Ekosistemen+egitura.

a) leku jakin batean bizi diren izaki bizidunek b) bizitoki fisikoaren ezaugarriak (ezaugarri fisikoak, kimikoak, klimatikoak ....) eta c) bizitokiaren eta organismoen arteko harremanek.
 * Biosfera, Ekosfera eta Ekosistemak.**
 * 1.- Sarrera **:
 * Biosfera **: Lurrean bizi diren izaki bizidun guztien multzoari ** Biosfera ** deritzo.
 * Ekosistema **: elementu hauek osatzen dute Ekosistema:
 * Ekosfera **: gure planetako Ekosistema guztien multzoa da. Ekosferaren "zati" bizia, ** Biosfera ** da.

2.1- ** Biotopoa **: Ekosistemaren aldagai edo ezaugarri fisiko, kimiko, geologiko, geografiko, klimatiko ... guztiak. 2.2- ** Biozenosia **: ekosistema horretan eta une horretan bizi diren bizidun multzoa da. 2.3- Biotopoaren eta Biozenosiaren **harremanak** ; harreman hauek ekosistemaren funtzionamendua bideratzen dute. Ekosistema-adibidea (ezinbestekoa). Ekosistema batean, espezie bateko indibiduoeek duten bizitokia da. __Habitat batzu__: //basamortua, estepa, baso heze hostoerorkorra// .... || ** Txoko ekologikoa **: Espezie batek ekosistema batean burutzen duen eginkizuna, ofizioa edo ogibidea. __Txoko ekologiko__ batzu: //ekoizleak, kontsumitzaileak, deskonposatzaileak// ... || Ekosistemak: informazioa eta ariketak ** Jarduera1 **: Ekosistemekin lotutako kontzeptuak. ** Jarduera 2 **: Ekosistemak: kontezptu mapa osatu.  ** Jarduera 3 **: Zer dira ekosistemak?.  ** Jarduera 4 **: Penintsula Iberiko-ko ekosistemak.
 * 2.- Ekosistemen osagaiak **:
 * ** Habitat-a **:

Ekosistemetan, ** materiaren zirkulazioa ziklikoa da **; irudi honetan, karbonoaren zikloa ikus daiteke (sarrerak, irteerak eta zikloa nola ixten den egiaztatu behar duzu):
 * 3.- Materia eta energia ekosistemetan **:
 * Ekosistemetan, ** materia zikloki dabil, **behin eta berriro, atomo berak erabil daitezke bizidunen gorputzak eraikitzeko. Materiaren zirkulazioa ziklikoa da || Energia ren zirkulazioa ekosistemetan irekia da, ez da ziklikoa. ** Energia ez da berziklatzen **. Landarei esker sartzen da, txoko ekologiko batetik bestera pasatzen da eta bero bezala, galtzen da, ekosistema baten puntu guztietatik. ||

Bizidunok behar ditugun beste elementuak (P, N, S ...) antzeko zikloak eratzen dituzte, Naturan. Ekosistema batean sartzen den energia-fluxua ** fotosintesiaren ** bitartez sartzen da eta ** ekoizleek ** egiten dute lan hau. Ekoizleek eguzki-energia materia organiko berri bihurtzen dute; materia organiko berri hau, beste txoko ekologikoetara pasako da; ** energia-fluxuak ekosistema osoa zeharkatzen du, ez da ziklikoa. ** Energia ** sartzen da ekoizleetatik **eta ateratzen da beste maila guztietatik, gehiengoa bero bezala (atmosferara transferitzen dena) ** eta ez da itzuliko **. Energia ez da birziklatzen ekosistemetan. Materia, aldiz, birziklatzen da, ez da galtzen, modu ziklikoan ibiltzen da ekosistemetan. Ekoizleak nahiz kontsumitzaileak hiltzen direnean, deskonposatzaileek berauen materia lurzoruetara pasarazten dute eta lurzorutatik berriro ekoizleengana.

**3.1- Txoko ekologikoak** : **Txoko ekologikoak edo bizidunok burutzen ditugun ofizioak, ekosistemetan**: Materia eta energiaren erabileraren arabera, bizidunok ofizio edo txoko ekologiko desberdinak izaten ditugu ekosistemetan. Ofizio edo txoko ekologikoak hauek dira: (88.)
 * Ekoizleak **: Hartzen dute karbono dioxido atmosferikoa, lurzorutik beste elementu kimiko batzu (N, P, S ..) eta eguzkitik iristen den argi-energia; hau guztiarekin, gorputzen materia organiko berria eraikitzen dute (** ekoizten ** dute).
 * Kontsumitzaileak **: Besteen gorputzeen materia organikoz elikatzen direnak.


 * ** Lehen mailako kontsumitzaileak **: landareak janez elikatzen direnak.

|| ** Bigarren mailako kontsumitzaileak **: Haragijaleak dira, belarjalez elikatzen dira. Batzu orojaleak dira (landarez eta belarjalez)

|| ** Hirugarren mailako kontsumitzaileak ** : Animalia haragijaleak eta belarjaleak jaten dituztenak (marrazoak, sugeak, arrano sugejalea ..)

|| Ondoko irudian, ekosistema baten elementu guztiak, elkarekintzetan ikus ditzakezue:
 * Deskonposatzaileak **: Gorputzeen materia organikoa deskonposatuz elikatzen direnak. Deskonposizioaren ondorioz, materia berriro lurzorua pasatzen da eta handik beste ekoizleek hartuko dute, horrela materiaren zikloa itxiko da.

** Jarduera 5. ** Zer dakizu maila trofikoeei buruz?. ** Jarduera 6. ** Maila trofikoen argazkiak. ** Jarduera 7. ** Maila trofiko bakoitza dagokion tokian. ** Jarduera 8. ** Ekosistema bateko elikadura mailak.

//"Ofizio"// edo //ogibide// desberdin hau guztiak ( Txoko ekologiko desberdinak) kontutan hartuta, ekosistemetan harreman bereziak sortzen dira biziduneen artean:

Eskubiko irudian, kate trofiko bat ikus dezakegu. Demagun zuk txekor-txuleta bat bazkaldu duzula; irudi hau eredutzat jota, osa ezazu "zure kate trofikoa" ahalik eta elementu gehienekin. Ondoko irudian maila trofiko desberdinak identifikatu behar duzue:
 * 3.2- Harreman trofikoak. (Kate trofikoak eta piramide trofikoak). **

Ekosistema baten maila trofiko desberdinen arteko harremanak eskematikoki irudikatzeko erabiltzen diren irudiak dira; altuera egonkorreko laukizuzenak erabiltzen dira, gainjarrita, berauen zabalera hautatutako aldagaiarekiko proportzionalak izaten dira. Maila trofiko bakoitzaren edukin energetikoa adierazten dute, adibidez gr/m2·egun neurri unitateetan, horregatik ekoizpen-piramideak ere deitzen dira. || Maila trofiko bakoitzean pilatu den biomasa adieratzen dute, Materia Organikoaren pisu lehorra edo bere baliokide energetikoa adierazten dituzte:gr/ m2 -tan adibidez, maila trofiko bakoitzean.
 * 4.- Piramide ekologikoak edo tr **** ofikoak: materiaren zirkulazio ziklikoa eta energiaren fluxua irudikapen-sistema. **
 * **Energia-ko piramideak : **
 * **Biomasa-ko piramideak **:

|| Maila trofiko bakoitzean dagoen banako kopurua, azalera edo bolumen unitateka. Piramide hauek ez dute oso informazio baliogarririk ematen; oso gutxitan erabiltzen dira. Bizkarroiak kontuan hartzen direnean, beti alderantzizko piramideak sortzen dira. Bataz beste, maila trofiko batetik ondorengora pasatzen den energía %10-koa besterik ez da izaten, arnasketa zelularreko prozesuetan eta gorotzetan eta hondakin biologikoetan energia asko galtzen baita
 * ** Zenbaki-ko piramideak : **

