LIZZ.10.1


 * Teknologia berriak Ingurumen Zientzietan aplikatuak **

 **Teledetekzioa** objetu edo fenomeno bati buruzko informazioa biltzeko teknika eta gaitasun teknologikoa da, fenomeno edo objetu horrekin kontakturik ez dagoelarik. Honen barnean gehien erabiltzen den teknika, **fotointerpretazioa** edo irudi-interpretazioa da; hau da, objetuak identifikatzeko eta beren adierazgarritasunaz jabetzeko irudiak aztertzea. Askorentzat, Teledetekzioa arte edo zientzia bat da. Teledetekzioaren oinarriak **hiru** dira:  a) **Datu bilketa**, “begi” bat behar dugu, urrutian dagoen objetua ikusi eta behatu ahal izateko.   b) **Datu hauen transmisioa**, interpretazio zentru batera. Zentru honetan, bildutako datuak irudi edo **informazio ulergarri** bihurtzen da.  c) Informazio ulergarriaren **analisia eta interpretazioa**. Produktuak: irudiak, mapak, ebaluazio txostenak ... media type="youtube" key="KCy6o5gqaNA" width="560" height="315" align="center"
 * 1.- Zer da Teledetekzioa (//Remote Sensing//)?: **

Historian zehar, Gizakiak betiadanik egan egin nahi izan du, eta altueratik Lurra behatu, ikuspegi berri batekin. Betidanik nahi izan dugu “ **gero eta gehiago ikusi eta ** **gero eta urrutiago ikusi **”. Informazioa edo datuak eskuratu ahal izateko “**begia”** (//datu-hartzailea//, //sensor// ) euskarri edo plataforma desberdinetan jarri eta erabili dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) //puzgarri aerostatiko//etan argazki kamerak ipini dituzte,  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) //usoe//k eta beste hegazti batzuek argazki kamerak eraman dituzte haien baitan  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) //egazkin eta helikoptero//tan, airetiko argazkigintzak aurrerapen ederra eman du.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">d) //dron//-ak, airetiko argazkigintza, bideo, 3D-ko irudikapenak eta irudi infragorriak lortu ahal izateko......  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) eta //**sateliteak**//. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Teledetekzioak dituen **aplikazioen artean**, ingurumenari loturikoek gorakada handia izan dute azken urteotan, batez ere 1970eko hamarkadaz geroztik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Besteak beste, ondoko hauek aipa daitezke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- isurtze-ereduen sorrera (arriskuen prebentziorako) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- azaleko uren inbentarioa (Hidrologia eta baliabide hidrikoak)., <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- hodei-masen analisia denbora errealean (meteorologia) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- itsasoaren kutsaduraren eta itsaslasterren kontrola, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">5.- uraren kalitate fisikoaren kontrola <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">6.- lurrazaleko landareriaren kartografia, landarediaren estres-egoeren ebaluazioa (lehorteak, suteak, baso-soiltzea) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">7.- uzten inbentarioa eta uzten iragarpena, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">8.- Meagintza. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">9.- Etxegintza basatiari aurre egiteko ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">etab.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Unitate honetan, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">gehien bat <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**T** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">eledetekzio satelitala **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> landuko dugu, hau da, gure “//begia//” (gure datu-hartzailea edo //sensor//ea) satelite batean jarriko dugu; baina, hasi baino lehen, Historian zehar Teledetekzioak izan duen garapen historikoaren laburpen bat egingo dugu, beti k <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">ontuan hartuta gaur egungo Teknologia-egoera pertsona askoren ahalegin, ekimen eta adimenaren ondorioa izan dela, urte askotan zehar. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibide bezala beha ezazu ondoko GIF animatua: **<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">La Maladeta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> glaziarra (**Aneto** mendian, erdiko Pirinioetan); glaziarraren izotz masaren aldakortasuna 1989.ko uztailaren 17-tik 2005.ko uztailaren 14-ra bitartekoan. Datu bilketa, eraldakuntza, irudi lantzea eta animazioa bera //software irekiez// egin dut (10.3 Unitatean, sofware eta tresneriaz mintzatuko gara).

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1.- Gaspar Felix de Tournachon **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1858 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">.koan) puzgarri aerostatiko batetik, Europako hiri baten lehenengo argazkia (airetik) egin zuen: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Paris. // || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**3.- 1903**.koan //Ba// //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">varian Pigeon Corps //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> sortu zuten, uso mezulariekin eta argazkiak egiteko asmoz; helburu militarra zeukaten, etsaien kanoien kokapena kontrolpean mantentzeko. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**4.- 1908**. urtean, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Wilbur Wright **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> -ek aeroplano batetik lehenengo argazki aereoa egin zuen. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**5.- 1929.koan Goddard**-ek, argazki kamara bat jarri zuen kohete batean, eta airetik //Auburn// hiriko (Massachusets ) argazki bat egin zuen. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**6.**- Kohetegintza hobetzen da eta altuera handiagotara jaurtikitzen dira, egazkin bat baino altuago. Goiko irudian, **Goddard** 1938.ko urtean, berak egindako kohete batekin. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**7.**- II Munduko Gudatean, injiniari alemaniarrek aurrekantzu handiak egin zituzten kohetegintzan, motoreak eta gida sistemak hobetu zitzuten eta. Goiko irudian, **V-2** kohete bat jaurtitzeko prest ikusten da; lehenengo kohete estratosferikoa izan zen. ||
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">2.- Teledetekzioaren garapen historiko laburtua: **
 * [[image:tk1.jpg width="163" height="230" align="center"]]
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">2.- 1888 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">.ko urtean: **Batut**-ek kometa batetik (soka batez lotuta) argazki aereo batzuk egin zituen. || [[image:tk3jpg.jpg width="203" height="130" align="center"]]
 * [[image:tk5.jpg width="297" height="102" align="center"]]

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**8.-** Guda ostean, EEBB-n eta zientzilari alemaniarrei hartutako materialei esker, Goddard-ek egindako ikerketei jarraituz, erregai likidoko koheteak sortzea erabaki zuten. Horrela **Viking kohetea** (irudian horietako bat, 1950.ko urtean) eraiki zuten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1949.tik 1954.ko urtera bitartean 20 **Viking kohete** eraiki eta jaurti zituzten. Kohete hauekin, 80-250 km-ko altitudera iritsi ziren. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**9.-** Lurra planeta espaziotik ikusita: l**ehendabiziko irudiak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1954.ko urtean, Viking** kohete batean argazki-kamara bat jarri zuten; eskubiko irudian, California eta Arizona-ko lurraldeak ikusten dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Viking kohete** batetik <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">1954.ko urriaren 5ean <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> hartutako argazkian; irudi honen eragin-eremua, 1600 km koa da. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**10.- 1957.ko** urrian, Sobietar Batasunak lehenengo satelite artifiziala orbitan jarri zuen: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Sputnik** satelitea. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">
 * [[image:tk9.jpg width="162" height="109"]]
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 11.- 1958.ko **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">urtarrilan, EEBB-ek sobietarreei erantzun zieten ta orbitan jarri zuten lehenengo satelite amerikarra: **Explorer I.** (irudian).

** Laisterketa espaziala hasi da eta hemendik aurrerantzean gauzak gero eta azkarrago doaz. ** ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**12.- Cuba-ko misilen krisia:** U-2 egazkin batek Cuba-n misil sobietarrak “ikusi” zituenekoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Mercury eta Mariner** programak indarrean jarri zituzten (goiko irudian, **Mariner 4** ontzia, jaurti baino lehen, 1964.ko azaroan). || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**13.- Beste planeten lehendabiziko irudiak** : <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Irudian **Marte**-ko gainazala, Mariner 4 ontziak egina. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Mariner programa 1962tik 1973ra bitartekoan burutu zen. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**14.- Ondoren, Viking programa** jarri zuten indarrean Viking1 eta Viking2 zunda automatikoekin; hauek, lehendabiziko aldiz, **koloretako irudiak** egin zituzten.
 * [[image:tk13.jpg align="center"]]

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Irudian, Marte-ko gainazala, Viking 1 zundak eginda, 1976.ko abuztuan. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**15.- Mariner eta Gemini** programak bukatu ondoren, Apollo programa hasi zen; orain, uhin luzera guztietarako sentsoreak eransten dira: **sentsore espektroanitzak edo multiespektralak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Goian, Lurraren- irudi multiespektral bat, lehenengoetariko bat, Apollo 9-tik eginda 1968.ko urtean. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eta **aro digitala** iritsi zen. Harrezgeroztik aurrerakuntzak ziztu bizian doaz.



||



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera