Ziklo+Geodinamikoa.

**Ziklo Geodinamikoa.** **Harrien zikloa: Harri motak.**

Gure Planetan gertatzen ari diren gertakizun geologiko guztiek portaera ziklikoa izaten dute. Gertakizun hori guztiek Ziklo Geodinamikoa osatzen dute. Ziklo honek bi zati ditu: Lurbarnean burutzen da; barneko konbekzio ganbaretan eta motore termikoan oinarrituta dago. Laburki esanda, Barne ziklo Geodinamikoak erliebe berria sortzen du, Plaken Tektonika teoria azaltzean ikusi genuen bezala (orogenoetan mendi lerro berriak sortzen ziren, bolkanketa ...). Litosfera berria sortzen da, Litosfera zaharra desagertzen da, mendikate berriak altzatzen dira ..... eta harri berriak sortzen dira (Harri metamorfikoak eta igenoak). Eragilea: Lurbarneko bero fluxua. Barne-Ziklo Geodinamikoaren ikuspegi orokorra, Diagrama honetan ikus dezakezu:
 * 1.- Ziklo Geodinamikoa: **
 * 1.1- Barne ziklo Geodinamikoa **:



 Lurraren gainazalean burutzen da; bere eraginik garrantzitsuena, erliebe ezabatzea da, gailurrak desgiten ditu, eta sakanak sedimentuz betetzen ditu. Ondorio orokorra: erliebe laua sortzen du. Honetaz gain, harri mota berri bat ere sortzen da kanpo zikloaren ondorio bezala: Harri sedimentarioak edo jalkin harriak. Eragileak: Hidrosfera (ozeanoak ...) eta Atmosfera (zirkulazio atmosferikoaren ondorioak: euria, izotza, haizea ....) eta Gizakia (eta beste bizidunak). Kanpo zikloa eta barne zikloaren artean, Ziklo Geodinamikoa osatzen da: erliebe berria sortzen ari da eta erliebea "lisatzen ari da" aldi bereko prozesuak bezala; harri batzu beste harri mota bat bihurtzen ari dira ...... planeta aldakor honen aurpegia beregokituz. Barneko zikloa eta bere ondorioak ikasi ditugu aurreneko Unitatean. Kanpoko zikloa eta bere ondorioak ikasiko dituzu ondorengo Unitatean. Baina badago tarteko ondorio bat, barneko eta kanpoko zikloaren elkarekintzetatik sortzen dena: Harrien sorrera, Harrien zikloa. Ziklo hau ikasiko dugu orrialde honetan.
 * 1.2- Kanpo ziklo Geodinamikoa: **

Apunte inprimagarriak, eta informazio iturri interaktiboak, pdf.fitxategi honetan:  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Interactive rocks cycle <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Rock Cycle animation, including photos and descriptions. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">The Rock Cycle animation. **<span style="color: #ed0824; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 1 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">. ( Ezinbestekoa) Harrien sorrera. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harrien zikloa, irudi bizidunetan. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harrien zikloa. Irudikapen orokorra. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harrien zikloa. Harri motak eta prozesu geologikoak. Animazioa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Harri sedimentarioak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tenperatura aldaketen, uraren, haizearen, izotzaren, gizakiaren edo beste zenbait eragileren ondorioz **meteorizatu edo aldatu, xehatu eta txikitu** egiten dira mendietako harriak. Harri zati hauek maldan behera joan ohi dira, urek garraiaturik, gehienetan. Azkenean, **sedimentatu** egiten dira, nagusiki itsasoan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jalkin edo sedimentu horiek pilatuz doaz itsasoaren hondoan, geruzak osatuz, eta gainean dituzten geruzen pisuak beheko sedimentuak **trinkotu** egiten ditu, eta denborarekin harri sedimentarioak sortzen dituzte. Hobi sedimentarioetan, trinkotze eta zementazio prozesuetan ez da gainditzen 200ºC-ko tenperatura. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Harri magmatikoak (edo igneoak)**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jatorri bolkanikoa duten material urtuak solido bihurtzean eratzen dira. Zenbait kasutan, harri magmatikoak Lurraren barne-barnean eratzen dira, baina beste batzuetan lurrazalean osatzen dira, magma erupzio bolkanikoen bidez kanporatu ondoren. **ERNE**: Magma ez da harri mota bat, egoera solidoan ez baitago!!. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harri magmatiko hauen artean, hiru motatakoak aipa genitzake: bolkanikoak, filonianoak eta plutonikoak. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) Harri metamorfikoak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beste harri batzuetatik eratorritako harriei esaten zaie harri metamorfikoak. Izan ere, **tenperatura** oso altuek (200ºC-tik mineraleen urtze puntura bitartekoak, baina urtze puntua gainditu gabe) edota **presio** handiek eraldatu egin ditzakete harriak. Horrelako eraginen ondorioz eraldatutako harriei metamorfikoak deitzen zaie, baina ahaztu gabe prozesu metmorfiko guztiak **egoera solidoan** burutzen direla. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harri motak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harriak: Taula
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Harrien zikloa eta Harri motak: **
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">2.1- Definizioa: Harriak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> mineral bat (substantzia bat) edo gehiagoren agregakin naturalak dira. Jatorria kontuan hartuta, beste harri batzuen zatietatik edo izaki bizidunen hondakinetatik eratortzen dira, zenbait eraldatze-prozesu garatu ondoren.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">2.2- Harri motak. **

