LIZZ.1.1

**1.- Sarrera: ** Mundu honen konplexutasuna begi bistan dago; Gizartea, Ekonomia, Ingurugiroa, giza-garuna eta ezagutza ...... elkarekintza konplexuko sare batetan erlazionaturik daude, espazio eta denbora aldatuz doazenekin batera.
 * Sistemen Teoria **

Zientzia disziplinarioak (sistematikoak) betidanik konplexutasuna landu du gertakizun sinple askoren batura bezala eta mundu konplexua ulertzeko nahikoa zen elementu sinple horietan zatitzearekin eta banan bana aztertzearekin. Zatiak ulertuz, mundua ulertzen saiatu nahi izan dute. 

Ezkerreko irudian: ** Ludwig von Bertalanffy **, biologo eta filosofoa; Austrian jaio zen 1901.ko irailaren 19-an eta 1972.ko ekainaren 12-an zendu zen New York-en. Bera da Sistemen Teoria Orokorraren sortzailea.

**Sistemen Teoria** (**ST**) **Sistemen Teoria Orokorraren** (**STO**) adar bat da. **Ludwig von Bertalanffy**-k egin eta argitaratu zuten lanetan ( 1950 tik 1968 ra bitarteko urteetan nagusiki) oinarritzen da. Sistemen Teoriaren sorgunean, ideia hauek izan dira zutabe garrantzitsuenak: a) Giza eta Natur Zientziak integratzearen aldeko joera oso handia da. b) Integratze horren orientazioa Sistemen Teoria Orokor baterantz omen doa. c) Teoria hau, ezagutza zientifikoaren esparru ez-fisikoak ikasteko metodologia ireki bat izan daiteke, bereziki, Giza Zientzietan. d) Teoria honi esker, Zientziaren batasunera hurbil gaitezke, errealitatean parte hartzen duten Zientzia desberdinen unibertsoak zeharkatuz. e) Hemendik, ikuspegi integratu oso interesgarri bat sor daiteke, heziketa zientifikoan.

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistemen Teoria: Diagrama orokorra ** **<span style="color: #e60830; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduerak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: **1. ariketa** egin ahal izateko, CLICK egin ondoko estekan: Margariten mundua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2. ariketa** egiteko, zabal ezazue esteka hau: The carbon cycle <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ikuspuntu sistemiko batetik metodologia hau ez da bidezkoa izaten eta Ingurugiroan dugun krisiak ikuspuntu sistematikoen (murrizkorren) mugak agerian jarri dizkigu. Mundu konplexua, beronen osagaiak eta zerbait gehiago baita.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Azken harmakada hauetan Konplexutasunaren Zientzieek Sistemen Teoriaren inguruan ezagutza-ildo bat sortu dute, ulermen eta azalpen-gaitasun handikoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- Sistema Multzo konplexu bat da, beti BOST elementu dituena: **Sarrera, irteera, prozesua, feed-back eta giroa**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 2.- Multzo konplexu guztiak (Sistema guztiak) aldakorrak dira, aldatzen ari dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- Sistemen Teoria probabilistikoa da. Aldagai guztiak probabilitate bezala erabiltzen dira iragarpen edo predikzioak balira bezala. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- Multidisziplinarioa: Sistemen Teoriak Zientzia-eremu guztiak erabiltzen du, zientzia esperimental guztiak integratzen ditu, Gizarte Zientziak ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">5- Deskribakorra: Multzo konplexuren ezaugarriak, antolamendua eta funtzionamendua deskribatu nahi du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">6.- Aldagai anitzekoa: Kausa-ondorio sare konplexuak izaten dira, aldagai askorekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">7.- Egokitzeko gai: Sistemak egokitzeko gaitasun handia izaten du. Ingurugiroan izaten diren aldaketerekiko moldatzen dira, bizirauteko.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Metodologia sistemikoaren ezaugarriak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Teoria honen **hiru oinarriak:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">1.- Sistemak, beste sistemen barnean existitzen dira: sistema bakoitza beste sistema handiago baten barnean dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">2.- Ondorioz, sistemak irekita daude: sistema guztiek beste sistemetatik zerbait hartzen dute eta beste sistemei zerbait ematen diete. Ingurumenarekiko elkartruke-prozesua mugagabea da. Elkartrukeak etentzen direnean, sistema suntsitu eta desagertzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">3.- Sistema baten funtzioak bere egituraren araberakoak dira. Sistema biologikoeta, adibidez, egiaztapen hau intuitiboa da: giharrek uzkurtu eta luzatu egiten dute unitate zelular uzkurkorrez osaturik daudelako.


 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Zer da Sistema bat? **


 * **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">1. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Elementu edo unitate multzo bat da. || **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> 2. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Elementu edo unitate guztiak, elkar erlazionaturik daude. Erlazioak dinamikoak dira (aldakorrak dira). Zenbat eta elementu gehiago are eta konplexuagoa izango da, eta era daitezke erlazioak ere, konplexuagoak . || **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">3. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Elementuek beti jardueren bat burutzen ari dira. || **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">4. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Elementuen jardueren bidez, Sistema-k helburu zehatz bat lortu nahi du. || **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">5. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Horretarako, datu /energia / eta materiaz baliatzen da. || **<span style="color: #e00620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">6. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Informazioa /energia / eta materia isuriak sortzeko. ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sistema** (definizioa): “**orotasun**” bat da, konplexua eta antolatua. Elementu edo zati (//unitate//) multzo bat da, orotasun konplexu eta batua osatzen dutenak. Objetu multzo bat da, elkarekintzen bitartez harremanduak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Bertalanffy**-ren araberako **Sistema** baten definizioa: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Unitate-multzo bat da; multzo honen unitate guztiak elkarren artean erlazionaturik daude. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Sistema guztiek **ondoko ezaugarriak** izaten dituzte:
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.- Sistemen funtzionamenduaren ezaugarriak: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Helburu bat** izaten dute: Sistema guztiek helburu edo joera bat edo gehiago izaten dute. Elementuek eta harremaneek beti zerbait lortu nahi dute.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Orokortasuna (**Orotasuna** portaeran): Edozein elementutan izaten den aldaketak Sistema osoan eragina izango du. Aldaketa txikia bada ere, Sistema osoa beregokitu, doitu behar da . Doiketa prozesu hauetatik bi fenomeno eratortzen dira : **entropia** eta **homeostasia**.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Entropia**: Sistema guztiek, berez, desintegratzeko eta desantolatzeko joera dute. Informazioa areagotzen denean entropia murrizten da, zeren eta informazioa antolamendu eta ordenaren oinarria baita. Informazioa da Sistema ordenatzeko tresna bat.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Homeostasia**: Sistemaren elementuren arteko oreka dinamikoa (aldakorra, "bizia"). Sistemeek ingurugiroarekiko moldatzeko joera naturala izaten dute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurra planeta, guretzat, **Sistema**, **Goisistema** edo **Azpisistema** bezala defini daiteke. Ikastaro honen antolamenduan, **Goisistema** bezala hartuko dugu eta ondorioz, bere elementuak izango dira Sistemak Naturalak (Atmosfera, Hidrosfera, Teknosfera ........). Baina beti jakinda ere, zientzilaria dela, errealite aurrean ipinita, Sistemaren egitura (Goi eta azpi sistematan antolatzea) zehaztu egiten duena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Sistema fisikoak**: objetuak, tresneria, ekipoak ..... Adibidez: hardwarea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Sistema abstraktoak**: kontzeptuak, hipotesiak, ideiak... Adibidez: softwarea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Isolatuak**: Ez dute inongo elkartrukerik egiten (ingurugiroarekin). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Itxiak**: Energia elkartrukatzen dute baina materiarik ez. Askotan isolatuak eta itxiak mota bera bezala hartzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Irekiak**: Elkartruketan ari dira; materia eta energia ingurugiroarekin elkartrukatzen dituzte. Iraunkortasuna lortzen dute egokitzapenen bitartez. Egokitzeko gaitasuna ikasketa eta auto-antolakuntzako prozesu bukaezin bat da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Naturalak**: Lurra sortu zenez geroztik indarrean ari direnak: Atmosfera, Hidrosfera, Litosfera eta Biosfera dira. Berezko erregulazio gaitasuna dute, “feed-back” erlazioen bitartez gehiengoetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Artifitzialak**: Ez dira beti esistitu; modernoagoak dira eta Gizakiaren sorrerarekin erlazionaturik daude. Ez dute autoerregulazio-mekanismorik. Teknosfera (elementu eta erlazioak, garapen teknologikoarekin loturik daude) eta Soziosfera dira (Legeria, erligioak, ohiturak eta kulturak.....). 4. orrialdeko Taulan, Sistema Naturalak eta Artifitzialak hobeto bereizten dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4.- Sistema motak (sailkapen orokorra): **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.1- Egituraren arabera: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.2- Izaeraren arabera: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.3- Jatorriaren arabera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sistema irekien ezaugarriak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema irekiak //elkarekintzetan// ari dira; Ingurugiroak eta Sistemak elkarri eragiten diote. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema irekiek //hazi, aldatu, egokitu eta batzutan ere erreproduzitu// egiten du. Sistema isolatu eta itxieek ez. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema irekien artean //lehiak sortzen dira//. Erlazio lehiakorrak burutzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema irekiak garatuz doazen neurrian, sistema konplexuago bihurtzen dira; orduan sistemaren elementuak independienteagoak izaten dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">5.- Gure planetaren Sistemak (Atmosfera, Hidrosfera ...) Sistema irekiak dira: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurra planetaren“**sistemak**” bi motetan bereiztuko dugu: **Sistema Naturalak** eta **Sistema artifitzialak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Entropia handia sortzen dute Sistema Naturaletan, autoerregulazio gaitasun naturala gaindituz. Sistema Naturaleen jasangarritasuna eta iraunkortasuna arriskuan jar ditzakete. || media type="youtube" key="huX-GeKtc2k" width="504" height="283" align="center"
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sistema Naturalak** (Atmosfera, Hidrosfera, Biosfera-Ekosfera eta Geosfera-Litosfera). || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sistema artifitzialak** (Teknosfera, Soziosfera).  ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Adina**: Betidanik existitu dira, Lurra eratu zenez geroztik. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Adina**: Hominizazio-tik eratorriak; Jatorri antropikoa dute, beraz, askosaz modernoagoak dira. ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Helburu edo joera** : berez, oreka-egoeretara jotzen dute eta horrela izaera iraunkorra izaten dute. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Helburu edo joera**: Giza-garapen ereduaren arabera. Eredu neoliberala bada, “gero eta etekin handiago, gero eta epe txikiago batean”. Sistemen arteko oreka (Homeostasia) lortzea ez da helburua. ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Elkarekintzak**: dinamikoak, aldakorrak eta autoerregulazioarako gaituak. Homeostasia handia, oreka dinamikoa lortu “nahi dute”. Hobe esateko, Homeostasiarik handiena ahalik eta Entropiarik txikiena sortuz. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Elkarekintzak:** Dinamikoak, aldakorrak; ez dago berezko autoerregulaziorik.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sitema Naturalak aldakorrak izaten dira, baina **aldaketak, beti,geldoak** izaten dira, doikuntza edo reka berria lortzeko epetan. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema artifitzialak aldakorrak izaten dira, baina **aldaketak oso azkar** gertatzen dira; askotan, ez dago denborarik sistemen arteko doikuntza berririk lortzeko. ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Izaera globala** (planetarioa) izaten dute. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Izaera zatituta (partziala)** izaten dute: Lehenengo munduko Soziosfera, garapen bidean ari diren estatuen soziosfera ..... ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera