Zelula+bizia.+Herentzia.


 * Zelula bizia. Morfologia zelularra. **

Teoria honen arabera, Zelula: Teoria zelularra hurrengo lau puntutan laburtzen da: **Zelulak dira izaki bizidunak sortzeko gaitasuna daukaten egitura bakarrak. ** Gaur egun existitzen diren zelula guztiak bi motatakoak dira: Zelula prokariotoen antolamendua eukariotikoarena baino sinpleagoa da. Izan ere bere izenak adierazten duen moduan, prokariotoak (nukleorik gabeko zelulak) beti eukariotoekin konparatuz (benetako nukleoa dutenak) definitu egin dira. Prokariotoak, Lurra planetan lehenen agertu ziren zelulak dira (-3800 mu), eta beti organismo zelulabakarrak osatzen dituzte.. Eukariotoak, konplexuagoak izateaz gain, beranduago agertu ziren (**-1400 mu**) eta goi-mailako organismoak osatzen dituzte, zelulabakarrak nahiz zelulanitzak. Hori dela eta, prokariotoak bigarren mailako zelulak moduan ikusi egin dira. Egia da prokariotoaren egitura oso sinplea dela, baina prokariotoek izugarrizko gaitasun metabolikoak dauzkate, Lurraren leku guztiak kolonizatu egin dituzte, bortitzenak ere, kopuruaren aldetik organismo ugarienak dira eta garrantzitsuenak, ezinbestekoak dira lurrean bizi garen organismo eukariotoen iraupenerako (adibidez, ekosistemetan materiaren zikloa ixteko). Zelula prokariotoa (**bacterial cell**) eta zelula eukariotikoa (**Plant and animal cell)** alderatzeko, beste baliabide hauekin: Zelula eukariotikoa eta zelula prokariotikoa: alderaketa. (euskeraz) Diseinu zelularrak: morfologia zelularra.(ingeleraz) (I) 1.- Zelula prokariotiko eta eukariotikoaren arteko hiru desberdintasun azaltzen jakin behar duzu; horretarako (I) esteka erabiliko duzu. 2.- Animalia zelula eukariotiko eta landare zelula eukariotikoaren artean hiru desberdintasun azaltzen jakin behar duzu,(I) esteka erabiliz. 3.- Zerrenda honetan Zelula eukariotikoa: antolakuntza agertzen diren organoxken funtzio biologikoa ezagutu behar duzu.
 * 1.- Zelula bizia: **
 * 1.1- Teoria Zelularra: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Unitate anatomikoa da**: Bizidun guztiak zelulaz osaturik daude. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Unitate fisiologikoa**: Zelulak bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu egiten dute). || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Unitate genetikoa**: Zelula guztiak beste zelula batetik sortuak dira. ||
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bizidun guztiak zelulaz osatuak daude. Zelula biziduen oinarrizko osagaia da eta zelula bakar batek osa dezake bizidun bat.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zelula guztien jatorria beste zelula bat da, hau da, bizidun guztiak zelula batetik sortu dira.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zelula bakoitzak bizi-funtzio guztiak betetzen ditu, hau da, nutrizioa, erlazioa eta ugalketa burutzen ditu.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zelula bakoitzak gordetzen du, bere funtzionamendurako eta ondorengoei eman beharreko informazio genetiko guztia.
 * 1.2- Diseinu zelularrak **:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Prokariotoak
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eukariotoak

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sar zaitez helbide hauetan, zelula eukariotikoen organoxkak aztertzeko: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Animalia zelula eukariotikoa: aurkezpen orokorra, animazio eraginkor batez. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Anatomia zelularra. Ezinbestekoa
 * [[image:alaitznatura/figurax1101.jpg width="518" height="347"]] || [[image:alaitznatura/figurax1102.jpg width="524" height="365"]] ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Mintz plasmatikoa** (zelula mota guztietan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Pareta zelular zelulosikoa** (landare zelula eukariotikoetan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Glikokalix**-a (gehienbat, animalia zeluletan).
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Zelula Eukariotikoa aztertzen: **
 * 2.1.- Bildukinak : **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Mintz plasmatikoak, sarrera eta irteera guztiak kontrolatzen ditu; horretaz gain, nortasun zelularraren oinarria da eta erlazio funtzioa betetzen du. Osaera kimiko lipidiko eta proteinikoa du nagusi. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Mintz plasmatikoaren egitura. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Mintzaren funtzioak: garraio lana, sarrera eta irteeretan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.2.1- Zitosol-a**: Barne ingurune zelularrean dagoen "zopa elikagarria", uretan gatz mineralak disolbaturik daude, aminoazidoak, gluzidoak ... eta biomolekula guztiak. Molekula txikiak disoluziotan eta handiagoak suspentsio koloidal batean.
 * 2.2- Zitoplasma ** :

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.2.2- Morfoplasma**: Zopa honetan dauden organoxka multzoa; ondoko taulan, elementu bakoitzaren deskribapena eta funtzioa azaltzen dira.

Mitokondrioak. Energia lortzeko organoxkak dira. Biomolekulen errekuntzak, oxigenoarekin, burutzen dira. || Kloroplastoen egitura. Plasto hauetan, landareek fotosintesia burutzen dute. || Mikrohodiak. Zelularen forma zehazten dute; zitoplasman sortzen diren fluxuak eta desplazamenduak bideratzen dute. || Zilio eta flageloak. || Sare Endoplasmatikoa eta Diktiosoma. Diktiosoma1. Diktiosoma2. ||
 * ** Morfoplasmaren elementua ** (urdinez, ezagutzeko ezinbestekoak). || ** Funtzio biologikoa ** ||
 * ** Mitokondrioak ** || Mitokondrioaren irudia
 * ** Kloroplastoak ** || [|Kloroplastoaren irudia.]
 * ** Erribosomak ** || Proteineen sintesian ezinbestekoak dira. ||
 * ** Zitoeskeletoa ** || Zitoeskeletoa (videoa).
 * ** Zentrioloak ** (Zentrosoma) || Mitosia eta Meiosi prozesuetan (animali zeluletan) ezinbestekoak dira; zilioak eta flageloen sorrera eta koordinazioan konprometiturik daude.
 * ** Sare endoplasmatiko bikortsua ** || Kanporatzeko proteinen biltoki "dinamikoa"; kontzentratu, garraiatu, eta glukosidazioaren hasiera fasea burutzen dira, sare honen poltsetan ; espazio- egitura lortzen dute (4. barne). ||
 * ** Diktiosoma ** || Sare bikortsutik datorrena osatzen du, osagai gluzidikoz; glukosidazio fasea bukatzen da; glukopoteinak osatzen dira; garraioa eta kontzentrazioa. Jariaketa-xixkuak sortzen ditu.
 * ** Sare endoplasmatiko leuna ** || Gantzak eta beste lipido batzu ekoizten eta jariatzen dira. ||
 * Lisosomak || Hidrolasa azidoz (pH= 5,5) beteriko xixkuak dira.[|Lisosomak.] ||
 * Peroxisomak || Peroxidasaz beteriko xixkuak dira (katalasa ...) ||
 * Jariaketa-xixkuak || Diktiosomatik eratortzen dira; jariaketa prozesuetan ari dira, exozitosiaren bitartez. ||
 * Bakuoloak eta plastoak ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Berpasoa egiteko**: Zelula eukariotoaren morfologia: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Zelula eukariotikotik pasealdia. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Zelula barnetik, bidaiaria.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nukleoa da zelula eukariotoen egiturarik handiena. Mintz nuklearra eta nukleoplasma dira elementu nagusiak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nukleoplasman aurkitzen dira biomolekula bereizgarriak: Azido Nukleikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Nukleoan dago zelularen ADN-harizpiak, informazio genetikoaren gordelekua baita. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">ADNaren historia (gaztelaniaz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukleikoak **nukleotido**z osaturiko kateak dira (polinukleotidoak), bizidunen informazio genetikoa kodetzen duten molekulak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Nukleotidoa** da Azido nukleikoen oinarrizko unitatea, **fosfato talde** batez, **monosakarido** batez (erribosa edo desoxierribosa, biak **pentosak** dira bost Carbono atomo baitituzte)) eta **base** batez osatuak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nukleotidoak josiz **polinukleotidoak** (kateak) lortzen dira. (Ikusi irudia). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukleiko guztiak polinukleotidoak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">DBH 4. ko mailan Azido nukleikoen **egitura** eta **funtzioa** ulertzea da helburua; osagai kimikoen formula molekularrak Batxilergoaren 2. mailako Biologian ikasiko dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Naturan, bi motatakoak aurkitu daitezke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">a) azido erribonukleikoa ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">RNA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">) eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) azido desoxirribonukleikoa ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">DNA **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**//Friedrich Miescher//** kimikariak izendatu eta deskribatu zituen lehenbizi, zelulen nukleoan topatu zituelako eta negatiboki kargatuta egoten direlako. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**DNA** prokariotoetan zein eukariotoetan aurkitzen da (eukariotoetan solik nukleoan), <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">eta informazio genetikoa gordetzeaz eta hurrengo belaunaldietara pasatzeaz arduratzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**RNA**k DNAren informazioa proteina bihurketan parte hartzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zenbait RNA-mota daude, eta bakoitzak funtzio bat du: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1.- RNA erribosomikoa (**rRNA**) erribosomen osagaia da, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">2.- RNA mezulariek (**mRNA**) informazio genetikoa erribosometara eramaten dute, eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">3.- RNA garraiatzaileek (**tRNA**) mRNAen informazioa aminoazido-sekuentzietara itzultzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Horiez gain, funtzio bereziak dituzten beste RNA batzuk daude.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">3.- Nukleoa: **
 * 3.1- Azido nukleikoak. ADN-a. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukleikoen mota biak (ADN eta ARN) nukleotidoen monosakaridoagatik bereizten dira: DNAn 2´-desoxi-D-erribosa da monosakaridoa (desoxirribonukleotidoak), eta RNAn, D-erribosa (erribonukleotidoak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nukleotidoren arteko //josturak// **Fosfodiester loturak** deitzen dira eta kateei polaritatea edo noranzkoa ematen die, eta polinukleotidoetan 5´ eta 3´ muturrak bereiz daitezke: 5´ muturrak ez du beste nukleotidorik pentosaren 5´ karbonoan eta 3´ muturrak 3´ aldean (aske daude).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukleiko bakoitzean, **base purikoen** eta **pirimidinikoen** mota bi ager daitezke: DNAn, **adenina (A)** eta **guanina (G)** dira base purikoak, eta **zitosina (C)** eta **timina (T)** pirimidinikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Maila honetan ez dugu baseen formula kimikoak buruz ezagutu behar; horren ordez, **hizkiak** erabiliko ditugu baseak izendatzeko (A; G; T; C; U). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**RNA**k, timinaren ordez, uraziloa (U) dauka; horixe da bi azido nukleikoen arteko bigarren desberdintasuna (lehena pentosa da). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Pentosa eta base nitrogenodun horietako bat uztartuta daude lotura glikosidikoaren bidez. Halaber, inoiz beste base nitrogenodun batzuk ere ager daitezke, metilazio, hidroximetilazio edo glikosilazioaren bidez base arruntetatik deribatuak (adibidez, hipoxantina, 5-metilzitosina, 7-metilguanina…). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Base urri horiek RNA-molekuletan sarriago ageri dira, **tRNA**n batez ere, eta hainbat funtziorekin izan dezakete zerikusia (erregulazioa, babesa, seinale espezifikoak…). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukelikoen osaera eta egitura hobeto ulertzeko ondoko animazio eta baliabide grafikoak erabil ditzakezue: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Azido nukleikoak (ingeleraz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bi mintzez osatuta dago, kanpo mintza eta barne mintza. Kanpo mintza SEB-arekin lotuta dago. Kanpo eta barne mintzak nukleo-poroek zeharkatuta daude, zitoplasmarekiko komunikabideak dira eta. ** 3.3-Nukleoplasma **: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Barne-ingurune urtsua da; nukleoplasman, oso egitura bereziak daude: **Kromosomak.** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Unitate morfologiko hauetan, bizidun bat eraikitzeko informazio guztia kodetuta dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kromosomeek itxura harizpikaria dute. Kromosomen osaera kimikoa: **ADN + proteinak**. Substantzia honi **kromatina** deitzen zaio, beraz kromosomak kromatinaz osaturik daude (ADN eta proteinak).
 * 3.2- Mintz nuklearra ** :

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">ADN-a, kromosomen mamia: Watson eta Ctick-en eredu molekularra <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Kromosomak. Azalpen grafikoa. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Kromatinaren egitura. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Nolakoak dira kromosomak? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Kromosoma motak**: Besoen luzera erlatiboaren arabera sailkatzen dira (ikusi irudia), hau da zentromeroen kokapenaren arebrako sailkapena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lau mota bereizten dira (ezkerretik eskubira izendatzen dira):

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) **Metazentrikoak**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) **Azpimetazentrikoak**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) **Akrozentrikoak**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">d) T**elozentrikoak (hauek ez dira aurkitzen errealitatean, sailkapen teorikoetan izendatu arren).**

** Jarduera 2. ** Zer dakizu kromosomeei buruz? <span style="display: inline !important;">** Jarduera 3. **DNAari buruzko kontzeptuak. <span style="display: inline !important;">** Jarduera 4. ** Saguz, animalia zelularen organuluak lotu behar duzu.  <span style="color: #ff0000; display: inline !important;"> **Jarduera 5**. Saguz, landare zelularen organuluak lotu behar duzu. Aurkibidera itzuli nahi dut.