #0b4df7; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 18.59px;">6.- Lurzoru motak: **




 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Podsol-a ** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Basoetako lurzoru arrea** (kareharrizkoa) <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">EuskalHerriko mendietan ugaria || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Regosol**-a || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Turbera** ||
 * [[image:podsol.jpg width="232" height="240"]] || [[image:selva-irati-3-330x220.jpg width="250" height="180" align="center"]] || [[image:6 Regosol 1.jpg width="220" height="196" align="center"]] || [[image:pastizales-degradados-junin-ecoan.jpg width="240" height="280" align="center"]] ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera