Lurbarneko+energiaren+adierazpenak.DBH4.

Sumendiak (Genially)  **Animazioak**: Bolkanketa. Sumendi motak. [|Krater hondoraketa]
 * Lur barneko energiaren adierazpen eta ondorioak. ** Apunte inprimagarriak (**pdf** motako fitxategian) hemen.
 * 1- Sumendiak eta Bolkanketa: **

Beheko Taulan laburbiltzen dira jarduera bolkaniko desberdinen ezaugarriak, sumendi motaren arabera ( sumendi mota, magma mota, kokapen tektonikoa eta harri bolkanikoen ezaugarrien arteko erlazioak ikusten dira):

A Simulagaiua: Eraiki ezazu zure sumendia, aldagaiak zehaztu ondoren.
 * Jarduera 1. ** : Taula honen informazioa kontuan hartuta, **zein motakoa da goi-ezkerreko irudi animatuan ikusten den jarduera bolkanikoa eta laba-isurketa?.**
 * media type="youtube" key="pGImksoOwtU" height="324" width="439" align="center" || ** Jarduera 2 ** . **Testuingurua**:Beha ezazu ezkerreko sumendien jarduera (bi bideoak). Jarraian, bideoetan ikusi dituzun bi sumendi mota "//eraiki//" behar duzu beheko A-simulagaiuaren bitartez, haien ezaugarriak (tenperatura, likastasuna ...) deskribatu ondoren.

B Simulagaia: Sumendi desberdinak, magma desberdinak.

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: start;">**a)** Ezkerreko bi //video//etan ikusten diren bi sumendien arteko HIRU desberdintasun aipatu behar duzu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: start;"> **b)** Zein zonalde tektonikoetan sortzen dira bi sumendi horiek? **<span style="color: #e30620; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduera osagarria <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: start;">Estratobolkano baten sorrera. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hot Spot** motako sumendietan eta ertz dibergenteetakoetan magma ultrabasikoa eta basikoa ateratzen da; oso isurkorra izaten da, erraztasun handiz isuritzen eta zabaltzen dena eta hozten denean laba harri ilunak sortzen ditu. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Zer da Hot spot bat? <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hot spot motako sumendi irlak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hot spot baten sorrera (I) <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hot spot baten sorrera (II) <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hot spots eta Lurraren egitura <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Sumendi hauen magmaren osagai gaseosoak atmosferara pasatzen dira erraz, magma solidotu baino lehen (**1.200 ºC** inguru ateratzen da); arrazoi honengatik ez dira leherkorrak izaten, magmaren fase gaseosoa fase likidotik bare-bare bereizten baita.
 * media type="youtube" key="K9KgHJeEyog" width="560" height="315" align="center" || **<span style="color: #e80a18; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 3. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Hot spot motako bolkanketa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:
 * media type="youtube" key="scGvM_VoPwk" height="180" width="300"<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Magma ultrabasikoa **Hawai** irletan (Hot Spot motako bolkanketa). || media type="youtube" key="fmsxmbVYMHo" height="180" width="300" align="center"


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">St. Helen **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> mendiaren jarduera leherkorra (1980.urtean). Bolkanketa azidoa, leherkorra. || media type="youtube" key="5JF4AuHQ-uo" height="180" width="300" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hodei piroklastikoak** bolkanketa azidoan sortzen dira. Hodei hauek, hautsa suspentsiotan daramate eta gas toxikoak, tenperatura handitan (300-500ºC). Airea baino gehiago pisatzen dute. ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hodei piroklastikoak** (bolkanketa azidoa bada), arrisku bolkanikoaren osagai. media type="youtube" key="N4H0KrMPEyw" width="560" height="315" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.1- Lurrikarak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikara (seismoa edo sismoa ) lurzoruaren astinaldi edo mugimendu bortitza da, oro har jatorri tektoniko edo bolkanikoa dutenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Seismoa itsasoan gertatzen bada, itsasikara (tsunamia) deritzo. Lurrikarak, haien jatorriak eta uhin sismikoak lurrean nola hedatzen diren aztertzen duen zientziari sismologia deitzen zaio. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikara gehienak plaka tektonikoen mugetan kontzentraturiko indarrek lurrazalaren egokitze bat behartzen dutenean gertatzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklo sismiko izeneko ziklo baten amaieran gertatzen dira, noiz lurraren barnean deformazioaren indarra pilatzen da, gero bat-batean askatuz eta lurrikara sortuz. Honen ondoren, uzkurtze-indarrak pilatzen hasten da berriro. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikara gertatzen den lurrazpiko puntuari **hipozentro** deritzo, eta bere bertikalean dagoen lurrazaleko puntuari (eta, noski, kaltetua izango den lehen puntuari) **epizentro**. Ikusi ondoko animazioetan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikarak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hipozentrua, Epizentrua. Simulagaiua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikarak [|Lurraren] barne energiaren erakustaldi nabarienetako bat dira. Lur azalean edo mantuaren azaleko eremuetan sortu, eta, **uhin sismiko** elastikoen bidez, norabide guztietan hedatzen diren dardarazko higidura modura agertzen dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">2.- Lurrikarak. Sismizitatea: **

Lurrikarak bi motatako uhinak igortzen ditu: **P uhinak** (uhin primarioak), barreiatze-norabidearekiko **paralelo hedatzen direnak**, eta **S uhinak**, hedapenaren norabidearekiko **zeharka hedatzen direnak** eta likidoetan zehar barreiatzen ez direnak. P uhinak S uhinak baino azkarrago iristen dira sismografoetara, eta helmugako denbora-desberdintasuna eta beraien abiadura jakinik, sismoarekiko distantzia jakin daiteke. P eta S uhinak Uhin sismikoen sorrera. Uhin sismikoak (Gaztelaniaz) <span style="background-image: url(">Uhin-simulazioa (euskeraz). **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">P uhinen **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> dardarazioa, uhinaren hedapenaren norantzakoa da ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">konpresio uhinak dira **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**S uhinen** dardarazioa, uhinaren hedapenarekiko perpendikularrak da.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.2- Uhin sismikoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Lurrikar baten anatomia <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Beheko irudiak gainazaleko uhinen jarduera ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Rayleigh **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Love **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> uhinak) erakusten du:

Tresna hau hasiera batean masa handiko pendulu bat zen malguki batetik eskegita; eskegita dagoen masa handia geldi geratzen da ingurukoa mugitzen den bitartean (lurrikararen uhinek eraginda), zeren malgukiak lurrikararen dardarazioak indargabetzen baitu. Pendulo horrek punta bat dauka eta bere mugimendua denborarekin biratzen zuen paper baten gainean erregistratuta geratzen da. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Sismografoak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">How a seismograph works?. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">media type="youtube" key="DX5VXGmdnAg" width="420" height="315" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tsunamia olatu erraldoi bat edo olatu erraldoien talde bat da, itsasoko ur kopuru handia bertikalki eta laster desplazatzen denean sortua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itsaspeko eztanda atomikoek ere sortu omen ditzakete. Horregatik, nahiz eta olatu erraldoi itxura izan, ez dira egiazko olatuak, hauek haizeak eragindakoak baitira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Izena japonieratik dator, eta bi hitz batuz sortua da: «**portu**» (//tsu//, 津) gehi «**uhin**» edo «**olatu**» (//nami//, 波 edo 浪). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Edozein fenomenok eragin dezake tsunamia, ur kopuru handi bat laster desplazatzen badu: lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak, sumendi erupzioak zein meteorito handien talkak. Hala ere, lurrikarek sortzen dituzte tsunami kopuruaren %90a ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">tsunami tektoniko **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> deritzatenak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itsaspeko plaka ozeanikoa bortizki igotzen edo jaisten bada, plaka tektonikoen talka dela eta, gainean duen ur masa desplazatzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Grabitatearen eraginez, ur masa handi honek oreka bilatzen du eta alboetara hedatzen da, putzuan botatako harri koxkorrak bezala. Lurrikara eragile hauek batez ere sortzen dira plaka ozeaniko bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean, subdukzio izeneko prozesuan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ur desplazamendua hurbildik hurbilera lekualdatzen da eta uhin luzera handiko (askotan ehunka kilometro luze) eta periodo handiko (hamarka minutu) mugimendua sortzen. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Tsunamiak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Tsunamien sorrera <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Lurrikarak eta tsunamiak (euskaraz). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Mendilerro perikontinentalak, mendilerro barnekontinentalak eta sismizitatea harremanetan jarriko dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arrisku sismikoak Europan (click irudian handiagotzeko) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Seismic monitor  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Mapa general de sismicidad de la Peninsula Iberica  **<span style="color: #de0821; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera osagarria **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: Ondoko bideoa ikusi ondoren, lurrikar gehien pairatu duten eremuen **deskribapen tektonikoa** egin behar duzu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">media type="youtube" key="M3jHUGHOlhA" width="560" height="315"
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.3- Zer da sismografo bat? **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:
 * Sismografo ** a edo ** sismometroa lurrikara ** edo sorturiko sismo txikiak neurtzeko erabiltzen den gailua da.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.4- Tsunamiak: **
 * media type="youtube" key="4Xebwzb3dDE" height="313" width="420" align="center" || media type="youtube" key="T-XeMIHNikg" width="560" height="315" align="center" ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">2.5- Arrisku sismikoaren mapa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Deformazioak: tolesturak eta hausturak: Lurazalari eragiten dieten konpresio eta distentsio-indarreek hiru deformazio mota sortzen dituzte harrietan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **a) Deformazio elastikoa**: ez da behin betikoa, indar eragilea desagertzen denean, hasierako formara itzultzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidea: uhin sismikoak igarotzean sortzen diren deformazioak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Deformazio plastikoa**: Harriak tolestu egiten dira eta ez dira lehengo formara itzultzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Hausturak (Diaklasak eta Failak):** kasu honetan, harriaren plastikotasunaren muga gainditu da eta orduan harria hautsi egiten da, hausturak eta failak sortuz.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Deformazioak: Tolesturak eta hausturak (Failak): **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Deformazio eta tolesturen deskribaketa eta sailkapena, **pdf**-apunteak fitxategian, 3. atalaren hasieran ikusten dena (deskargagarria da).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.1-Deformazioak eta tolesturak **



**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5; text-align: left;">Faila baten elementuak: ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Failak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Oinarrizko lau faila mota <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Faults animations <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Horst eta Graben <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Tolesturak eta Failak. Mota guztiak laburbilduta. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Faults and folds (Failak eta tolesteak). Mountain building (Owerview and Model). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">** Jarduera 4. ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"><span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Failei buruzko guztia. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"><span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Tolesturen definizioa.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"><span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Faila motak  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"><span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Faila zuzenen elementuak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">3.2- Hausturak eta failak: **

Andeak eta beste orogeno batzuk. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Konbergentzia eta dibergentzia.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Plaka Litosferikoak  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Himalaia eta Mendi Harritsuak  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">** Jarduera 6. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrikar baten epizentrua kokatu behar dugu, hiru sismograma desberdin erabiliz (hiru institutu sismografiko desberdinetan erregistratu direnak). Emandako sismogramak benetakoak dira, lurrikar ospetsu batzuetan erregistratu direnak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sar zaitez web honetan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurrikar birtuala/Virtual hearthquake. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Web orria ingeleraz dago, baina ulertzeko erraza; orrialdearen bukaeran hautatu lurrikar bat eta **INTRO** egin //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Submit choice //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> laukian eta ondorengo orrialdeetan datozen jarraipideei jarraitu.
 * Jarduera 5. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Plaka litosferikoeek egiten duten higidura **erradialak** ( ez tangentzialak, higidura tektonikoen erara). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Higidura isostatikoak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Glacial isostasy (animation). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Isostasia mendikateetan: grabitazio-doikuntza.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Isostasia: Higidura isostatikoak. **


 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">5.- Barne ziklo geodinamikoaren Diagrama. Laburpena. **