LIZZ.2.2


 * Atmosferaren egitura. ****Atmosferaren funtzioak. **

Egitura eta geruzaketa, hiztegi eta ikuspuntu desberdinetatik deskriba daiteke; erabiltzen den irizpidearen arabera “//egitura-eredu//” desberdinak sortzen dira atmosferan : **EXOSFERA**: 10.000 km-tik kanporantz (espaziorantz). Molekula gaseosoak, eremu grabitatoriotik ihes egiten dute, espaziotik barreiatuz. || 
 * 1.- Atmosferaren egitura: **
 * **Irizpidea** || **EGITURA ** ||
 * **1.- Eremu grabitatorioaren arabera **geruza hauek bereizten dira Atmosfera-n: || **ENDOSFERA**: Barneko partea, Lur planetari atxikituta mantentzen dena, grabitatez.  Gutxi gora behera, **10.000 km**-ko zabalerako geruza da.
 * **2.-** **Osaera kimikoa**ren arabera: (Gaur egungo atmosferarena) || **1.Geruza ** 0-km tik 60-80 km-ra: **AIRE**-zko geruza edo **HOMOSFERA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**.** Airea, gas-nahastura fisiko homogeneoa da (ez da konbinaketa bat), gas bakoitzaren molekulak, modu aske eta independiente mugitzen dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**2.Geruza** 60-80 km-tik 10.000 km-ra: **HETEROSFERA**. Geruza honetan, gasen geruzaketa, pisu molekularren arabera egiten da (kokapen grabitatorioa); beraz, 80 km-tik 1.000 km-ra (gutxi gora behera) Oxigeno molekularra nagusia da, baina pixkanaka desagertuz doa, oxigeno atomikoa ordezkoa izaten delarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">1.000 km-tik 2.500 km-ra, Helio-geruza dugu eta 2.500 km-tik 10.000 km-ra, Hidrogenoa da ugariena. (NASA. “Explorer” satelite-programaren arabera). Dana den gogoratu behar dugu, 80 km-tik gora, molekula, atomo eta ioi kontzentrazioa oso txikia dela (Kontuan hartzeko: Atmosferaren masaren %90-a, beheko 60 km-etan dago). || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosferaren geruzak (animazioa. **ERNE!**, askotan eredu berean nahasten dira irizpide desberdinen araberako geruzeen izendaketa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">The layers of the atmosphere. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosferaren egitura eta geruzekin jolasten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**2. Geruza**: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">ESTRATOSFERA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">.( 50 km-etaraino). 25-40: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Ozonosfera **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**.** Estratosferan zehar, altitudearekin tenperatura areagotzen da, behe-troposferarenak lortzen direlarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Hemen, **Ozonosfera** aurkitzen da (25 km-tik 40 km-tara, lodiera aldakorra baita). 50 km-tan estratopausa dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**3. Geruza**: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">MESOSFERA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">. (50 km-tik 80 km-ra).Tenperatura berriro jeisten da, mesopausan (80 km-tan) **-75ºC**-ra iristen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**4. Geruza**: **TERMOSFERA**. (80-km-tik kanporantz). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Tenperatura igotzen da, mesopausan (500 km-etan) 1500ºC etara iristen da. Tenperatura altu hau, izpi ultramoreen xurgaketak (ionizazio maila handia dugu, Ionosfera) eragiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Geruza honetan, Oxigeno eta Nitrogenoaren molekulak apurtu eta disoziatu egiten dira. (Harremanetan jarri: Atmosferaren babes-funtzioa, tenperatura handitzea, Termosfera eta Ionosfera kontzeptuak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**5.- Geruza**: **EXOSFERA** (*), terminu hau dagoeneko erabili dugu, (erizpide grabitatorioarekin) baina kontzeptu desberdina adierazte da kasu honetan. Hemen ere, bi partikulen arteko talka-aukera oso txikia da (ez dago talkarik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Elementurik ugariena, Hidrogenoa da ( masa gutxien duena, arinena) Espaziorantz galtzen diren materia-partikulak, Eguzki-haizeak dakarren ekarpenekin, zati bat gutxienez, konpensatzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Tenperatura mila gradu batzuetara iristen da. Termopausatik (500 km-tik) espaziorantz doa. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**2. Geruza**: **IONOSFERA**. Partikulak, gehiengoa, ionizaturik daude. 70 km-tik atzematen da; uhin luzera motzeko Eguzki-irradiazioak ionizazioa eragiten du. Hiru azpigeruzetan banatzen da: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**D** geruza: 70km-tik 100 km-ra. Ionizazio maila, Eguzki-ihardueraren araberakoa izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**E** geruza: 100 km-tik 120 km-ra. Gauez ionizazioa oso ahula izaten da; batzutan erabat desagertzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**F** geruza: 150 km-tik 500 km-ra. Oso garrantzitsua da, distantzia handiko irrati-komunikazioetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;"> **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Ionosfera **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> geruzaren ezaugarri nagusia da eguzki-erradiazioaren eraginez **ionizaturik dagoela**. Betebehar garrantzitsua dauka atmosferako elektrizitatean eta magnetosferaren barruko ertza osatzen du. Ikuspuntu praktikotik, **irrati-uhinak** Lurreko toki urrunetara hedatzea ahalbidetzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Ionosfera Lurraren inguruan elektrikoki kargatuta dauden atomo eta molekulen geruza bat da, 50-70 kilometro inguruko garaieratik 1.000 kilometro baino gehiagora hedatzen dena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Bere sorrera eguzkitik datorren erradiazio ultramoreari zor zaio gehien bat.80 kilometro baino gehiagoko garaieran, termosfera-n, atmosfera hain mehea da ezen elektroi askeak egon daitezkeela denbora-tarte laburrez, ioi positibo batek harrapatzen dituen arte. Elektroi aske hauek kopurua nahikoa da irrati-uhinen hedapena ahalbidetzeko. || media type="youtube" key="QtvTdm6XL0Y" width="560" height="315" align="center"
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">3.- Tenperatura-aldeak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> kontuan hartuta (Tenperaturaren araberako egitura-eredua): || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**1. Geruza**: **TROPOSFERA**. (0-tik 8-10km-ra poloetan edo 18-20 km-ra Ekuadorean). Zirkulazioa eta agitazioa handiak dira; Atmosferaren ur guztia, geruza honetan dago. Troposferan, Atmosferaren pisuaren %75-a aurkitzen da. Gertakari meteorologiko guztiak, hemen gauzatzen dira. Altitudearekin batera, tenperatura jeitsiz doa, -6,5ºC/1000m-ko erlazioaren arabera. Tropopausa, goiko muga da.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">4.- Gasen Ionizazio-egoera **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">ren arabera: || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1. Geruza **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">NEUTROSFERA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">. Partikulen gehiengoa, ez dago ionizaturik.[[image:11111.jpg align="right"]]
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">5.-Eremu ****<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> magnetikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">ren arabera: || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">MAGNETOSFERA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: Lurraren eremu magnetikoaren kanpo-eremua da (atmosferan dagoena). Lurra-k iman erraldoi baten portaera dauka; eremu magnetiko honen sorrera, barneko gune metalikoari zor diogu. Eremu honen parte bat, Lur barnetik hedatzen da eta beste partea, kanpo-eremua, atmosferan zehar, hau da magnetosfera. Eremu hau, 1000 km-tik 95000 km-ra bitarteko zonalde batetik hedatzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Partíkula kargadunak (protoiak, elektroiak … Eguzki-haizearenak) eremu magnetiko honen eraginpean aurkitzen dira, harrapaturik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Magnetopausa, Eguzki aldera, **10 erradio lurtarreko** zabalera dauka baina beste aldera, aldiz, **10.000** erradio edo gehiago; kometa baten isatsaren antzeko irudia sortzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Forma //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">toroidala //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> duten bi zonalde daude Magnetosfera barnean (ikusi beheko irudia), energi handiko partikula askorekin, harrapatuta: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Van ALLEN eraztunak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gerriko hauetan, ioi-dentsitatea oso handia da. Barne gerrikoa, 600 km-tik 5.000 km-ra doa eta partikulen gehiengoa, protoiak eta elektroiak dira, Eguzki-haizeak ekartzen dituenak nahiz Ionosferatik iristen direnak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Barneko eta kanpoko gerrikoen artean, “hutsune”bat dugu, oso partikula kargadun gutxirekin; zona honetan satelite gehiengoa biraka ibiltzen dira, orbitan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kanpoko gerrikoa, 20.000 km-tik 50.000 km-ra doa eta gehiengoa, elektroiak dira (eguzki-haizeak ekarritakoak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurraren historian zehar, eremu magnetikoa polaritatez zikloki aldatu da; aldaketan hauetan, eta denbora mugatu batez, eremu magnetikoa deuseztatzen da; beraz, eremu berria eratu arte, Van ALLEN gerrikoak desagertzen dira eta Magnetosferaren babes- funtzioa ez da egiten.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aldi horietan, irradiazio kosmikoa behe troposferara iristen da, eragile mutageniko bezala aritzen delarik. Zientzilari batzuren iritzietan, iraungitze prozesu askotan, Magnetosferaren behinbehineko deuseztatzea eragilerik garrantzitsuena izan da.

media type="youtube" key="RSXQotNZRH0" width="415" height="311" align="center" ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.1.- Babes funtzioa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosfera-k bizidunak babesten ditu, energia handiko irradak uhin luzera txikikoak) xurgatzen baititu eta horrela bizidunetan gertatuko ziren ondorio kaltegarriak (mutazioak, minbizia ...) ekiditzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzkiak igorritako uhin multzoari **eguzki espektroa** deitzen zaio.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Atmosferaren funtzioak: Babes funtzioa, planetaren erregulazio termikoa, paisaiaren eraldatzen du eta energia iturri bat da. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Uhin gehienak oso uhin-luzera laburrekoak dira, jakina, Eguzkian tenperaturak izugarri altuak baitira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Espektro horren %98k ultramoretik infragorrirainoko eremua hartzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**X** eta **gamma** uhinekin batera, eguzkiak guztira igortzen duen energiaren **%9**-a garraiatzen dute. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**b) Uhin ikusgarriak edo //argia//**: uhin luzera luzexeagoa dute, 0.4 eta 0.78 mikrometro bitartekoak. Eguzkitiko energiaren %41-a garraiatzen dute gutxi gorabehera. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**c) Izpi infragorriak**: 0,78 eta 3 mikrometro bitarteko uhin luzera dutenak, eguzkitiko gainerako energiaren %50-a garraiatzen dute. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Atmosfera-k irrada hauen gehiengoa xurgatzen du** eta Lurraren gainazalera iristen diren uhinak, **0.38 mikra** baino uhin luzera handiagokoak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Uhin luzera laburragoko uhinak (kaltegharrienak) **xurgatuak izaten dira,** Atmosferaren geruza desberdinetan:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzki espektroan hiru irrada mota nagusi bereizten dira: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**a) Uhin ultramoreak**: 0.1 eta 0.4 mikrometro bitarteko uhin luzerakoak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Xurgatzearen bidez, eguzkitiko irrada asko atmosferan bertan geratzen dira, Lurraren azaleraino iritsi gabe. Lur osoan, batez beste, atmosferaren goialdeko mugara heltzen den energiaren ehuneko hogeita hirua atmosferak berak xurgatzen du. Ozonoa (O 3), ur lurruna eta karbono dioxidoa (CO 2) dira prozesu horren eragile nagusiak: ozonoak irrada ultramoreak xurgatzen ditu batez ere; ur lurrunak eta karbono dioxidoak, aldiz, irrada infragorriak batik bat. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ionosfera-tik beherantz X eta Gamma izpiak ez dira pasatzen, xurgatuak izan direlako. Ozonosferan (Estratosferan dago), Ozonoak irrada ultramoerearen %90-a xurgatzen du. Irrada-xurgapena hiru prozedura desberdinen bitartez egiten da:



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Atmosfera-k gainazaleko tenperatura erregulatzen du: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Zirkulazio atmosferiko orokorra (animazioa)
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.2- Erregulazio termikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Negutegi eraginaren** bitartez.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Albedoa**ren bitartez. Albedoak adierazten du Lurraren gainazalak xurgatzen ez duen eguzki irrada, hau da planetak isladatzen duena; atmosferan dagoen ur lurrinaren, aerosol eta partikula solidoen eta hodei multzoen funtzioa da nagusiki.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zirkulazio atmosferiko-ak zonalde beroenetik (tropikoak) hotzeenetara (poloetara) beroa garraiatzen baitu. Sistema natural guztietan, desoreka termiko edo energetiko bat suertatzen denean, berezko erantzuna <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">oreka berreskuratzen saiatzea izaten da; Sistema Natural guztieek oreka-egoerak bilatzen dute, berez. **Desoreka termiko baten aurrean Atmosferak erantzuten du aire masa beroak mugiaraziz zona hotzeenetara, oreka termikoa bilatu nahian.**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gainazaleko harriak apurtzen eta txikitzen ditu, “//in situ//” (**meteorizazioa**) tenperatura aldaketak handiak direnean, eta eguneroko ziklo errepikakorretan (Ikusi **c)** irudia): **krioklastizitatea (meteorizazio fisiko mota bat)**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Edo/eta harrien poru eta zartaduretan sartu den ur likidoa izozten denean, edo ur gazia poruetan sartzen denean, ura lurrindu ondoren solutuen kristalak poru barruetaik presionatuz, harria “//desegiten da"// : **haloklastizitatea (**ur gaziaren gatz mineralen kristalek eraginda**)**, **crioklastizitatea (**ur likidoa poruetan solidotzen denean**)** …. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Harrien apurketa desplazamendu edo garraioaren ondorioa deneko prozesua (talka egiteagatik eta marruskatzeagatik) **higadura** deitzen da (Ikusi **a)** irudia). Haizeek garraio lana handia egiten dute eta desplazamendu hauetan, garraikinak marruskatu eta apurtu egiten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[|Atmosfera kanpo agente geologiko bat da] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Atmosfera-k **Sedimentazioa** ere egiten du, paisaiak bermoldatuz: //dunak,// eremu basamortuarretan, //kostalde lerroko sedimentazioa//, //ongarriketa ozeanikoa;// adibidez **b)** irudian (**Fe** sedimentazioa,kontinenteetatik ozeanoetara) ikusten den bezala, Kanarietan; ongarriketa honen ondorio bezala hango arrantza eremu aberatsa dugu. ||
 * <span style="color: #00000a; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.3.- Erliebea eraldatzen du. METEORIZAZIOA, HIGADURA, GARRAIOA eta SEDIMENTAZIO prozesuak burutzen ditu. **
 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Krioklastizitatea/Termoklastizitatea [[image:00000.jpg width="309" height="201" align="center"]] || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Higadura eolikoa [[image:555.jpg width="340" height="257" align="center"]] || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Sahara**-ko hautsezko ongarriketa, Canarietako arrantza eremuan (**Fe** elementu mugatzailearen ekarpena egiten baitu) <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">[[image:SaharaHautsa.jpg width="334" height="213"]]

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Atmosferan sortzen diren materia eta energia fluxuak direla eta, aire-maseen energia zinetikoa energia elektriko bihur daiteke (aerosorgailuen bitartez).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.4- Atmosfera baliabide energetiko natural bat da: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energia eolikoa, energia-iturri naturala. **

Ondorengo zerrendak, munduan energia eolikoaren bidez instalaturiko potentzia handiena duten hogei herrialdeen azken urteetako datuak biltzen ditu (datuak megawattetan):

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera