DBH4.Lomce.1.1


 * Zelula bizia. Morfologia zelularra. **


 * 1.- Zelula bizia: **
 * 1.1- Teoria Zelularra ** ezagutu behar duzue: Teoria honen arabera, Zelula:
 * ** Unitate anatomikoa da **: Bizidun guztiak zelulaz osaturik daude. || ** Unitate fisiologikoa **: Zelulak bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu egiten dute). || ** Unitate genetikoa **: Zelula guztiak beste zelula batetik sortuak dira. ||

Zelula prokariotoen antolamendua eukariotikoarena baino sinpleagoa da. Izan ere bere izenak adierazten duen moduan, prokariotoak (nukleorik gabeko zelulak) beti eukariotoekin konparatuz (benetako nukleoa dutenak) definitu egin dira. Prokariotoak, Lurra planetan lehenen agertu ziren zelulak dira (-3800 mu), eta beti organismo zelulabakarrak osatzen dituzte.. Eukariotoak, konplexuagoak izateaz gain, beranduago agertu ziren (-1400 mu) eta goi-mailako organismoak osatzen dituzte, zelulabakarrak nahiz zelulanitzak. Hori dela eta, prokariotoak bigarren mailako zelulak moduan ikusi egin dira. Egia da prokariotoaren egitura oso sinplea dela, baina prokariotoek izugarrizko gaitasun metabolikoak dauzkate, Lurraren leku guztiak kolonizatu egin dituzte, bortitzenak ere, kopuruaren aldetik organismo ugarienak dira eta garrantzitsuenak, ezinbestekoak dira lurrean bizi garen organismo eukariotoen iraupenerako (adibidez, ekosistemetan materiaren zikloa ixteko). Zelula prokariotoa ( bacterial cell ) eta zelula eukariotikoa ( Plant and animal cell ) alderatzeko, beste baliabide hauekin: Zelula eukariotikoa eta zelula prokariotikoa: alderaketa. (euskeraz) Diseinu zelularrak: morfologia zelularra.(ingeleraz) ** (I) ** 1.- Zelula prokariotiko eta eukariotikoaren arteko hiru desberdintasun azaltzen jakin behar duzu; horretarako ** (I) ** esteka erabiliko duzu. 2.- Animalia zelula eukariotiko eta landare zelula eukariotikoaren artean hiru desberdintasun azaltzen jakin behar duzu** ,(I) ** esteka erabiliz. 3.- Zerrenda honetan Zelula eukariotikoa: antolakuntza agertzen diren organoxken funtzio biologikoa ezagutu behar duzu.
 * 1.2- Diseinu zelularrak **: Gaur egun existitzen diren zelula guztiak bi motatakoak dira:
 * Prokariotoak
 * Eukariotoak

Sar zaitez helbide hauetan, zelula eukariotikoen organoxkak aztertzeko: Zelula eukariotikoa: antolakuntza.(gaztelaniaz) Animalia zelula eukariotikoa: aurkezpen orokorra, animazio eraginkor batez. Anatomia zelularra. Ezinbestekoa
 * [[image:alaitznatura/figurax1101.jpg]] || [[image:alaitznatura/figurax1102.jpg]] ||


 * Apunte inprimagarriak fitxategi honetan; deskarga egitea komenigarria da**: [[file:4.1-ZelulaBizia. Morfologia..pdf]]

.

Mintz plasmatikoaren egitura. Mintzaren funtzioak: garraio lana, sarrera eta irteeretan.
 * 2.- Zelula Eukariotikoa aztertzen: **
 * 2.1.- Bildukinak : **
 * a) Mintz plasmatikoa (zelula mota guztietan). **
 * b) Pareta zelular zelulosikoa (landare zelula eukariotikoetan). **
 * c) Glikokalix- (gehienbat, animalia zeluletan). **
 * Mintz plasmatikoak **, sarrera eta irteera guztiak kontrolatzen ditu; horretaz gain, nortasun zelularraren oinarria da eta erlazio funtzioa betetzen du. Osaera kimiko lipidiko eta proteinikoa du nagusi.

2.2.1- **Zitosol**-a: Barne ingurune zelularrean dagoen "//zopa elikagarria//", uretan gatz mineralak disolbaturik daude, aminoazidoak, gluzidoak ... eta biomolekula guztiak. Molekula txikiak disoluziotan eta handiagoak suspentsio koloidal batean.
 * 2.2- Zitoplasma **:

2.2.2- **Morfoplasma**: Zopa honetan dauden organoxka multzoa; ondoko taulan, elementu bakoitzaren deskribapena eta funtzioa azaltzen dira. Mitokondrioak. Energia lortzeko organoxkak dira. Biomolekulen errekuntzak, oxigenoarekin, burutzen dira. || Kloroplastoen egitura. Plasto hauetan, landareek fotosintesia burutzen dute. || Mikrohodiak. Zelularen forma zehazten dute; zitoplasman sortzen diren fluxuak eta desplazamenduak bideratzen dute. || Zilio eta flageloak. || Sare Endoplasmatikoa eta Diktiosoma. Diktiosoma1. Diktiosoma2. ||
 * ** Morfoplasmaren elementua ** (urdinez, ezagutzeko ezinbestekoak). || ** Funtzio biologikoa ** ||
 * ** Mitokondrioak ** || Mitokondrioaren irudia
 * ** Kloroplastoak ** || Kloroplastoaren irudia.
 * ** Erribosomak ** || Proteineen sintesian ezinbestekoak dira. ||
 * ** Zitoeskeletoa ** || Zitoeskeletoa (videoa).
 * ** Zentrioloak ** (Zentrosoma) || Mitosia eta Meiosi prozesuetan (animali zeluletan) ezinbestekoak dira; zilioak eta flageloen sorrera eta koordinazioan konprometiturik daude.
 * ** Sare endoplasmatiko bikortsua ** || Kanporatzeko proteinen biltoki "dinamikoa"; kontzentratu, garraiatu, eta glukosidazioaren hasiera fasea burutzen dira, sare honen poltsetan ; espazio- egitura lortzen dute (4. barne). ||
 * ** Diktiosoma ** || Sare bikortsutik datorrena osatzen du, osagai gluzidikoz; glukosidazio fasea bukatzen da; glukopoteinak osatzen dira; garraioa eta kontzentrazioa. Jariaketa-xixkuak sortzen ditu.
 * ** Sare endoplasmatiko leuna ** || Gantzak eta beste lipido batzu ekoizten eta jariatzen dira. ||
 * Lisosomak || Hidrolasa azidoz (pH= 5,5) beteriko xixkuak dira.Lisosomak. ||
 * Peroxisomak || Peroxidasaz beteriko xixkuak dira (katalasa ...) ||
 * Jariaketa-xixkuak || Diktiosomatik eratortzen dira; jariaketa prozesuetan ari dira, exozitosiaren bitartez. ||
 * Bakuoloak eta plastoak ||

__**Berpasoa egiteko**__: Zelula eukariotoaren morfologia: Zelula eukariotikotik pasealdia. Zelula barnetik, bidaiaria.

ADNaren historia (gaztelaniaz) Unitate morfologiko hauetan, bizidun bat eraikitzeko informazio guztia kodetuta dago. Kromosomeek itxura harizpikaria dute. Kromosomen osaera kimikoa: ADN + proteinak. Substantzia honi ** kromatina ** deitzen zaio, beraz kromosomak kromatinaz osaturik daude (ADN eta proteinak). ADN-a, kromosomen mamia: Watson eta Ctick-en eredu molekularra Kromosomak. Azalpen grafikoa. Kromatinaren egitura. Nolakoak dira kromosomak? Kromosoma motak Besoen luzera erlatiboaren arabera sailkatzen dira (ikusi irudia), hau da zentromeroen kokapenaren arebrako sailkapena.
 * 3.- Nukleoa : Nukleoa da zelula eukariotoen egiturarik handiena. Nukleoan dago zelularen ADN gehiengoa, informazio genetikoaren gordelekua da.**
 * 3.1- Mintz nuklearra **: Bi mintzez osatuta dago, kanpo mintza eta barne mintza. Kanpo mintza SEB-arekin lotuta dago. Kanpo eta barne mintzak nukleo-poroek zeharkatuta daude, zitoplasmarekiko komunikabideak dira eta.
 * 3.2-Nukleoplasma **: Barne-ingurune urtsua da; nukleoplasman, oso egitura bereziak daude: ** Kromosomak **.

**Lau mota** bereizten dira (ezkerretik eskubira izendatzen dira): a) Metazentrikoak b) Azpimetazentrikoak

c) Akrozentrikoak

d) Telozentrikoak (hauek ez dira aurkitzen errealitatean, sailkapen teorikoetan izendatu arren).

Molekula kimiko hauen espazio-arkitektura eta zehazpenak, batxilergoko 2. mailan ikasiko dituzu; 4. maila honetan, aurreko animazioetan ikusi duzun informazioa ulergarria egiten bazaizu, nahikoa da.

** Jarduera 2. **Zer dakizu kromosomeei buruz? ** Jarduera 3. **DNAari buruzko kontzeptuak. Aurkibidera
 * Jarduera 4. ** Saguz, animalia zelularen organuluak lotu behar duzu.
 * Jarduera 5**. Saguz, landare zelularen organuluak lotu behar duzu.