LIZZ.2.5


 * Atmosfera eta Gizadia. Giza-jatorrizko inpaktuak. **

Naturalak: jarduera biologikoek (adibidez **CH** 4 ,**CO2** ...) edo/eta Lurraren jarduera geologikoak eraginda (jarduera bolkanikoetan batez ere). Antropogenikoak edo artifitzialak: Giza-jarduera industralietan sortzen direnak (Teknosferak sortzen dituenak). **1.2- Sorreraren arabera**: Primarioak, igorketa-iturritik atmosferara pasatzen direnak, eraldatu gabe.  Sekundarioak, kutsagai primario eta atmosferaren osagai kimikoren arteko erreakzio edo elkarekintza kimikoetan sortzen direnak. **1.3- Kutsagaiaren izaeraren arabera**:  Gai kimikoak, solido, likido edo egoera gaseosoan (//aerosolak//) aurkitzen diren arabera. Energiaren beste adierazpen batzu: batez ere irradiazioak (energia handiko uhinak) eta zarata (soinu-uhinak).
 * 1.- Atmosferan aurki daitezkeen Kutsagaieen sailkapena: **
 * 1.1- Iturriaren arabera: **


 * 2.- Igorketen berezko ezaugarriak: **
 * 1) **Kutsagaien izaera kontuan hartzekoa da**: Gas bat denean, egonaldi luzeago izaten du solido edo likido bat balitz baino; azken hauen partikulak lehenago jalkitzen dira.
 * 2) **Igorketa gunean eta une horretan, kutsagaiak daukan kontzentrazioa**: Zenbat eta kontzentrazioa handiago are eta inpaktu larriagoa.
 * 3) **Igortze tenperatura**: Kutsagai gaseosoren kasutan, atmosferara igortzen direnean bere tenperatura airearena baino handiagoa ba da, kutsagaia igoko da goi troposferarantz, gas horien barreiadura errazten delarik. Airearena baino tenperatura bajuagoa dutenean, kutsagai horiek atmosferaren beheko geruzetan pilatuko dira.
 * 4) **Kutsagaien igortze-abiadura** : Abiadura zenbat eta handiagoa, igoera are eta azkarragoa.
 * 5) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Igortze-fokuaren altuera**: Zenbat eta altuera handiagoa, dispertsioa are eta errazagoa izango da eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">kutsagaiak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">distantzia handiagotara hedatuko dira.


 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Kutsagai atmoferikorik garrantzitsuenak: ( ** **Taularen ikur laburtuak** : **bbe** = __**b**__ ataz __**b**__ esteko __**e**__ gonaldia**<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">) **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarraipena: **Irradak.**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.1.- “SMOG”**.: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//CO, CO2, SO2, SO3// eta partikula solido asko suspentsiotan osagairik ugarienak izaten dira, erregai fosilen errekuntzetatik askatzen direnak, hiriburu handietan. Lehenengo aldiz Londres-en deskribatu zen 1952.ko urtean.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4- Kutsadura atmosferikoaren zenbait ondorio (inpaktu): **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.2.-“SMOG fotokimikoa” edo “laino fotokimikoa”**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lehenego aldiz, Los Angeles (EEUU) deskribatu zen 1944.ko urtean. Egoera antiziklonikoetan, dispertsio gutxiko baldintzetan eta insolazio (eguzki irradiazio) intentsoko zonetan; erreakzio fotokimiko asko burutzen dira eta PAN (peroxiazetilo nitratoak) eta O3 sortzen dira. Ezaugarririk garrantzitsuena O3 a da eta bere kontzentrazioa inpaktu honen neurri unitate bezala erabiltzen da: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ozono hau, atmosferaren O2 etaNO2-tik sortzen da eguzki irradiazioak eraginda. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Smog fotokimikoaren sorrera <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Smog fotokimikoa . Photochemicals smog formation <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lehenengo aldiz, Manchester hirian 1853.ko urtean deskribatu zen. Euri horrek metalak “jaten zituen”, jantzien koloreak eraldazten zituen eta landaretza hondazten eta agortzen (“erretzen”) zuen. 1965.ko urtean fenomeno honen eragileak aurkitu zituzten: NOx atmosferikoak, eta batez ere, SO2 eta SO3 ak dira. Atmosferan, gai horiek oxidatzen dira eta HNO3, H2SO4 eta H2SO3 sortzen dira euri uretan disolbatuta (disoluzio arinak izaten dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Acid rain animation <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[|Atmosferan gertatzen diren inpaktu nagusiak. Azalpen grafikoa (gaztelaniaz).] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">CFCs(klorofluorokarburoak edo freonak), CFCl3 eta CF2Cl2eta bromofluorokarburoak (halonak) , metilo bromuroa (CH3Br), karbono tetrakloruroa (Cl4C) ….. eta abarrak. Sustantzia hauek ozonosferaren suntsiketaren errudunak dira. (Ikusi atmosferan burutzen diren erreakzio kimikoak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Polo gainetan, ozonosfera oso mehea da, zeren eta zona hauetan, ozono ekoizpena txikiagoa izateaz gain (irradiazio maila bajua da eta) tenperatura baju horietan (-8OºC), NOx ak izozten dira eta deusestatzen dira eta ezin dute Cl edo F atomoak harrapatu eta bikor edo nukleo solido bezala (ezin dute ozonoa “babestu”), eta elurrarekin batera atmosferatik “ateratzen dira”.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">4.3.- Euri azidoa: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.4.- Estratosferako ozono-geruzaren suntsiketa: **

media type="youtube" key="IniJx-vRHG0" width="462" height="346" align="center"


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">4.5- “Hiriko bero-uhartea” **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">“iraulketa edo inbertsio termikoa” ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">//Isla urbana de calor// **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">//Urban heat island// **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Hiriko bero-uhartea (HBU)** bere inguruak baino beroago dagoen hirigunea da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**HBU** sortzailea: hiri-garapena dela eta energia asko erabiltzeagatik sortutako bero igorketek eragiten dute HBU (etxeko berogailuak, trafikoa, jarduera industriala ...).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hiri gaineko atmosferako tenperatura igoerak inguruetan baino hodei gehiago sortzen ditu, hortaz **euritsuago dira HBUen barruan dauden guneak**.

media type="youtube" key="hBdRdReYu7Q" width="560" height="315" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Egoera normalean, eta eguraldi eguzkitsua denean lurretik hurbil dagoen airea ehunka metro altuerako airea baino beroago dago. **Inbertsio termikoa** gertatzen da goiko airea lurzorutik hurbil dagoena baino beroago dagoenean. Kasu honetan ez da goranzko haize-lasterrik sortzen, eta hiri-gaineko aire masa ez da berritzen; horregatik, industrien eta automobilen hondakinak metatzen dira atmosferan eta kutsadura-maila handitu egiten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5; text-align: center;">media type="youtube" key="j1LK-MEv0I8" width="560" height="315" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**ERNE!**: **//Aldaketa Klimatikoa//** eta **//Negutegi eragina//** adierazpenak ez dira baliokideak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Negutegi eragina**, Aldakortasun klimatikoaren eragile edo protagonista bat besterik ez da; Negutegi efektuak beste eragile askorekin batera (beste 8 edo 9 aldagairekin batera) elkarekintza konplexuren bitartez, datozen urtetako klimaren eboluzioa baldintzatuko du.. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Negutegi eragina. Azalpen grafikoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">The greenhouse effect animation
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) Inbertsio termikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">:
 * <span style="color: #01040a; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.6.- Negutegi eragina: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosfera-n, negutegi eraginaren gehiengoa ( **%65-tik %90-ra) ur-lurrunaren** esku dator (airearen hezetasunaren arabera), beraz **ur lurruna da** negutegi-gas garrantzitsuena da kontzentrazio handitan aurkitzen delako, baina aurreko Taulan ez da agertzen, osagai natural bezala hartzen baitugu <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">(eta ez kutsagai bezala) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Aurkibidera