Kostalerroa1

** Kostalerroko dinamika eta morfologia. **  **1.- Definizioa**: Kostalerroa Itsas-gora eta itsas-behera lerroen arteko eremua da, aldameneko itsasoaren eragin zuzenpeko esparruak barne. **2.- Definizioa**: Kontinente eta ozeanoen arteko muga geografikoa da (baina ez muga geologikoa). Mundu osoan, 150000 km 2  azalerako zona hartzen du. **3.- Definizioa**: Kostalerroa **interfaze bat da**, beste Sistema Naturaleen arteko elkarekintzeen topagunea, ondoko diagraman azaltzen den bezala.
 * 1.- Kostalerroa zer da? **

**a) Zona supralitorala**: Itsas-gorako muga-lerrotik galerna eta ekaitz handien eragin-mugara bitarteko zona da. Zona honetan hasten da lurreko landaredia; dunak era daitezke.  **b) Mareartekoa edo mesolitorala**:  Itsas-gorako muga-lerrotik itsas-beherako muga lerrora doan eremua. Zona honetan bizi diren bizidunak mareen gora eta beherekiko egokiturik daude, zeren eta eguneko bitan, murgilduta (itsasgoratan) eta agerian (itsasbeheratan) aurkitzen baitira. **c) Zona infralitorala: ** Itsas-beherako muga lerrotik olatuen eragin-muga lerrora bitartekoa.
 * <span style="color: #082be3; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">2.- Kostalerroko zonifikazioa: espazio antolaketa. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostalerroa interfazeko zona bat da, Atmosfera, Hidrosfera, Geosfera eta Biosferaren artekoa, non morfologia berezia sortzen baita: **erliebe litorala**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Olatuek, itsasaldiek eta korronteek erliebe verezia hau sortzen dute, **higadura** eta **sedimentazio prozesuren** bitartez. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eragile horizontal nagusia **olatuak** dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eragile bertikalak, itsasaldiak eta higidura isostatikoak dira (plaka tektonikoen mugimendu erradialak). Altxatze eta hondoratze isostatikoek, kostalerroan. higadura-zonak eta sedimentazio-zonak elkar bilakatzen dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostalerroko prozesuak **azonalak** izaten dira, munduko leku guztietan era berean burutzen baitira.
 * <span style="color: #082be3; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Kostalerro dinamika: Kostalerroan eragina duten eragile fisikoak. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostalerroko modelatzearen eragilerik garrantzitsuena dira olatuak, **higadura,** **garraioa** (disoluzioan, suspentsioan eta jauzika/arrastaka), eta **sedimentazioa** eragiten dituztelarik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sedimentazioa, kostalerroan zeharko desmaila txikiko zona guztietan gertatzen da, hondartzetan gertatzen bezala. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itsaslabarren atzerapena. Kostalerroko higadura. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Wave erosion  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Olatu eraikitzaileak eta olatu suntsitzaileak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.1- Olatuak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.2- Kostalerroko jito-k** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">orronteak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">(Longshore drift/ Jito-Korronte litorala/ Corriente litoral de deriva): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">media type="youtube" key="U9EhVa4MmEs" width="336" height="187" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Korronte hauek kostalerroan zehar, paraleloan, desplazatzen dira. Bertako haizeen jardueraren ondorioak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Korronte hauen higa-lana, garraio eta sedimentazio lana estuki lotuta dago olatuen lanarekin.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Partikulen garraioa korronte litoralak eraginda.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.3-** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Itsasaldiak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostalerroko <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">morfologia zehazterakoan <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> garrantzi gutxiago dute (olatuek eta korronteek baino). Sakonera txikiko zona baretsuetan itsasaldiek garrantzi handiagoa izaten dute sedimentazio lan handia egiten baitute: //albuferak, marismak, hezeguneak// ...

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.4- Ibaieek ( edo/eta haizeek) egiten duten sedimentu ekarpenak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibaiek eta haizek kontinentetatik ozeanotarako garraio eta sedimentazio lan garrantzitsuak egiten dituzte. Sedimentu hauek **egitura funtzioaz** egiteaz gain (Kostalerroa bera eraikiz eta modelatuz) **ongarritze funtzioa** ere egiten dute (nutriente-ekarpena) ekosisteman ezinbestekoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.5- Kontinentearen ezaugarri tektonikoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kontinentearen egitura tektonikoaren arabera: higidura isostatikoen eragina ( aitxatze edo hondoratze kostalerroak sortzen dira), kostalerro ondoko bolkanketa, kostalerroko failak ...... aldagai hauek kostalerroaren dinamikan parte hartzen dute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.1 Itsaslabarrak**: **Itsaslabar** bat itsasoan zuzenean bukatzen den erliebe-gorabehera da. Mendian daudenean, askotan faila edo ibaiek sortuak, labar izena ematen zaie. Itsaslabarrak higadurarekiko erresistentzia handia duten arrokaz osaturik egon ohi dira, hareharri, kareharri edo dolomita kasu, edo basalto eta granitoaren gisako harri igneoz. Batzuetan faila batek sortzen dute itsaslabarra; horma malkartsu eta bertikal bat behatzen da kasu honetan. Itsasoak labarrak higatzea lortzen du denboraren poderioz, **flysch-**en kasuan adibidez. Olatuek beheko aldean harkaitza jan ahala, goiko aldea kili-kolo geratzen da, eta halako batean goiko zatia erori egingo da. Higadurak **abrasio plataforma** (//rasa mareal//) izeneko paisaia sortzen du (adb. Zumaiako Itzurun eta Algorriko hondartzetakoa). Eeskubiko irudian, Zumaiako **Flysch**-a eta abrasio plataforma.
 * <span style="color: #082be3; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Kostalerroko morfologia: **


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.2- Badiak: **
 * Badia ** itsas ertzean lurrean barneratuz izaten den **sakongune** handi samarra edo golko txikia da. Euskal Herriko lurraldeetan, ezagunenak dira Donostian dagoen //Kontxakoa//, //Pasaiakoa// edo //Donibane Lohizunekoa//.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tonboloa uharte bat lur barnera lotu edo bi uharte bateratzen dituen **lur eremu estu** bat da, sedimentuz osatua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, //Donostia// hiriko erdigunea, Urgull mendiaren eta San Bartolome gainaren arte gunea, tonbolo baten gainean eraikita dago.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.3-Tonboloak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Istmo bat penintsula bat kontinentera batzen duen lur-eremua da, hau da, bi lurrak baino zabalera txikiagoa duen lur-eremua da eta itsasoz inguratuta dagoena. Adibideak: //Panamakoa// (Panama), //Korintokoa// (Grezia) ....
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.4- Istmoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**4.5-Hareazko barrak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hareazko muino luzangak, kostalerroarekiko paraleloak eta murgilduak manten daitezkeenak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.6- Hondartzak:**
 * Hondartza ** itsasoa eta lurra elkartzen diren lekua da, normalean aldapa txiki batekin, amildegirik gabe edo hauen azpian, hareazko edo harri txikizko lurzoruarekin. Aurreneko egiturak: badiak, tonboloak, hareazko barrak ( eta geziak) eta istmoak hondartzekin erabat erlazionaturik daude.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.7- Delta** eta **Estuarioak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Delta** ibai batek bere ahoan sortzen den hiruki formako lurraldea da. Lurralde hori, metatzen diren sedimentuek eratzen dute, ibaiaren isuria desagertzen doan <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">heinean. **Ibai besoez osatuta dago**, **itxura adarkatuko hiruki baten antzera**, ibaiak eramandako sedimentuak metatu diren uharteak banatzen dituztenak, itsasora iritsi ondoren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ibai handienen delten metaketek, honako ezaugarri hau dute: ibaia, kanal aktibo eta ez aktibo multzo bat eratzeko, banatzen eta berriz batzen diren hainbat besotan banatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Deltarik ospetsuena **Nilo ibaiarena da** (ezkerreko irudian) eta handik dator bokale forma horri ematen zaion izena <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">(**alfabeto greziarraren hizkiarena,** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Δ **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itsaso irekietan edo ozeanoetan, itsasaldiak zabalagoak eta kulunkatze handiagokoak izaten dira leku hauetan. Estuario erako itsasoratzea, ibai ibilgu **beso bakar batez** osatuta dago, oso zabal eta sakona den besoa, alboetan, hondartza antzekoak ere izaten dituen arren, non, uren erretiratzeak, ur gaziak jasaten dituzten landareak haztea ahalbidetzen duen. Estuarioetan gazitasuna oso aldakorra izaten da itsasaldien arabera eta honek biziki baldintzatzen du bertan bizi diren espezieen bizimodua (eurihalinoak izaten dira).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Estuario **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **ba**t, ibaien itsasoratzearen zatirik zabalena da, kostalerroa gainditu ez duena.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.8- Albuferak** (arabieratik //itsaso txikia//): //Valentzia//-tik 11 kilometrora dagoen kostaldeko itsas-antzira gazia da, itsasotik lur edo hare zati batez banatua dagoena. Albufera antzinako badia baten kanpoaldean sedimentuak pilatzean sortu zen. Itsasoan baino tenperatura handiagoa izateagatik, arrain, hegazti eta landaredi espezie desberdinak aurki daitezke. Albuferan itsasoa eta lakuaren arteko ur-emaria kontrolatzeko ateak daude, urtegietan egoten direnen modukoak, eta noizbehinka itsasoko urarekin nahasten da Albuferakoa ere. Honen inguruan izen bereko parke naturala hedatzen da, // Parc Natural de l'Albufera de València // izenekoa eta **21.120** Ha.ko eremua duena.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.9- Marisma-Hezeguneak (padurak)**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Topografia laua duten lurraldeak dira, itsasotik hurbil aurkitzen direnak. Ibaien bukaeran kokatzen dira eta maiz itsas-uholdeak pairatzen dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Padura kostaldeko eremu gazi eta zingiratsua** da, itsasgora denean ur gaziz blaitua eta landare-komunitatea berezien euskarri izan ohi dena. Padura zingira ez bezalakoa, lehendabizikoa landare belarkaraz eta bigarrena zuhaitzez beteta egoten da. Bertan dagoen ura, geza ala gazia izan daiteke, nahiz eta normalean bion arteko nahasketa da, ur gazikara izenekoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bizitzarako inportanteak dira oso, habitat honetan algak, plankton, flora eta fauna asko (batez ere hegaztiak) bizi direlako.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Urdaibai (padura). **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Isostasia: plaka litosferikoen higidura erradiala. Altxatzea eta hondoretzea animazioz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a.1- **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibai.kostalerroak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Antzinako ibai-ibarrak dira, murgilduak; ibai-ibarrak estuario itxura hartzen du eta irtenguneak penintsulak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a.2- **Fiordo-kostalerroak**: animazioa zabaldu <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Glacial isostasia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Glaziar-haranak ziren, orain murgilduak (azter ezazu ezkerreko bideoa). media type="youtube" key="dj8xJa-eIa8" width="447" height="249" align="center"
 * <span style="color: #082be3; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5- Kostalerro motak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">a) Hondoratze-kostalerroak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Plaka kontinentala hondoratzen delako (**isostasia**) edo itsas-maila igotzen delako sortzen diren kostalerroak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a.3- **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Pazifiko motakoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tolestura tektonikoak dira, kostalerroarekiko paraleloak. Irla txikia eta luzangak ikus daitezke kostalerro hauen parean; antiklinaleen gaillurrak dira. (Ezkerreko irudian, **itsaso Adriatikoa**). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a.4- **Atlantiko motakoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tolestura tektonikoak dira, baina kostalerroarekiko perpendikularrak. Sargune eta irtengune anitz sortzen dira, materialeen gogortasunaren arabera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a.5- **Faila motakoak:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bloke hondoratua ez da ikusten, murgilduta baitago; itsaslabarra, failaren planoa izaten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b.1- **Kostalerroko lautadak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plataforma altxatuan materialak agerian ikus daitezke (hareak, limoak, oskolak ..). Desmaila arineko kostalerroak dira, ez dira malkartsuak izaten.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">b) Altxatze.kostalerroak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaka kontinentala altxatzen delako (**isostasia**) edo itsas-maila jeisten delako sortzen diren kostalerroak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b.2- **Altxatze malkartsuko kostalerroak:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Oso kostalerro malkartsuak dira; kostalerrotik hurbil, sakonera handitara iris daiteke.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">c) Kostalerro neutroak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kontinente eta itsas-mailaren arteko mugimendu erlatiborik ez dagoenean sortzen direnak.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">d) Arrezife koralinoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Koral eta algetatik datozen karearrizko sedimentu eta hondakinez osatuak.