Lurbarneko+energia.


 * Lurra planetaren barneko energia. **

** 1.- Lurraren barneko beroaren jatorria : ** Lurgainazaletik barrura sakondu ahala, tenperatura pixkanaka igotzen dela egiaztatu da. Tenperatura hazkunde honi ** Gradiente Termikoa ** esaten zaio. Gure planeta duela ** 4.600 miloi **urte sortu zen, hainbat asteroide elkartu zirenean (erakarpen grabitatorioa dela eta). Ondoren, bostehun miloi urte baino gehiagoan, meteorito askok Lurra jo zuten eta haietako talka bakoitzak bero izugarria sortu zuen. Ondorioa: planetaren gainazala, hasiera batean, ez zegoen egoera solidoan. Urteak aurrera joan ziren heinean Lurra hoztu zen eta gainazala solidotu zen. Bero honen jatorria, arrazoi hauetan datza: a) Uranioa, Plutonioa eta Torioa besteak beste, harriak osatzen dituzten mineraletan daude, eta elementu erradiaktiboak dira (fisio nuklearreko prozesuak burutzen dituzte, espontaneoki) eta energia igortzen dute erradiazioa gisa. b) Bestaldetik, Lurraren barnealdean, presioa oso handia da eta Presioak beroketa eragiten du. ** Beraz barneko beroak bi jatorri ditu: ** media type="youtube" key="4iCuHjvehvU" width="560" height="315" align="center"
 * Baina barrutik, bero fluxua (Lurbarnetik espaziora, puntu beroenetik hotzenetara) oraindik ari da, espaziorantz; nork mantentzen du bero fluxu hau? **
 * 1) Elementu erradiaktibo naturaleen desintegrazioa ** (eragile nagusia) eta
 * 2) Lurbarneko Presioa ** (ez da bestea bezain garrantzitsua).

Nolakoa da gure planeta? Bi egitura-eredu daude, kasu bakoitzean erabiltzen den aztertze-irizpidearen arabera. a) **Eredu estatikoa**: planetaren geruzak bereizteko, **osaera kimikoa** kontuan hartzen da nagusiki; honetaz gain, dentsitatea, egoera fisikoa ... garrantziko ezaugarriak dira. b) **Eredu dinamikoa**: Lurraren materialeen portaera mekanikoa da ezaugarririk garrantzitsuena: isurkortasuna, mugikortasuna .......
 * 2.1- Lurra planetaren egitura: **

Bi geruza desberdinen arteko mugari **etengunea** deitzen zaio: ** Mohorovicic ** etengunea ...... Bi eredu hauetan sortzen diren egiturazko geruzak ez dira erabat gainjartzen, ez dira baliakideak: adibidez, **Azala** (eredu estatikoaren terminua) eta **Litosfera** (eredu dinamikoaren terminua) ez dira baliakideak, ez dira sinonimoak.

Teoria honek Lurraren **egitura-eredu** **dinamikoan** oinarritzen da eta hiru baieztapen ditu ** Jarduera 1. Plaka Litosferikoak(Ezinbestekoa). ** Plakeen hiru mugimenduak : 1) **Albotik irristatzen ari direnak**, 2) **bereizten eta urruntzen ari direnak** eta 3) elkarren artean **talkatzen ari direnak**.
 * Plaken tektonika Teoria**:
 * Lurraren gainazaleko harrizko geruza solidoa ** Litosfera ** deitzen da; zenbait zatitan zatituta dago: ** Plaka Litosferikoak **. || Plaka Litosferikoak desberdinak dira:
 * Tamainarengatik** (Handiak, ertainak, txikiak), **lodiera** eta o**saera mineralarengatik** (kontinentalak, oso lodiak; ozeanikoak, meheagoak eta azkenik, mistoak). || Plakak mugitzen ari dira, Mantuaren gainetik, hiru higidura moten arabera:
 * a) **berizten ari direnak,
 * b) **elkar jotzen edo talkatzen ari direnak eta
 * c) ** albotik irristatzen ari direnak. ||

.** Zergatik mugitzen dira Plaka Tektonikoak?: ** Astenosferan (solido isurkorra) ** bero fluxuak ** eraginda, ** konbekzio korronte ** batzuk sortzen direlako. ** Konbekzio honek, gaineko Plala Litosferikoak mugiarazten ditu **. Ondoko bideoan konbekzio korronteak eta Plaka Litosferikoen mugikortasuna ikus daiteke. media type=custom key=24851244

Ikusi dugunez, ** Plaka Litosferikoak mugitzen ari dira **, ** hiru **mugimendu moten arabera; ondoko esteketan, Plaken arteko erlazio (mugimendu) motak eta kasu bakoitzean gertatzen diren prozesuak ikus ditzakezu: Kasu honetan **bi plakak bereizten ari dira**, eta sortzen den tartetik **litosfera berria sortzen da.** Hhiru irudi hauetan, **Rift** baten sorrera eta ozeano baten hedapenaren hasiera ikusten da: Animazio hauen bidez, **Dortsal** eta **Rift** egituren sorrera uler dezakezu: Ertz dibergenteak Rift baten sorrera Hondo ozeanikoaren zabaltzea. ** B) 2. mugimendu mota: ** ** Ertz edo muga konbergenteak ** (**Azpiratze zonak**) : bi plaka bata bestearekiko **elkartzen direnean** eta beraz bata bestearen azpitik sartu edo **talka egiten dute**. Beti, plakarik **dentsoena** bestearen azpian hondoratzen da. Ertz konbergenteak (Andinoa) Ertz konbergenteak (Andinoa) (II). Bolkanketa.Mendikate perikontinentalak sortzen dira Ertz konbergente ozeanikoa. Irla-arkuak Volcanic arc (animation) Animazio hauetan **ertz konbergente mota desberdinak azaltzen dira**, talkatzen ari diren plaka moten arabera. Ertz konbergente kontinentala. Himalaya (Mendikate barnekontinentalak sortzen dira)   Mendikate barnekontinentaleen sorrera **Muga transformatzaileak**: bi plaka ezberdinek batak-bestearekiko duten mugimendu erlatiboa ezkerrantz edo eskuinerantz denean, plakak **albotik irristatzen** ari dira. Eskala txikikoak, transformazioa failak deitzen dira (**San Andrés** faila alegia) ** BERPASOA **: **ertz mota guztiak eta kasu bakoitzaren ondorioak; Bi animazio hauek kasu guztiak laburtzen dituzte.** (**Ezinbestekoa**) Plaken arteko ertz edo muga motak Laburpen orokorra, gaztelaniaz. Berpasoa eta ariketak. Ondoko esteketan, ** Astenosfera **-n ari diren ** konbekzio korronteak ** ikus ditzakezue, hau da Plakak mugitzen dituen motorea: Konbekzio eredua ulertzeko(1) Konbekzio eredua (2) Mantu-ko konbekzio eredua ** Jarduera 2. **Plakeen desplazamendua.  ** Jarduera 3. **Plaken arteko mugak.  ** Jarduera 4. **Plaka tektonikoak.  ** Jarduera 5. **Plaka litosferikoak, mapan. Laburpena: ** Plaken Tektonika. Kontzeptu mapa ** Erlazioa: Plaken arteko mugak, Lurrikarak eta sumendiak
 * A) 1. mugimendu mota: **
 * Ertz edo Muga dibergenteak (Dortsal ozeanikoak eta Rift-ak sortzen dira): **
 * [[image:alaitznatura/divergeplates.gif]] || [[image:alaitznatura/diverge_plates3.gif]] || [[image:alaitznatura/widening_ocean4.gif]] ||
 * C) 3. mugimendu mota: **

Sumendi baten erupzioa (ikusentzunezkoa). Bolkanketa. Sumendi motak. eta egin testuaren 184.ko orrialdean daude 43. 44. eta 46. galderak (koadernoan erantzunak idatziko dituzu).
 * 2.2- Lurbarneko energiaren adierazpenak : ** Plaka Litosferikoen mugikortasunaren ondorioak. (Testuan **167.-tik 173.-ra** bitarteko orrialdeetan).
 * 2.2.1- Sumendiak eta Bolkanketa**:

Eraiki ezazu zure sumendia **//Build your own vulcano//** aukera hautatu. ** Jarduera 6 **. Zer dira sumendiak?.  ** Jarduera 7. **Sumendiak: Egia ala Gezurra?  ** Jarduera 8. ** Munduko sumendiak. Seismoa itsasoan gertatzen denean **itsasikarak** edo **tsunamiak** deitzen dira.
 * 2.2.2- Tektonika eta Lurrikarak**:
 * Lurrikara (****seismoa, sismoa)**, lurzoruaren astinaldi edo mugimendu bortitza da, oro har jatorri tektoniko edo bolkaniko dutenak.

Zer da lurrikar bat? Lurrikarak (gaztelaniaz) Lurrikara gehienak plaka tektonikoen mugetan ari diren indarreek eragiten dute, lurrazalaren egokitze bat behartzen dutenean. Lurrikara gertatzen den lurrazpiko puntuari **hipozentro** deritzo, eta bere bertikalean dagoen lurrazaleko puntuari (eta jakina, kaltetuta izango den lehen puntuari eta eragin handien jasango duen puntuari) **epizentro**.

Plaken Tektonika eta Lurrikarak.Hipozentrua, Epizentrua eta uhin sismikoak. Sismografoa lurrikara batek sorturiko uhinak antzemateko eta neurtzeko erabiltzen den gailua da. Tresna hau hasiera batean pendulu batez osatzen zen, zeinen masa geldi geratzen zen ingurukoa mugitzen zen bitartean (lurrikara indarrean ari zen bitartean). Pendulu horrek punta bat zuen eta eta paper-bobina birakor baten gainean dardarazioen erregistroa grabatzen zuen. Lurrikarak eta sismografoa Sismografoa. Funtzionamendua Tsunamien sorrera media type="youtube" key="qQ9Mw_rtDng" width="560" height="315" align="center"
 * 2.2.3- Tsunamiak ** :

Kasu guztietan, gertakizun geologikoak (ondorioak), ertz tektoniko motarekin ** erlazionatu ** behar duzu. Munduan gertatu diren sismoak, 2001-tik 2011-ra bitartekoak. Mapa sismikoa || Ondoko bideoetan: a) **Japon-en, 2011.ko martxoan** gertatu zen tsunamiaren zenbait irudi ikus dezakezue: media type="youtube" key="O0ferSA0fx8" width="560" height="315" align="center"
 * 2.2.4- Arrisku sismikoaren mapa ** : Arrisku sismikoak: lurrikaren mapa orokorra
 * ** Jarduera 9. ** ATLAS geografiko baten laguntzarekin, esan:
 * - Islandia-ko hiriburua (Reijkiavik), Paris eta Lima hirien artean, non dugu arrisku sismikorik handiena? Zergatik? **
 * - Arrisku bolkanikoa alderatu, leku geografiko hauen artean: Ecuador, Hawai irlak, Tibet. Erantzuna arrazoitu. **
 * - Tsunami arrisku handiko zonetan, zein baldintzak (nolakoak dira zona horiek) betetzen dira?: ** || I**nformazio iturri osagarriak**:

b) Indonesia-n, **//Bandah Aceh//** (**2004, abenduaren 26**), 233.000 gizaki hil ziren. media type="youtube" key="-llSJN3P0x8" width="560" height="315" align="center"

** 3.- Isostasia: higidura isostatikoak **: Plaka litosferikoeek egiten duten higidura erradialak ( ez tangentzialak). Higidura hauek, itsas mailaren gora beheretan eragina izaten dute, ondoko animazioetan ikus daitekeen bezala. Higidura isostatikoak Isostasia: plaka litosferikoen doikuntza grabitazionala

Aurkibidera itzuli nahi dut.