**<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">a) Harri sedimentarioak: ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5; text-align: left;">Agente sedimentario garraiatutako sedimentuak zenbait lekutan metatzen dira; hain zuzen, ingurua baino zerbait sakonagoak diren lekuetan. Leku hauei Arro sedimentarioak deitzen zaie. Sedimentu-geruzak estratuakdeitzen dira. Arro sedimentarioetan metatu ahala, materialak eraldatuz doaz, hiru faktoreren eraginez.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harri sedimentarioen sorrera (euskeraz)  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Harri sedimentarioen eraketan parte hartzen duten hiru faktoreak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 1.- **Presioa** (gainean metatu diren materialen pisua). 2.- **Tenperatura**: presioak eta barne bero-fluxuak eraginda. 3.- **Uraren zirkulazioa**: sedimentuetan dagoen urak, material batzuk disolbatu edo/eta kristaltzen du, sedimentu-zatiak itsasiz (zementazioa). Hiru faktore horien ondorioz, sedimentuak apurka-apurka trinkotzen dira eta klastoak (zatikiak) elkar itsasten dira; horrela harri berri bat sortzen da, Harri sedimentario bat. Prozesua litifikazioa edo **Diagenesia** deitzen da. Ezkerreko irudian //Konglomeratua// (Harri sedimentario Detritikoa). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Harri sedimentarioak mota desberdinekoak izan daitezke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> a) **Detritikoak**: klastoak egoera solidoan iristen dira arro sedimentariora. Klastoen tamainaren arbera sailkatzen dira, beheko Taulan ikusten den bezala: Konglomeratuak, hareharriak, limolitak, buztinitak ..... b) **Prezipitaziozkoak**: sedimentuak uretan disolbatuta iristen dira, arro sedimentariora. Bertan jalkin egiten dira, prozesu kimiko baten bidez (**sedimentario kimikoak**) edo ura lurrindu delako (lurrintzekoak edo **ebaporitak**). Adibideak: Kareharriak (kimikoak); igeltsoa, halita ... (ebaporitak). c) **Organikoak** (jatorri biologikokoak): ikatzak, ; klastoak (**bioklastoak**) edo sedimentuak bizidunen hondakinak dira (hezurtzeak, maskorrak, enborrak ....). Ezkerreko irudian Halita (Ebaporitikoa, NaCl).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">Harri mota bakoitzaren ezaugarriak eta zenbait adibide: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Harri igneoak edo magmatikoak magma hoztean <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">sortutako harriak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harri magmatikoak (Animazioa). <span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Magma solidotzeko denbora eta lekua <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">kontuan izanik, **harri plutonikoak, filoniano edo bolkanikoak** sortuko dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;">
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">b) Harri igenoak edo magmatikoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**B1) Harri igneo plutonikoak**: Magma pixkanaka-pixkanaka hoztu egiten da. Hozte-prozesua abiadura geldoz eta sakonera handian burutzen da. Harri hauek kristal-egitura izaten dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: //Granitoa, Diorita, Gabroa// ......

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian //Granitoa// (Magmatiko Plutonikoa)

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**B2) Harri igneo bolkanikoak**: hauek oso azkar hozten dira, horregatik harri hauek ez dute kristal-egiturarik izaten (edo oso gutxi eta oso txikiak izaten dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gehiengoetan **egitura bitreoa** edo amorfoa izaten dute, //Obsidiana// bezala (ikusi beheko taulan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gainazalean edo itsas hondoan (ur hotzarekin kontaktuan) azkar hozten diren magmetatik datoz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: //Obsidiana, Pumita, Basaltoa// ... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian //Pumita// (Magmatiko bolkanikoa)

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Adibideak: //Porfidoak//.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">B3) Harri igneo filonianoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: gainazaleratzeko bidean hoztu eta solidotzen dira, Litosferako zirrikitu estuetan. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Filoiak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">zainak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> osatzen dituzte. Askotan, hozte-abiadura desberdinek eraginda, harri multzo berean kristal handiak, mikrokristalak eta gai amorfoa ikus daitezke.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Metamorfismoa**: Oso sakonera handian lurperatuta dagoen //edozein harri motak// bere gainean dauden sedimentuen eraginez presiopean eta tenperatura handiagotan egoten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Prozesu metamorfikoetan, Presioak eta tenperaturak harrien osaera mineralogikoa eraldatzen dute baina osakera kimikoa aldatu gabe (prozesu **isokimikoa** da Metamorfismoa) eta harriaren mineraleen urtze-puntua gainditu gabe (Prozesu metamorfikoak beti **egoera solidoan** burutzen dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Zenbait kasutan, fluxu hidrotermaleek eraginda, harriaren osaketa kimikoa eraldatzen da eta orduan Metamorfismoaren ordez **Metasomatismoa** gertatu dela esaten dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">(Beheko irudiaren iturria: //ZUBIA// Santillana). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Metamorfismo mota desberdinak bereizten dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">a) Metamorfismoaren eragile nagusia **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Presioa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> denean, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Metamorfismo dinamikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> dela esaten da: transformazio-failetan suertatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) Baina **Tenperatura** eragilerik garrantzitsuena denean, **Ukipen** **Metamorfismoa** deitzen da: subdukzio edo azpiratzen ozeaniko-ko zonetan, kontinente-talka zonetan, dortsaletan ... Fluxu hidrotermaleek parte har ditzakete. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) Aldiberean **Presioa eta Tenperatura** ari denean, **Metamorfismo dinamikotermikoa** deitzen da: Azpiratze zona sakonetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zona zabaletako Metamorfismoari **Lurralde-Metamorfismoa** deitzen zaio.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">c) Harri metamorfikoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: //Marmola, Arbela, eskistoak ..//.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harri metamorfikoak (video). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Metamorphic rocks animation

**<span style="color: #e80621; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 2 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">. <span style="background-image: url(">Harria ala minerala?  **<span style="color: #d60336; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 3. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Harri magmatikoak eta metamorfikoak.  **<span style="color: #e6062e; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 4. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Harri igneoak  **<span style="color: #e80621; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 5. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Harri metamorfikoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harri moteei buruzko informazio gehiago lortzeko ondoko esteketan click egin (//**Tromso**// **Unibertsitatearen** baliabideak dira):
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">3.- Informazio osagarria: **
 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harrien zikloa. Irudikapen orokorra. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harri magmatikoak (igneoak). || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harri sedimentario klastikoak. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harri metamorfikoak || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Harri sedimentario organikoak eta kimikoak. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Petrolioa eta gasa. ||

**<span style="color: #e60621; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera 6. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nafarroako mapa geologikoa (eskubiko geruzen zerrenda //unidades litologicas// hautatu behar da)  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">GeoEuskadi Bisorea: Geruzen zerrenda zutabean //Geologia// eta //Litologia// geruzak hautatu behar dugu.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Espainiaren mapa litologikoa

**<span style="color: #db0814; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 7. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Euskal Herriko lurraldearen sorrera eta jatorri tektonikoa**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zergatik daude koral-multzo fosilak, molusku-maskor fosilak .... eta bizidun itsastarren aztarna fosil ugariak Aralarreko santutegian (1140 m-tan)? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Iraganean, itsas maila haraino iristen zelako ala garai hartan, hango materialak itsas hondokoak zirelako eta harrezgeroztik konpresio, tolestura, haustura eta erliebe berria sortu dituzten prozesuak burutu direlako?. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Jarduera 7**. egin ahal izateko

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Aurkibidera itzuli nahi dut.