|| **Jarduera 9.** Piramide motak.    **Jarduera 10**. Piramide trofikoen formak..   ** Jarduera 11 **. Maila trofikoa; sare trofikoak. ** Jarduera 12. ** Kate trofikoak.
 * 5.- Harreman biotikoak ** :
 * 5.1- ** **Harreman intraespezifikoa**: espezie bereko indibiduoen artekoak
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Animalia taldekoien asoziazioa ** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[[image:alaitznatura/bando.JPG align="left"]]Elkarri laguntzeko asmoz (elkar babesteko, elikagaiak bilatzeko, bidaiak egiteko ...), denbora epe gutxi-asko luzean elkarrekin bizi diren banakoen taldeak, ahadieak edo ez.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibideak: //hegazti multzo// bat, migratzean. ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Koloniak ** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[[image:alaitznatura/img_2130.jpg width="303" height="229" align="left"]]Guraso bakar beretik sortutako banakoen taldeak, sortu eta gero ere elkarrekin bizitzen jarraitzen dutenak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, //koralak.// ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Animalia sozialen asoziazioak ** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[[image:alaitznatura/Panales-de-una-colmena-de-abeja-Apis-mellifera-Waugsberg.jpg width="313" height="237" align="left"]]Egitura hierarkikoa eta lana banatuta duten banakoen taldeak. Taldeko bertako banakoen anatomía eta fisiología-desberdintasunak izaten dituzte, funtzioaren arabera.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, **erletoki** bat. Eme-langileek, erreginak, eta arrek, funtzio desberdinak burutzen dituzte eta anatomia eta fisiologia-desberdintasunak dituzte. ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Familiak ** || [[image:alaitznatura/chimpan.jpg width="342" height="220" align="left"]]<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Elakarren ahaide izanik, ugaltzeko eta kumeak babesteko elkarrekin bizi diren banakoen taldeak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, //lemureak, txinpanzeak// ... ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**5.2- Harreman interespezifikoak**: espezie desberdinen artekoak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Taula honetan, (**+**) ikurrak espezie batek onura atera duela adierazten du; (**-**) ikurrak espezie bat erlazioan kaltetua suertatu dela esan nahi du eta azkenik, (0) erlazio neutroa adierazten du, hau da espezieak ez du ez kalte ez onurarik hartu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**6.1- Biomak**: Lurra planetaren ekosistemak, eskala handikoak, eta zonalde klimatikorekin erlazionatuta: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zuhaitzentzako udak hotz eta laburregiak diren lekuetan hedatzen da **tundra**. Oihan borealen iparrera, 65°ko latitudetik gora, Alaska, Kanada, Eskandinavia, Errusia eta Siberiako iparraldeetan tundra artikoa dugu; horrez gain, munduko goi-mendietan barreiatuta, zuhaitz-mugaz gaindik, tundra alpetarrak daude, eta Hego Hemisferioan ere tundra txikiak ditugu Antartikaren ertzean, Suaren Lurraldean, eta zenbait irlatan sakabanatuta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Baldintza hotzetan hezetasun gutxi du eguratsak eta prezipitazio gutxi izan ohi da,** 250 mm-tik beherakoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Leku idorrenetan izan ezik, neguan botatako elurra udaberrian kolpez urtzen da, lurra erabat putzuz betez. Horrez gain, lurzorua izoztuta egoten da, udako eguzki ahulak apenas baitu indarrik lurrazala zentimetro gutxi batzuetan urtzeko: aitzur batekin zulatzen hasiz gero, segituan topatuko dugu izotz-geruza bat, zenbaitetan oso sakona izan daitekeena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurpeko izotz-geruza horri **permafrost** deritzo, eta **tundra artikoko** bizia baldintzatzen du: landareek ezin dute sustrairik hedatu (landaren gehienak, **likenak** eta **goroldioak** izaten dira), animaliek ezin dute habia sakonik egin eta tundra guztiz putzututa dago.
 * 6.- Lehorreko eta uretako ekosistemak **:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Tundra: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Zuhaitz koniferoak nagusi direneko oihan hotz bat da taiga**; Iparramerika eta Eurasiako eremu zabalak hartzen ditu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Leku batetik bestera bere konposizioa nabarmen aldatzen bada ere, oso fisionomia eta dinamika homogenoa duen formazioa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hain banaketa area zabala izanik, pentsatzekoa da izen desberdinak ere egokituko zaizkiola, baina guztietan, **errusierako taiga** da gehien hedatu dena.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) Taiga: **



**Oihan tropikala** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">(euri oihana): **bioma m**ota bat da, ipar eta hego 28 latitudeen artean ( [|tropiko] artean) garatzen dena. Oihan tropikalek landare eta formazio mota asko hartzen dituzte barruan: **hosto iraunkorreko baso heze** trinko mota anitzetatik hasi (gizakiak gutxien kutsatu duen landaredi mota, ziur aski) eta **hosto erorkorreko arboladi** arantzatsuetako xerofitoen estalki barreiaturaino. Azken honetan gizakiak aldaketa gehiago eragin ditu. Klimak eragin handia izaten du baso mota horretan. Oihan tropikalak latitude ertaineko zenbait basoren antz handiagoa du, arboladi arantzatsu horiena baino. **Bero tropikala da baso tropikal guztien ezaugarri komuna**; landare guztiak megatermoak dira, alegia, oso tenperatura beroak behar dituzte bizitzeko. Denak eskualde tropikaletan daudelako eta latitude apaletako tenperatura errejimen antzekoak dituztelako biltzen dira baso horiek guztiak izen orokor berberean. Lehorreko biomak. Terrestrial biomes Lehorreko biomak (interaktiboa) ** Jarduera 13. **Lehorreko biomak eta klima  ** Jarduera 14. **Biometako bizidunak.  ** Jarduera 15. **Bioma urtarrak  ** Jarduera 16. **Penintsula Iberikoko biomak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plataforma kontinentala murgildutako bloke kontinentala da, itsabeherako marrati ezponda kontinentaleraino doana. Sakonera gutxiko eremuetan erraz froga daitekeen bezala, itsas mailaz gora, urgainean, dauden lurrek itsas mailaz behera, urpean, dute segida. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Urgainean dauden lurren ondo-ondoko urpeko eremu horri **plataforma kontinentala** esaten zaio.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">c) Oihan tropikalak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> :
 * 6.2- Ekosistema itsastarrak **:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezponda-tik itsasorantz, ozeanoan sartzen gara, eta bertan bereizten dira zona hauek: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Zona Neritikoa**: Plataforma kontinental gaineko zona ozeanikoa; ezponda kontinentalean bukatzen da. gaineko. Batazbesteko sakonera 200-300 m-koa izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Zona Pelagikoa**: Ezpondatik aurrerantzean dagoen zona ozeanikoa; oso sakonera handikoa izaten da eta honen arabera, bertikalean, azpizona desberdinak bereizten dira, beheko irudian ikusten den bezala: **epipelagikoa**, **mesopelagikoa**, **batipelagikoa**, **abisalpelagikoa,** eta **hadal**-a.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bioma pelagikoa, batik bat **abisal** eta **hadal**-a, oso gutxi ezagutzen dira; hobeto ezagutzen dugu Ilargia Zona Pelagiko hauek baino !

Aurkibidera itzuli nahi dut.