LIZZ.9.3


 * Hondakinak **

Fabrikazio-prozesuetan, eraldatze-prozesuetan, erabiltze-prozesuetan, garbiketa edo/eta kontsumo faseetan sortu den edozein materiala edo objetua da; material edo objetu honen jabeak, baliorik gabea delakoan, objetua baztertu du, berreskuratzero asmorik gabe (horretarako teknologiari ez dagoelako edo berreskura daitezken materialek merkaturik ez dutelako).
 * 1.- Zer dira Hondakinak?: **

**a) Gaseosoak**: Jarduera industrial eta errekuntzetan askatzen direnak, eta hondakinen deskonposaketan eta zenbait belarjaleren metabolismoaren ondorioak (hausnarkariak). Substantzia gaseoso hauen askapena, **igorketa** ( //emisión//) deitzen da. **b) Likidoak**: Prozesu industrialetan, abelaskuntza eta nekazaritza-prozesuetan eta giza-jarduera arruntetan askatzen diren substantziak dira; kasu hauetan, metabolismoaren eta ohiko-bizimoduaren hondakinak botatzeko, ura erabiltzen dugu fase sakabanatzaile bezala (disolbatzaile bezala edo garraiolari bezala). Hondakin mota hauekin, **isurketa** (//vertido//) terminua erabiltzen da. **a) Eragingabeak edo geldoak** (inerteak): hondakin hauek ez dute elkarekintzarik izaten ingurumenarekin, edo oso elkarekintza geldo sortzen dute. Ingurumen horretan, egoten dira paisaia eraldatuz; adibidez, txatarrak, erainkuntza-hondarrak …. **b) Eraginkorrak**: **Arriskutsuak, toxikoak eta infekziosoak.** Ingurumen horretan dauden beste substantziekin elkarekintzetan ari direnak. Kimikoak (erreakzio kimikoetan parte hartzen dute, jarduera kimikoa) edo biologikoak izan daitezke (kasu honetan, jarduera biologikoa, organismoren hazkundea izaten da, ingurumen horretan). **c) Erradiaktiboak**: Kutsadura fisikoa eragin dezaketenak, irrada ionizatzaileak askatzen dituztelako.
 * 2.- Hondakin motak: **
 * 2.1- Egoera fisikoaren arabera: **
 * c) Solidoak **: Giza-jarduera askotan sortzen diren substantzia solidoak. Hauekin erabiltzen da **hondar ** terminua.
 * 2.2- Jarduera eta eraginaren arabera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) **Lehen mailako sektorekoak**: meatze-hondarrak, nekazaritza eta abelazkuntzako hondarrak, baso-hondarrak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Bigarren mailako sektorekoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hondar eragingabeak, **//geldoak//**: idorkiak, txatarrak …..Prozesu industrialen hondarrak. Ez dute jarduera kimiko-fisikorik eragiten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Hondar toxiko** eta arrisku handikoak: Edonolako industri jardueratik eratorriak. Kutsadura kimiko handia eragiten dute. Eraginkortasun handikoak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hondar erradiaktiboak**: Meagintza, industria eta eraikin nuklearretatik datoz. Oso iraupen luzeko eraginkortasuna. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Hirugarren mailako sektorekoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**HHS**- hiri hondakin solidoak (**RSU**-residuos sólidos urbanos): Etxeko jarduerak, jarduera komertzialak, eraikuntza eta hirikoa. Giro kulturala eta ekonomikoaren arabera. Sorrera jarraia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Osasun instituzioetatik eratortzen direnak** (Hospitaleak, laborategiak, ikerkuntza biologikoa ...): Oso trataera berezikoak izaten dira, duten arrisku biologikoagatik.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.3- Jatorriaren arabera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hiri-hondakinak eta antzekoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hondakin //bereziak//. Adibidez: hondakin toxikoak, pilak, bateriak, hozkailuen gasak ...
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.4- Jasoko duten trataeraren arabera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hondakin toxiko eta arriskutsuen kudeaketaren kasua, hondakin biosanitarioak eta antzekoak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hiri-hondakinak eta antzekoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondakin toxikoak eta arriskutsuak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.5- Legezko tratamenduaren arabera **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zer egin daiteke gure Giza-jardueretan sortzen diren hondakinenkin? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hondakin sortu eta pilatzeari eman diezaiekegun erantzunak, Europako Zuzentarauaren arabera, modu hierarkiko batez zerrendatzen dira, ezkerreko irudian ikusten den bezala.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Hondakinen kudeaketa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bost solairuko alderantzizko piramide horretan, goikoan, xabalena, lehentasuneko erantzuna agertzen da, **Prenbentzioa**, eta handik behera, balio edo zuzentze-ahalmen gutxiagoko beste neurriak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> kontsumoaren gutxitzearen bitartez. Lehengaien murrizteak zuzenean onura bikoitza eragiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, folio bat bi aldeetatik idazten ba da, bi folio alde batetik erabili ordez, paperaren kontsumoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> murrizten da (zuhaitz-kontsumoa murrizten da) eta aldiberean, zabor gutxiago sortzen dugu. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">funtziorako, ahal den aldi guztietan erabiliz. Probetxamendu mota honi berrerabiltzea esaten zaio. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> hondakinak helburu erabilgarria izatea edo hondakinak instalazioan edo ekonomia orokorrean funtzio hori betetzeko <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> prestatzea emaitza nagusi duen edozer eragiketa. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">beste hondakinen deusezteak inpaktuak eta arazoak eragiten ditu sistema naturaletan; hau dela eta, deusezteko hondakin kopurua murriztu behar dugu ahalik eta gehien. ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- **Prebentzioa,** hondakin sorrera murriztea. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Zer esan nahi du murriztea?**: Murriztea da hondakinen sorrerari aurre hartzeko modu nagusia,
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- **Berrerabilpena** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Objektuen bizitza, iraupena, ahal den gehiena luzatu behar da, sortu ziren funtzioetarako edo beste edozein
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- **Birziklatzea** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erabilerarik gabeko objektuen material objektu berriak sortzeko erabiltzea da (prozesu industrial bat dela medio). ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- **Beste balorizazioa** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Balorizazioa**: Bestela, funtzio jakin bat betetzeko erabiliko liratekeen beste material batzuk ordezkatzerakoan,
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">5.- **Deuseztea** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Degradazio biologikoa (hondakin organikoak), lurperatzea, su ematea, erraustea ... Materia organikoa izan ezik,

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Agbogbloshie,** Ghana (Afrika) kontinenteko zabortegi elektronikorik handiena. Lehenego Munduko estatu askoka, hara bidaltzen dute haien hondakin elektronikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nazioarteko Legediaren arabera, hondakin elektronikorik bidaltzea debekatuita dago.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Hondakinek sortzen duten zenbait arazo eta inpaktu: **
 * media type="youtube" key="mcDjU9mU8TU" width="420" height="314" align="center" || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;"> Hondakin elektronikoen kudeaketa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- Orduan, nola lortzen dute ageriko garraio eta metatze hori? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- Zeintzuk dira, zure ustetan, jatorriko estatuetan betetzen ez dituzten hondakinen kudeaketaren urratsak ? (bererabiltzea, berziklatzea, deuseztea ...?). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- Aipa itzazu hiru inpaktu, hondakin elektronikoko kudeaketa basatiak eraginda. ||
 * media type="youtube" key="C1jz7qP66w8" width="504" height="283" align="center" || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Plastikoak: Plastikozko ozeanoa. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plastikoak arinak dira, merkeak, oso erraz moldatzen dira eta abar. Gainera, oso erresistenteak dira korrosioarekiko nahiz hainbat agente kimikorekiko. Hortaz, edozer gauza egiteko erabiltzen ditugu gaur egun. Begiratu ingurura, eta plastikoz inguratuta aurkituko duzu zure burua: plastikozkoa da zure hortzetako eskuila, zure zapaten zola, zure telefonoa, batetik bestera joateko erabiltzen duzun ibilgailuaren hainbat osagai... baina ....

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bideoa ikusi eta erantzun:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- Non kokatzen da plastikozko irla edo zazpigarren kontinentea? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- Zergatik esaten zaio 7. kontinentea? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- Zein da jatorrria? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- Aipa itzazu hiru ondorio. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">1.- Zerrenda ezazu bideoan agertzen diren gai toxikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">2.- Nondik norako trafikoa? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">3.- Deusezte-neurriak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">4.- Zeintzuk dira gerta daitezkeen inpakturik larrienak?. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">1.- Deuseztea eta lurperatzea neurri baliokideak dira hondakin nuklearrak kudeatzerakoan? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">2.- Zer eskatzen die Europar Batasunak estatukide guztieei? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">3.- Azal itzazu zabortegi nuklear batek bete behar dituen baldintza nagusiak. ||
 * media type="youtube" key="NIIMLtdLdmA" width="475" height="251" align="center" || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Hondakin toxiko arriskutsuak: **
 * media type="youtube" key="DVYN6i0feIk" width="475" height="251" align="center" || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Hondakin nuklearrak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera