LIZZ.4.1


 * Klima Sistema. ** ** Ezaugarriak. Lurra planetaren historia klimatikoa. **

**Klima (definizioa), zer da Klima?**: Sistema klimatikoaren (Atmosfera-Hidrosfera- ...) **batazbesteko egoera eta portaera**, epe luzetan eta lurralde geografiko zabal batean.  **Klima**k adierazten du denbora-tarte handi baten zeharko **joera** (beraz, miloika datu landu behar dira estatistika erabiliz). Metodo deduktiboak erabiltzen dira (eratorriak). Klima ikasten duen Zientzia, **Klimatologia** da, eta Estatistika-k protagonismoa handia du. Klimatologiak aztertzen dituen denbora-tarteak, gutxienez **35 urtekoak** izan behar dira; tarte txikiagotan, egiaztapen klimatikoek oso balio txkia izaten dute. **Eguraldia (definizioa)**: Atmosferaren egoera (hezetasuna, tenperatura, presioa ..), lurralde eta une zehatz batekoa. Metodo induktiboak eta zuzenak erabiltzen dira (sateliteek "ikusten" dutena edo termometroek neurtzen dutena). Eguraldia ikasten duen Zientzia, **Meteorologia ** da. Meteorologiak egiten dituen iragarpenak, gehienez, 5 eguneko fidagarritasuna izaten dute. Beti epe laburreko iragarpenak egiten ditu.  Atmosfera ikasi genuenean, 2.4 Unitate Didaktikoan, meteorologia hastapenak eta eguraldia landu genituen jada. Unitate Didaktiko honetan, Klima ikasiko dugu.
 * 1.-Klima eta Eguraldia ren arteko desberdintasunak: **

Iraganeko eboluzio klimatikoa kontuan hartuta, Lurra planeta eratu zenez geroztik, **hiru ezaugarri** nagusi agerian agertzen dira: a) **Aldakortasuna**: Klima Sistema, berez, Sistema aldakor bat da. Klima sistemaren nortasuna aldakortasuna da. b) Klima Sistema **sistema aldakor eta sistema kaotiko bat da**, hau da, oszilazio klimatikoek ez dute erregulartasunarik izaten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">c) Klima Sistema **berezko erregulazioa egiten duen** sistema bat da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Planetaren historia geologikoan zehar mota guztietako aldaketak izan dira: izotz-aroak, fase beroak, bolkanketa bortitz eta luzeko etapak, asteroide-talkak .... eta Sistema Naturalak (Klima Sistema barne) berreskuratu dira, aldaketen osteko ingurugiro berriarekiko egokituak.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Klima Sistemaren ezaugarriak, Lurra planetaren historia klimatikotik aterata: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.1**- **Lurra planeta orain dela 4500 m.u. eratu zen**; Bizia agertu zen duela **3800** m.u. ; hominidoak, **4 m.u**. eta //Homo// generoa orain dela **2,1 miloi** urte, besterik ez (Koaternarioan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eratu berria zen planetan, **700 m.u**. pasatu behar izan ziren gainazaleko tenperatura altuak biguntzeko (gogoratu: elementu erradiaktiboen desintegrazioak eta meteorito-erorketak, lurgainazalean eta atmosferan oso tenperatura altua eragin zuten). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondorengo miloi urtetan zehar, Eguzki-irradaren intentsitatea gaur egun baino %20 txikiagoa bazen ere, tenperaturak nahiko altuak mantendu ziren, **CO2** atmosferikoaren kontzentrazio handiagatik (CO2-a, bolkanketatik sortua) eta **metan**o kontzentrazio handiarengatik (bakterio metanogenoek sortutakoa, -3500 mu). Hau izan zen Lurra planeta gaztearen //lehenengo// negutegi efektua (berotegi efektua). media type="youtube" key="mJXujk0w2sM" width="420" height="315" align="center"
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Klima Sistemaren Historia. Lurraren iragan klimatikoa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Planetaren historia klimatikoaren gehiengoa klima epelekoa izan da, izotzaro desberdin batzuek tartekatuta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Planetaren eboluzioan, **bost izotzaro ezagutzen dira**, tenperatura bajuekin eta izotz-kaskak poloetan:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Lehenengoa 2700-2300 m.u.** bitarteakoa, **Glaziazio Huronianoa**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ustezko eragileak: gainazal kontinentalaren handitzea eta metano atmosferikoaren murrizketa (beraz, berotegi efektua murriztu zen). Metanoa erraz erretzen zen bakterio fotosintetikoek sortutako oxigenorekin eta arrazoi horrengatik atmosferatik desagertu zen.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Bigarrena**, **750-580 m.u**. bitartekoa, **Kanbriaurrearen bukaeran**; kausak ez dira ongi ezagutzen.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Hirugarrena,** Ordovicico-an, orain dela **450 m.u. eta 20 m.u.ko** iraupena izan zuen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ustezko eragileak: //Gondwana// kontinentea, hego polora desplazatu zelako; oso iraungitze-prozesu bortiza eragin zuen bizidunetan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**e) Laugarrena, 350-250 m.u**., Karbonifero-tik Permikora bitartekoan; bolkanketaren murrizketak eta ikatz harrien eta karbonatoren eraketak CO2 atmosferikoa murriztu zuten (berotegi edo negutegi eragina gutxiagotu zen). Oso gorabehera handiak izan ziren, **40 fase glaziarrekin** (eta berariazko fase interglaziarrekin). Bizidunek iraungitze prozesurik bortitzena pairatu zuten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**f)** Gaur egunean, Lurra planetan **bostgarren izotzaroa** burutzen ari da, zeinek modu iraunkor batez, kontinente oso bat izoztuta mantentzen baitu: **Antartida**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bostgarren izotzaro hau orain dela **34 m.u**. hasi zen, plaka Antartikoa Hego Amerikatik bereiztu zenean; orduan, korronte ozeaniko hotz batek (Antartiko zirkunpolarra) Antartida erabat isolatu zuen, korronte epelen eragina ez zen haraino iristen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Izotza metatzen hasi zen, prozesu ez jarrai batekin (**22-13 m.u**. bitartean, desizoztuta egon omen zen). **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">3-2,7 m.u **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">. bitartekoan hozte fasea bizkortu zen, Koaternarioaren hasieran, eta hominizazio prozesuarekin batera garatu diren bost glaziazio ezagutzen dira. Koaternarioko bost glazioak (Alpeetan ) bi aldi nagusitan bereizten dira: <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">1.- Lehenengoan hiru glaziazio izan ziren ( ** Donau **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;"> edo ** Danubio **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">, orain dela 1.500.000 milioi urte inguru; ** Günz **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">, milioi bat; eta ** Mindel **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">, 700.000 urte izenez ezagunak), eta <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">2.- Bigarrenean beste bi glaziazio (ikusi ondoko grafikoan, ** Riss **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">, eta ** Würm **<span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">, orain dela 200.000 eta 50.000 urte hurrenez hurren); glaziazio horien artean klima epeleko aldiak izan ziren, luze-laburrera desberdinekoak. <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">Europako iparraldeko glaziazioak **Elster** (Alpeetako Mindel glaziazioaren garai berekoa), **Saale** (Riss-en garaikoa), **Warthe eta Vistula** (Würm-en garaikoa) izenez ezagutzen dira. <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;"> Ipar Ameriketako glaziazioak Alpeetako Günz, Mindel, Riss eta Würm glaziazioen garai berekoak dira, eta **Nebraska**, **Kansas**, **Illinois** eta **Wisconsin** izenez ezagutzen dira. <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">**Laburpena**: Denbora geologikoaren eskalan, gaur egunean, gure planetan bostgarren izotzaroaren glaziazioarteko batean murgildurik gaude, bi fase glaziarren arteko atsedenaldi epel batean (atsedenaldi epel honi **Holozenoa** deitzen zaio, eta azken 11.000 urteak hartzen ditu) eta hurrengo fase glaziarrerantz omen goaz.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tenperatura aldakortasuna eta CO2 kontzentrazioa, planeta eratu zenez geroztik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eskubiko lauki berdearen tartea, 2. irudian zabalduko dugu zehazmen gehiagoz aztertzearren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2. Irudia** :(Iturria: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Climate and atmospheric history of the past 420,000 years from the Vostok ice core, Antarctica. //**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">J. R. Petit, J. Jouzel **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**, et al**.) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Azken **400.000 urtean zeharko** aldakortasuna, Antartida-ko **Vostok** azterguneko izotz-zutabeen arabera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Beheko grafikoan, CO2 kontzentrazio atmosferikoko aldakortasuna ikusten da; bi grafikoak gainjarriz, askotan ematen du aurretik tenperatura aldaketa gertatu dela eta ondoren (ondorio bezala) CO2-ko kontzentrazioa ere aldatu dela. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eskubiko lauki beltza, 3. irudian zehazmen handiagoz aztertuko da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3. Irudia** (Iturria: **EPICA** projektua): Holozeno-tik (azken izotzaroaren amaieratik) egungora izan den aldakortasuna, azken 11.000 urteotan. Aipatzekoa da Holozeno-ko gehienezkoa ( duela 9000 urte). Eskubiko lauki gorrian azken 5.000 urtean zeharko aldakortasuna zehazmen handiagoz ikusiko dugu, 4. irudian. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Holozeno-ko gehienezkoa egungo fase epela baino epelagoa izan omen zenaz erreparatu behar da, CO2-ko kontzentrazioa txikiagoa izan arren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Honek auzitan jartzen du Aldaketa klimatikoaren Teoriak diona.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">3.2- Iraganeko historia klimatikoa, zenbait grafikotan: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">1. Irudia **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: (Iturria: Dr. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">C.R. Scotese **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4. Irudia**: Azken 5.000 urtean zeharko aldakortasuna (**Carter**, 2007). Eskubiko lauki gorrian, tenperatura aldakortasunaren gorabeherak ikusiko dugu 5. irudian, 1997-tik egungora, UAH datu basearen arabera (aztertze satelitala).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**5. irudia**: (Iturria: **Dr. Roy Spencer**. UAH) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Grafiko honetan, lerro horizontalak adierazten du 1981-2010 bitarteko batazbesteko tenperatura eta horrekiko islatzen dira gainontzeko urteko tenperaturak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**El Niño** gertaeren eragina nabarmentzen da, 1998-99 eta 2015-16-koak ( **El Niño** oso bortitzak, intentsitate nahiz iraupenaren aldetik) eta 2010 urteko, maila ertaineko **El Niño**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Aurkibidera