LOMCE.3.Sistema+endokrinoa


 * Erlazio funtzioa (II) ** ** Sistema endokrinoa **

Gure gorputzean gertatzen diren hainbat aldaketa ez dira bat-batekoak izaten, adibidez, nerabezaroan zehar gertatzen diren aldaketak, heldutasun sexualera iristen agren bitartean. Aldaketa hauek kontrolatzeko eta koordinatzeko gure gorputzak sistema bat behar du: **sistema endokrinoa**.
 * 1.- Zer da Sistema endokrinoa?: **

Sistema endokrinoa **guruin endokrinoz** osatuta dago; guruin bat, zelula jariatzaile multzo bat da. Guruinen zelula jariatzaileek, **hormona** izeneko substantzia kimikoak sortzen dituzte. Hormonek beste organoen funtzionamenduan erantzunen bat eragiten dute, mezulari kimiko bezala dihardute.

Kontrol hormonala Guruin endokrinoek odolean isurtzen dituzte hormonak; horrela, odol hodietan zehar hedatzen dira eta edozein atalera (ehun eta organoetara) hel daitezke. Baina hormona bakoitzak organo batean edo gutxi batzuetan eragiten du soilik. Organo hauek hormona horren dira **itu organoak (diana organoak)**. Koordinazio sistema honek, denbora pixka bat behar izaten du, ez da nerbio koordinazioa bezain azkarra.
 * 2.- Zer dira Hormonak? **
 * Hormonak ** zelula batek edo zelula multzo batek odolera jariatu ondoren beste zelula batzuetan eragin fisiologikoa duten substantziak dira.

Hormona jariatzeko behar den denbora eta jariatu ondoren eragina egin arte pasatzen den denbora hormona talde bakoitzaren ezaugarria da. Adrenalinak esaterako askatu bezain laister burutzen du bere eragina eta hiru minututara suntsitu egiten da. Hormona esteroideoak askatzeko aldiz, hilabeteak behar izaten dira batzuetan eta orduak eragina sortzeko, baina efektuaren iraupena 4-6 astekoa da.

Ekoiztu diren lekutik zelula dianetaraino odolean garraiatzen dira. Hormona bere **itu organoa** heltzen denean, organoaren zelulek ezagutu eta onartu egiten dute. Ondoren, zelulen artean seinale bat sortzen da. Seinale horren eraginez, itu organoaren zeluletan prozesu bat aktibatzen edo inhibitzen da.

Gehienetan oso hormona kantitate txikiak behar izaten dira behar den efektua gertatzeko; baina kantitate hori egokia izan behar da, ez gehiegi, ez gutxiegi, gaixotasunak eta asaldurak ez sortzeko.

Hormonei esker gorputzeko zonalde desberdinetako zelulen arteko komunikazioa lortzen da.  Mekanismoaren **lehenengo urratsa:** hormona eta hartzaile espezifikoaren arteko lotura da. Hormona-hartzaile lotura bi faktoreren menpe dago. Alde batetik, **hartzaile kantitatea** eta bestetik, **hormonarekiko hartzaileak duen afinitatea**. Hormonaren kontzentrazio eta bere ekintzaren arteko erlazioak gehienezko erantzun maila bat izaten du, hau da, hormona kontzentrazio batetik gora, erantzuna ez da aldatzen.
 * 3.- Hormonen ekintza : **

Guruin endokrinoek estimulu jakin bat behar dute hormonak jariatzen hasteko. Estimulua, mota desberdinekoak izaten dira: emozionalak (beldurra), kimikoak (odolaren osagairen baten kontzentrazioaren jaitsiera) ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Estimulua desagertzen denean, hormona-ekoizpena ere amaitu egiten da. Nola lortzen da kontrol hau?: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a)** Nerbio sistemak kontrolatutako guruinei dagokienez, odoleko hormonaren maila handiegia denean, ez da hormona gehiago jariatzen. Hormona-kontzentrazio handia bera da inhibidorea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b)** Estimuluen arabera jokatzen duten guruinei dagokienez, estimuluaren desagerketa da inhibidorea.
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">4.- Hormonen ekintzaren kontrola: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Guruin endokrino nagusiak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">(gizaki arra ezkerrean, emea eskuinean).
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.- Gurin endokrino nagusiak: **<span style="color: #00020a; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.5px;">(Hipofisia ez dugu landuko maila honetan)
 * //**Guruin endokrinoa**// || **Jariatzen duen Hormona** || **Hormonaren jarduera** ||
 * //1. Guruin pineala// || **Melatonina** || Logurea eta eguna-gauaren arteko jarduera-zikloa erregulatzen du gizakian. ||
 * //2. Hipofisia (aurreko, atzeko lobuluak)// || **Hazkuntzaren hormona**, **Prolaktina** ... eta beste guruin endokrinoen kontralatzaileak, **TSH, FSH** .... (aurreko lobuluan).

//Prolaktina//: Haurra jaio ondoren, esne jariaketari laguntzen dio. TSH, FSH .... beste guruin endokrinoengan eragina izaten dute. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sistema endokrinoa (gaztelaniaz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Endocrine system <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hazkuntza Hormona:** Hazkuntza hormona gehiegi produzitzeak, **gigantismoa** sortu dezake; gutxiegi jariatzeak aldiz, **enanismoa**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;">
 * Antidiuretikoa** (atzeko lobuluan) || //Hazkuntza hormona//: Hazkuntza orokorrari laguntzen dio, proteinen eraketa eta hezurren hazkuntza.
 * //3. Tiroidea// || **Tiroxina** || Zelula metabolismoa eta oxigeno kontsumoa aktibatzen du, beroa sortuz ||
 * //4. Timoa// || **Timosina** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; line-height: 1.5;">Timosinak organo linfoideen heldutasunari laguntzen dio. ||
 * //5. Giltzurrungaineko guruina// || **Adrenalina** || Muskuluen jarduerari laguntzen dio eta gorputza prestatzen du ahaleginak egiteko. ||
 * //6. Pankrea// || **Intsulina** || Odoleko glukosa maila jaitsi egiten du, zeluletan sartzea erraztuz. ||
 * //7.Obulutegia// || **Estrogenoak** || Emakumezkoen karaktere sexualak garatzeko; obulazio zikloan parte hartzen dute. ||
 * //8. Barrabila// || **Testosterona** || Gizonezkoen karaktere sexualak garatzeko; hezur hazkuntza eta gihar-multzoen garapena aktibatzen ditu. ||
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">6.- Sistema endokrinoaren zenbait asaldura: **



**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Intsulina: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Patologiarik ezagunena, intsulinaren faltarena da, hau da, **diabetesa** bezala ezagutzen dena. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Bi motako diabetesa ezagutzen da: I motakoa (genetikoa eta haurtzaroan agertzen dena) eta II motakoa (normalean helduaroan ematen dena). Gaixotasun honetan, intsulina falta dago edo ez du bere funtzioa betetzen eta ondorioz, glukosa ezin da odoletik zeluletara pasa. Horregatik daukate odolean glukosa kontzentrazio altua eta hau arriskutsua izan daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Tiroxina**: gehiegizko segregazioa denean, **Hipertiroidismoa** sortzen da. Hemen ere metabolismoa kaltetua suertatuko da. Metabolismoa azkartu egingo da eta ondorioz pisu galera azkarra emango da, asko jan, lo egiteko arazoak, antsietatea, azal beroa… <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baina Tiroide glandularen hipertrofia bat ematen denean, **Bozioa** izeneko asaldura gertatzen da. Gehiegizko jariaketagatik edo jariaketa txikia dela eta esfortzu handiagoa egin behar duelako.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Prolaktina **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: Prolaktina faltak, edoskitzean bularra emateko ezintasuna suposatu dezake. Prolaktina gehiegiak, batez ere gizonezkoetan, inpotentzia eragin dezake.
 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">[[image:bocio4.jpg align="left"]][[image:Bocio2.gif align="right"]]

**<span style="color: #eb0d35; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduerak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Guruin mistoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hormonen funtzioa  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Asaldura endokrinoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera