LIZZ.5.3


 * BIOMAK eta BIODIBERTSITATEA. **

Lurreko ekosistema handiak dira, landaretza mota zehatz batekin eta kasu batzuetan (taiga, tundra) zonalde klimatiko batekin estuki erlazionatuta. Ekosistema-unitate handi hauetan, bertan bizi diren biizidunak, harresi geografikoak eta faktore klimatikoak dira, nagusi, biomaren ezaugarriak baldintzatzen dituztenak. Klima-k izaten du aparteko eragina biometan. Faktore klimatikoek ( tenperatura eta hezetasuna) landaretza mota baldintzatzen dute eta honek, fauna mota zehazten du. Baldintza hauek Lurraren zonalde zabaletan mantentzen direnez gero, oso komunitate handiak sortu eta mantentzen dira: **BIOMAK**.
 * 1.- Biomak **.

Eragin gehien duten faktoreak: **Tenperatura,** **euri-jausteak**, eta **landaretza mota**.
 * 2.- Bioma lurtarrak: **



Zona klimatikoaren araberako bioma-sailkapena (**Irudia**: iturri honetik )

Bioma lurtarren **ezaugarriak**:  Ipar Amerika eta Eurasiako iparraldeetan zehar hedatuz, munduko oihanik zabalena den honetan, koniferoak dira nagusi. Prezipitazioak txikiak izan ohi dira, eta gehienbat elur moduan erortzen dira. Ekoizpena txikia da.  Tenperatura txikiagatik deskonposaketa oso geldoa denez, hildako zuhaitzen enborrak oihanpean pilatuz doaz, eta aldizka sute handiak gertatzen dira, eskualde zabalak kiskaliz. || Urteko euri–kantitatea metro–karratuko 1.500 eta 2.500 litro bitartekoa izaten da, eta tenperatura epela urte osoan zehar.  Urte–sasoi lehorrean zuhaitz batzuek hostoak galtzen dituzte. Ekoizpena oso handia izan ohi da. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Urte–sasoi lehorrik gabeko eskualde tropikaletan hedatzen da, batez ere ekuatorearen inguruan, eta urtean metro–karratuko 2.500 litrotik gorako euri–kantitatea dagoen lekuetan. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Tenperatura urte osoan zehar 17° C–tik gorakoa izan ohi da, eta hezetasuna beti oso handia. Lurzoruak gehienetan txiroak dira, baina zuhaitzek dituzten mikorriza garatuei esker oso azkar haz daitezke. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Zuhaitz batzuek hostoak galtzen dituzte, baina espezie bakoitzak urte–sasoi desberdinean galtzen duenez, oihana beti berde ageri da. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Hostoak oso handi eta leunak dira, eta zuhaitzak oso garaiak. Aihenak, landare igokariak eta landare epifitoak ugariak dira. Animalien artean, intsektuak eta anfibioak dira nagusi. ||
 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; text-align: center;">**Bioma** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; text-align: center;">**Ezaugarriak** ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tundra ** [[image:o_Turbera Tundra educaaragon.jpg width="256" height="169" align="center"]] || //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">TUNDRA: // <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eskualde artikoetako eremu zabalek osatzen dute, 65°–tik gorako latitudeetan edo mendi garaietan. Zuhaitzentzako baldintzak hotzegiak direnez, sastrakak, landare belarkarak edo eremu soilak nagusitzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Urteko batez besteko tenperatura -5 °C–tik beherakoa izan ohi da, prezipitazioa nahikoa txikia eta gehiena elur moduan erortzen da.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurzoruan sustraien hazkuntza eragozten duen izotz–geruza bat ager daiteke. Landareen ekoizpena oso txikia izan ohi da eta bertako animalia gehienek neguan eskualde epelagoetara migratzen dute.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Taiga ** [[image:taiga.jpg width="234" height="146" align="center"]] || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//TAIGA edo OIHAN BOREALA:// <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Urteko batez besteko tenperatura 3 eta -5 °C tartean duten eskualdeetan hazten da, tundratik hegoaldera, 45° eta 75° bitarteko latitudean.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baso epela ** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//BASO EPELA:// <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Klima epela eta euritsua (750-tik 3.000-ra bitarteko litro/m2) den lekuetan hedatzen da. Gehienetan, baina ez beti, hosto erorkorreko zuhaitzak dira nagusi.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Aniztasuna eta emankortasuna taigakoa baino handiagoak dira, baita zuhaitzen neurria eta estaldura ere.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Urtaroak oso markatuak izan ohi dira eta landare belarkara gehienek zuhaitzek hostoa atera aurretik burutu behar izaten dute ziklo biologikoa.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baso mediterraneoa ** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//BASO MEDITERRANEOA:// <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> uda lehorreko klima subtropikaletan hedatzen da: eskualde mediterraneoaz gain, Kalifornian, Hego Amerikako mendebaldeko kostaldean,  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Hego Afrikan eta Australian. Hosto iraunkorreko zuhaitz txikiak nagusi dira oihan–mota honetan, baina oso ugariak dira aihenak ere. Uda lehorretik kanpo ekoizpena nahikoa handia da. Suteak oso maiz gertatzen dira.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Eskualde epeletako ekosistemarik dibertsoenak dira hauek.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Belardiak ** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//BELARDIAK//: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Eskualde epel baina lehor samarretan (250–750 l/m2) hazten dira, Ipar Amerikako eta Eurasiako erdialdean, eta Hego Amerikako hegoaldean.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Landare belarkarak dira nagusi, garaiagoak zenbat eta klima euritsuagoa izan. Ekoizpena euri–kantitateari oso lotua ageri da. Herbiboro handiak (bisonteak, antilopeak) oso ugariak dira eta gehienak migratzaileak. Batzuetan klimak oihan epelari tokia uzten badio ere, herbiboro handiak belardia zuhaitzik gabe mantentzen dute.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Basamortua ** [[image:thardesert.jpg width="256" height="157" align="center"]] || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//BASAMORTUA//: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Urtean metro karratuko 250 litrotik beherako euri–kantitatea jasotzen duten lekuetan hedatzen da, gehienbat tropikoen inguruan edota mendi handien euri–itzaletan.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Lur gehiena soila ageri da, landareak nahikoa urriak baitira.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Tenperaturak gorabehera handiak izan ohi ditu egunean zehar. Ur–eskasiari aurre egiteko, landare gehienek hosto txiki eta irazgaitzak dituzte, edo ura metatzen dute (kaktusak).  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Landare gehienak arantzadunak eta animaliak oso urriak dira. Ekoizpena oso txikia da, baina batzuetan aniztasuna nahiko handia izan daiteke.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sabana ** [[image:vegetacion de la sabana.jpg width="254" height="168" align="center"]] || //<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">SABANA: // <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Metro karratuko 500 eta 1.500 litro bitartean jasotzen dituzten eskualde tropikaletan hedatzen da, batez ere Afrika eta Hego Amerikan, baina baita Asia eta Australiako zenbait gunetan ere. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Bioma honetan landare belarkarak dira nagusi, baina zuhaitzak ere ageri dira tarteka.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Munduko ungulatu–dentsitaterik altuenak izan ohi ditu, ekoizpena nahikoa handia baita, eta gehiena landare jangarriek osotzen baitute. Suteak oso maiz gertatzen dira eta sabanarik hezeenetan oihanaren hazkuntza eragozten dute.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Gehienetan urtaro euritsua laburra izan ohi da eta ungulatu gehienak migratzaileak dira, euriteen ondoren hazitako landareak hobeto ustiatzeko.  ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Oihan tropikal idorra ** || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//OIHAN TROPIKAL IDORRA//: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Urtaroa lehorra jasaten duten eskualde tropikaletan hedatzen da.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Euri-oihan tropikala ** [[image:260px-Pluvisiva_amazonas.jpg width="217" height="157" align="center"]] || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">//EURI–OIHAN TROPIKALA//: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Da munduko ekosistemarik emankorrena eta biodibertsitaterik handienekoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Biomak . Biome. Biomas <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bioma lurtarrak. Terrestrial biomes


 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">3.- Bioma urtarrak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> Uretako Biomak (irudimenezko azalpena). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**3.1- ITSASO ZABALA, Bioma itsastarrak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lehorraldeko ekosistemetan ez bezala, itsaso zabaleko landare nagusiak planktoneko alga zelulabakarrak dira. Hauek ur azaletan soilik aurkitzen dira, sakonera handietara ez baita argirik iristen. Fitoplanktonaz elikatzen da zooplanktona eta honetaz arrainak elikatzen dira. Horrez gain, itsas hondoan hainbat animalia aurki daiteke, goitik eroritako gorpuez elikatzen. Itsaso zabalaren (batez ere itsaso tropikalena) ekoizpena oso txikia da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Eragin gehien duten faktoreak: **Argia**, atmosferatik disolbatzen diren **gasak**, ur-kontinentaleko ekarpenak (**kontinente-ozeano elkarekintzak**) eta **tenperatura**. Tenperatura-k garrantzi txikiagoa du bioma itsastarretan, lurtarretan baino homogeneoagoa baita.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zona **Neritiko**an, hiru geruza bereiztu behar dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**1.-Zona fotikoa**: Fotosintesia > Arnasketa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**2.- Oreka edo konpensaziolerroa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Fotosintesia (+O2) = Arnasketa (-O2). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**3.- Zona afotikoa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Fotosintesia < Arnasketa, Fotosintesiak zero balioa lortu arte.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Euri-oihan tropikalekin batera, koral-arrezifeak dira munduko ekosistema dibertso eta emankorrenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Koralekin sinbiosian bizi diren algak dira ekoizle nagusiak, eta kontsumitzaileen artean koralak, belakiak, arrainak, moluskuak, etab. daude. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ur epelak, argia eta garbitasuna behar dute behar den bezala garatzeko. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Uren pH ezinhobea 8.1-tik 8.3-ra bitartekoa da, **7.8-8.5** tartea ona eta nahikoa izan arren.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">3.2- ARREZIFEAK: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Itsaso azal, bero eta garbietan eratzen dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gehienetan ekoizpen oso handia dute, baina aniztasun txikia, gutxi baitira hain gazitasun aldakorretan bizi daitezkeen izakiak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko irudian, **Urdaibai**-ko estuarioa.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">3.3- ESTUARIOAK: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Ibaiak itsasoratzen diren guneetan eratzen dira. Oso sistema aldakorrak dira. Ur desberdinen nahasketaren eta mareen menpe baitaude.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.4- PADURAK ETA MANGLADIAK** marearteko eremu lokaztuetan hedatzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Paduretan landare belarkarak dira nagusi, eta mangladietan zuhaizkarak. Ibaiak garraiatutako buztinak materia organiko asko izan ohi du, eta paduretako lokatzetan animalien dentsitatea oso handia da, nahiz eta aniztasuna txikia izan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">sakonera handia eta ur geldia duten ekosistemak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ertzetan hondoko landaredi garatua izan dezakete, baina alde sakonetan landare planktonikoak dira nagusi. Lakuen emankortasuna arrotik iristen zaizkien elikagaien arabera eta uren mugimenduaren arabera aldatzen da.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.5- AINTZIRAK edo LAKUAK **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">sakonera txikiko lakuak dira. Bertako ekoizle nagusiak hondoko landareak dira eta oso ekoizpen handia eduki dezakete. Hauetaz elikatzen diren ornogabe asko eta arrain zein hegazti urtar ugari daude.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.6- URMAHELAK **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ekoizle nagusiak goroldioak dira eta hauen hondakinak usteltzean ingurunea azidifikatu eta materia organiko asko geratzen da zohikatz moduan, deskonposatu gabe. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ekoizpena zein aniztasuna oso txikiak izan ohi dira.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">3.7- ZOHIKAZTEGIAK: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Klima hotzeko eta ur askoko lurzoruetan sortzen dira. (Ezkerreko irudian).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibaien ezaugarri nagusia korrontea da. Erreka gehienetan landare gutxi dago eta animaliak lehorraldetik iristen den orbelaz elikatzen dira. Ibai ertainetan ekoizpena handiagoa izan daiteke, baina beti garrantzi handia du ibaian behera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Garraiatzen den materia organikoak. Ibaiak eta errekak oso aldakorrak dira, ur–emarien gorabeheren arabera komunitateak asko aldatzen baitira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Horrez gain, ibai ertain eta handiak uholde–lautadetan zehar migratzen dute, komunitate kolonizatzaileentzat aukera berriak etengabe sortuz.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.8- IBAIAK **

**<span style="color: #f20412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 1 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">[|Espainako biomak] **<span style="color: #f20412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Jarduera 2. **<span style="background-image: url(">[|Biomak munduan] **<span style="color: #f20412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Jarduera 3. **<span style="background-image: url(">[|Biomen argazkiak.]  **<span style="color: #f20412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Jarduera 4. **<span style="background-image: url(">[|Biometako flora eta fauna.]  Aurkibidera  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">