LIZZ.3.2


 * Hidrosfera: jatorria. ** ** Ur-molekularen ezaugarriak. ****Ziklo hidrologikoa **

Sarrera: Diagrama orokorra Ondoko diagrama-n Hidrosfera-ren ezaugarriak eta sailak, elkarekintzetan, ikus daitezke:



Deskarga egiteko aukera ( **pdf ** formatuan).

**1.-HIDROSFERA. Definizioa eta osaera: ** Esanahi zabalean, **URA-ren erresuma da**, edozein egoera fisikotan; beraz, Hidrosfera-k, beste sitema natural guztietan (ATMOSFERA-n, LITOSFERA-n eta BIOSFERA-n) //garroak// sartuta dauzka. Hidrosfera, atmosfera primarioan (//akrezio planetariotik// eta desgasifikazioz sortu zena) zegoen ur lurrinaren kondentsazioz eta solidifikazioz eratu zen, Lurraren gainazaleko tenperaturak egoera aldaketa horiek ahalbidetu zituenean.

Ura etengabe zirkulaziotan ari da, sistema batetik beste batera, egoera fisikoz aldatuz, prozesu-segida zikliko baten arabera: **Ziklo Hidrologikoa. ** **Uraren batazbesteko egonaldia**: ur-molekula batek ziklo hidrologikoaren sail desberdin bakoitzean egiten duen batazbesteko egonaldia:
 * 1.1- Sailak: Hidrosferaren masaren banaketa: **
 * [[image:alaitznatura/urbanaketa.png width="591" height="350" align="left"]] || media type="file" key="78993_EarthWater_720.mp4video.mp4" width="322" height="329" align="right" ||
 * Atmosfera-n || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">9-10 egun ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibaietan || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">12-20 egun ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aintziretan || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1-100 urte ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurpeko uretan (akuiferoetan) || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">300 urte ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozeanoetan. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.000 urte ||

<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ur molekula, **molekula polarra da**, hau da, molekula neutroa bada ere, dentsitate elektronikoa ez dago simetrikoki banatuta, molekula barnean zona bat bestea baino dentsitate eletroniko handiagokoa delarik.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">1.2- Ur molekularen egitura eta propietateak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Izaera polar honetan oinarritzen dira uraren propietate gehiengoa:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Bero espezifikoa handia**: Oso erregulatzaile termiko ona da. Urak bero kantitate handia jaso behar du hidrogeno lotura hauek apurtzeko, beraz tenperatura oso astiro igotzen edo jaisten da. Honek zitoplasma urtsua tenperatura aldaketetatik babesten du, termoerregulayzaile gisa tenperatura konstante mantenduz.  Ura lurrundu ahal izateko, lehenik hidrogeno zubiak apurtu behar dira eta gero molekulei lurrundu ahal izateko behar duten energia zinetikoa eman behar zaie, beraz energia ugari behar da ura lurruntzeko. Baldintza normaletan ur gramo bat lurruntzeko 540 kaloria behar dira 20º C-tan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Urtze puntua (0ºC) eta irakite puntuak (100ºC) handiak dira**: Tenperatura tarte zabal batean, Biosferak behar duena, uraren egoera likidoa bermatzen dutenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Baporizazio-bero handiko molekula da**: Errefrigerazio-ahalmen handia dauka. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**d) Oso disolbatzaile ona da:** Biosferaren erreakzio metabolikoak, uretan burutzen dira; kutsatzeko erraztasuna, propietate honen alde hauskorra da. Garraiolari ona da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**e) Dentsitaterik handiena 3,98ºC-tan lortzen du**: hau da, egoera solidoan,ur likidoa baino arinagoa da,arrazoi honengatik izotza flotatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**f) Barne kohesio eta atxikipen andiko molekula da** (izaera polarra dauka eta). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**e) Bero sorra handikoa da**: baporizaziokoa **540 cal/g** eta urtzekoa **80cal/g**. ( <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Uraren Bero sorra: honek adierazten du egoera-aldaketetan urak xurgatu edo igortzen duen energia, tenperatura aldatu gabe, egoera fisikoz aldatzen ari den bitartean. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Uraren Bero hautemangarriak, aldiz, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">(tenperatura-k adierazten duena), adierazten du ur molekuleen agitazio maila eta mugikortasuna. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Euri egiten duenean, beroa askatzen da atmosferara? **Arrazoitu.**

**Hauek dira uraren propietate fisiko garrantzitsuenak (guztiak eratortzen dira ur molekularen izaera polarratik):**
 * Uraren irakite tenperatura **373ºK (100 °C)** da itsas mailan.
 * Fusio tenperatura **273ºK (0 °C)** da itsas mailan.
 * Ur aratza (ur destilatua) **ez da elektrizitatearen eroale ona**.
 * Zapore, usain eta kolore gabea da. Propietate hauek organoleptikoak dira, hau da gizakiaren zentzuen bidez media type="youtube" key="0Lq34R979xs" width="277" height="204" align="right"antzematen direnak.
 * Naturan hiru egoeretan ageri da: solido, likido (isurkari) eta gas egoeretan.
 * **Dentsitatea** **1g/cm3.**
 * **Gainazaleko tentsioa** dauka: uraren gainazala elastikoa da eta apurtzeko erresistentzia ere badauka. Honi esker dentsitate txikiko gauzakiak uraren gainazalean gelditzen dira. Hidrogeno loturak oso indartsu eta egonkorrak dira, hauek ura konprimaezina den likido bihurtzen dute. Konprimaezina izatean hezurdura hidrostatiko bezala egin dezake insektu batzuetan, uraren indarrari esker arrokak zulatzen dituzten intsektuetan gertatzen den bezala. Ikusi eskubiko bideoa.
 * Gaitasun kalorifikoa beste likido batzuena baino altuagoa da; gramo bat uraren tenperatura **1º C**-tan handiagotzeko, **caloria bat** gastatu behar dugu, beste edozein beste likido batekin baino (etanolak 0.59 cal. behar du, azetonak 0.52 cal .....).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Atxekipen indar handiko molekula da**; atxekipen indarrak ur molekulak beste substantziekin otzen ditu. Kohesio eta atxekipen indarreei esker **kapilaritate-fenomenoak** ahalbidetzen dira, garrantzi handikoak landareen garraio sistemetan, izerdia sustraietatik hostoetara bideratzeko. (Ikusi eskubiko irudian alderaketa, **ura** eta **merkurioa**).[[image:220px-33Capillarity.svg_.png width="154" height="204" align="right"]]

> Urak gatzak ere disoziatu ditzake disoluzio ionikoak eratuz. Azken hauen kasuan uraren dipoloek gatzetako ioak erakartzen dituzte. Urak ioi hauek inguratzen ditu ioi hidratatuak eratuz. > Disolbatzeko ahalmena bi funtzio hauen erantzule da: Erreakzio metabolikoak (zeluletan gertatzen direnak) ingurune honetan gertatzen dira, eta Ura substantzia garraiatzaile garrantzitsuenetariko bat da.
 * **Disolbatzaile ona da**: Ura da substantzia gehien disolbatzen dituen elementua, horregatik esaten da ura disolbatzaile unibertsala dela. Ezaugarri hau da ziur asko bizitzarako garrantzitsuena, berari esker talde polarrak edo karga ionikoa dituzten substantziekin hidrogeno lotura egonkorrak eratzen dituelako urak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arestian aipatu dugun bezala, Hidrosferaren gordailu desberdinak, elkarkomunikaturik daude, eta ura hori guztien artean isuritzen da, bide zikliko eta itxi bat sortzen delarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklo Hidrologikoa, prozesu batzueei esker eratzen da, batzutan egoera fisikoz aldaketekin. Prozesuak hauek dira:
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2. - Ziklo Hidrologikoa: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Prezipitazioak**: Egoera likido edo solidokoak; euria, ihintza, elurra, kazkabarra eta izotz-zuria.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Ebapotranspirazioa**: gaizazaleko uraren lurrinketa gehi bizidunen bitartez lurrintzen dena.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Iragazketa (Infiltrazioa)**: Lurpeko urak sortzen dira.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Eskorrentia (Irristadurako urak)**: Planetaren gainazaletik itsasorantz doazen urak: ur basatiak, uharreak, ibaiak, aintzirak ….
 * 5) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurrinketa** : Prozesu hau Eguzki-energiako sarreraren arabera burutzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklo honen **1.motorea edo sustatzailea:** //Eguzki irradiazioa eta Lurbarneko bero fluxua//, energia-sarrerak baitira, uraren egoera-aldaketetan behar direnak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklo Hidrologikoaren **2. motorea**: //Grabitatazio indarra//; prezipitaziotan, ur-lasterka eta isuri guztietan, iragazketan .... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Egonaldia**, ur molekula batek, Hidrosferaren gordailu batean irauten duen denbora da. Ur ozeaniko sakona-k miloi urtetako egonaldia eduki dezake (ur fosilak); Atmosferan, aldiz, batazbesteko egonaldia 10 egunekoa izaten da; ibaietan 13 egun ... Ziklo hidrologikoaren sailetan, ikusten denez, oso ur-egonaldi desberdinak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklo Hidrologikoa. Azalpen grafikoa. Animazioa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Uraren zikloa. Beste animazio bat.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Uraren zikloa. Jolasteko animazioa. media type="youtube" key="Az2xdNu0ZRk" width="420" height="315"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera