DBH4.Ekosistemaren+Dinamika


 * Ekosistemaren dinamika. ** ** Piramide trofikoak. Ziklo biogeokimikoak. **

Ekosistemak aldatzen dira, ez dira egitura estatikoak izaten. Honetaz gain, berauen egitura eta antolamendu-maila mantendu eta areagotu dezakete, bermoldatuz, eta edozein aldaketa motari erantzuten diotelarik. Horretarako energia eta materia fluxu jarrai bat erabiltzen dute. Garapen-bide honen bukaera gehienezko egonkortasuneko egoera teoriko bat da: **Klimax egoera**. Klimak egoerako ekosistema batean, Biomasa ez da handitzen eta Biozenosia egonkor mantentzen da ingurugiroko baldintzekiko. Ekosistema guztieek, berez, klimax egoerarantz jotzen dute. Ekosistema guztiek Klimax egoerarantz egiten duten bidea, **segida ekologikoa** deitzen da.
 * 1.- ****Ekosistema baten bilakaera, denboran zehar: **

Segidak Primarioak edo Sekundarioak izan daitezke. Segida Primarioak: Lurralde birjinetan sortzen direnak. Ez dago oraindik inongo komunitaterik. Dunak, laba bolkanikoak, alubioiak ... izaten dira. Lehenengo bizidunak likenak eta goroldioak izaten dira; hauek lurzoru sorrerari ekiten diote. Beranduago, bakterioak eta onddoak iristen dira eta estratu belarkaria. Segida Sekundarioak: Erregresio bat pairatu duten ekosistemetan gertatzen direnak. Ekosistema horiek klimax egoerantz zihoan bidea moztu dute, baina oraindik lurzuroa eta landaretzaren parte bat mantentzen dituzte. Denbora mugatu bat pasa ondoren, ekosistema hauek klimaxerantz berriro abiatuko dira.
 * 1.1- Segida ekologikoak. Motak: **

Ekosistema bat garatuz doan neurrian, aldaketa eta joera orokor hauek ikus ditzakegu: **//a) Biomasa areagotuz doa//**: Hasierako fasetik ( ez daude baliabide-mugarik) bukaerako fasera (baliabideak, orain eskasiak izaten dira) Ekosistemaren biomasa handituz doa. Dena den Biomasaren ekoizpena gero eta mugatuagoa da, Arnasketak mugatzen baitu. Bukaerako etapetan, Ekoizpena eta Arnasketa oso antzekoak izaten dira, Ek-Ar hau da Ekoizpen Grabia ,balio positibo baino oso txikia izaten delarik. Hasiera batean, energia eta baliabide gehiengoa Hazkunderako erabiltzen da baina bukaerako etapetan, energia eta baliabideak Ekosistemaren konplexutasuna mantentzen gastatzen da (Egitura mantzentzen) eta oso hazkunde txikia (Ekoizpen Garbia oso txikia). //c) Biodibertsitatea handituz doa //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: Espezie kopurua eta Espezie-dibertsitatea areagotzen dira. Hasierako etapetan espezie nagusiek, nagusi izateari uzten diote eta beste espezie batzuk agertzen dira. Orokorrean, r-estrategiako espeziak ordezkatuak dira eta k-estrategiako espeziak nagusitzen dira. Espezieak ordezkatuz doaz; hasiera bateko especie gehiengoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">r-estrategak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> dira, baina eboluzioantuz doan neurrian **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">K-estrategak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> agertzen dira. //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**d) Txoko ekologiko kopurua handitzen da**: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> Ekosistemaren egitura-konplexutasuna areagotzen da. //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">e) Ekosistemaren egonkortasuna handitzen da //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: Espezie artean oso elkarekintza sendoak sortzen dira; ibilbide eta materiak egiten dituen zirkuitoak ere aunitz izaten dira egonkortasuna berindartuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Arnasketa eta Ekoizpen Primarioa orokorrak orekatuz doaz.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1.2- Segida ekologikoen joerak (joera naturalak): **
 * //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">b) Produktibitatea murriztuz doa //**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: Ekoizpen/ Biomasa erlazioa murizten delako, arestian esan dugunaren ondorio bezala.
 * //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">f) Ekosistematik isuritzen den energia-fluxua murrizten da //**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: hau da azkeneko ondorioa. Urrats gehiago daude eta ondorioz, ihesak eta energia-galerak handiagoak izaten dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Surtsey** irla (Islandia). **Ekosistema jaioberria**........ **Ekosistema heldua**, klimax egoeran..... Ekosistema artifitzialak: **Agrobiosistema**k.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekosistema baten maila trofiko desberdinen arteko harremanak eskematikoki irudikatzeko erabiltzen diren irudiak dira; altuera egonkorreko laukizuzenak erabiltzen dira, gainjarrita, berauen zabalera hautatutako aldagaiarekiko proportzionalak izaten dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">2.- Piramide trofikoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1.- **Energia-ko piramideak****:** Maila trofiko bakoitzaren edukin energetikoa adierazten dute, adibidez gr/m2.egun neurri unitateetan, horrexegatik ekoizpen-piramideak ere deitzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">2. - **Biomasa-ko piramideak**: Maila trofiko bakoitzean pilatu den biomasa adieratzen dute, Materia Organikoaren pisu lehorra edo bere baliokide energetikoa adierazten dituzte: gr/ m2 adibidez, maila trofiko bakoitzean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">3. - **Zenbaki-ko piramideak**: Maila trofiko bakoitzean dagoen indibiduo kopurua, azalera edo bolumen unitateka. Piramide hauek ez dute oso informazio baliogarririk ematen; oso gutxitan erabiltzen dira. Bizkarroiak kontuan hartzen direnean, beti alderantzizko piramideak sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bataz beste, maila trofiko batetik ondorengora pasatzen den energia **%10-koa** besterik ez da izaten, arnasketa zelularreko prozesuetan eta gorotzetan eta hondakin biologikoetan energia asko galtzen baita. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">(Irudia: [] )

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Espezie bakoitzak modu desberdinez erantzuten du, aldaketa baten aurrean; faktore baten aldaketa handitan moldatzen direnak (tolerantzia handiko espezieak faktore horrekiko) espezie **euroikoak** deitzen dira: horrela, gazitasuna aldaketa handietan moldatzen direnak **eurihalinoak** izango dira, edo **euritermoak** (tenperatura tarte zabal batean egokitzen direnak) ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Egokitzeko malgutasun edo tolerantziarik ez dutenak, espezie **estenoikoak** dira: **estenohalinoak**, gazitasun egonkorretan bizi behar direnak (gazitasun tarte **estu** batean), **estenotermoak**, espezie hauek tenperatura egonkorra behar dute (tenperatura tarte **estu** batean bizi ohi dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Taula honetan ikusten diren faktore intrinsekoek, espezie bakoitzaren ezaugarri bat osatzen dute, espezie horren hondare genetikoa da. Faktore extrinsekoak edo ekologikoeek, eta ekosistema horrek egiten duen erresistentzia adierazten dute.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 15.6px;">3.- Populazioen erregulazioa: Populazio baten tamaina erregulatzen duten faktoreak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Materia organikoaren bioelementueek egiten duten ibilbidea da, Atmosfera, Hidrosfera, Biosfera eta Geosferatik zirkulatzean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Prozesu multzo bat da, garrantzi biologiko handiko elementu bat duten konposatuak eraldatzekoa, bere oxidazio-erredukzio egoera aldatuz, Sistema Natural batetik beste batera transferituz eta berriz Materiaren zikloan sartzeko prest utzi arte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bi ziklo mota bereizten dira: elementu gaseosoen zikloak eta elementu sedimentarioen zikloak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Lehenego kasuan, Atmosfera gordailu naturala izaten da, zirkulazioa azkarra da eta nahiko ziklo itxiak izaten dira (O2, C eta N2arenak dira); bigarren kasuan, gordailua Geosfera da, ziklo geldoak dira zeren eta elementua hauek, meteorizazio eta higaduraren bitartez harrietatik askatu behar baitira. Elementua hauek Atmosferatik pasatuz gero oso ibilbide motza egiten dute. Askotan sakontasun handieneko sedimentuetan biltzen direnez, jokoz kanpo edo zikloz kanpo gera daitezke, horregatik faktore mugatzaileak izaten dira; garrantzitsuenak P eta S arenak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">[|Materiaren zikloa . Animazioa.] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Meteorizazioak eta errekuntzeek askatzen dute.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Ziklo biogeokimikoak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">4.1- Karbono-aren zikloa. **[[image:CarbonoZ.jpg]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bio-Karbonoaren parte bat harri karbonatodunetan edo hidrokarburoetan biltokiratuta geratzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Karbonoaren zikloa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Karbonoaren zikloa: jarduera <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Karbonoaren zikloa: jarduera(II) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">The carbon cycle ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">4.2- Nitrogeno **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**-aren zikloa:**

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nitrogeno gehiengoa, Atmosfera dago N <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">2 <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">bezala; oso molekula egonkorra da, eta biziduneek ezin dute zuzenean erabili. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekoizleek, nitratoak erabiltzen dituzte (NO3-). Nitrato gehiengoa bakterioek eta onddoek sorteen dute N2 atmosferikotik abiatuta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gizadiak hiru eragin hauek sortzen ditu Nitrogenoaren zikloan:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**1.-N2 finkatze industriala**: Hau da N2 tik NH3 lortzea. Amoniakoa prozesu industrial askotan erabiltzen da (ongarriak egiteko …).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**2.-Goi Tenperaturako errekuntzak**: Zentral termikoetan, errekuntza ganbaretan oso temperatura handiak sortzen dira eta airearen N2 etaO2 erreakzionatzen dira NO2 sortuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gasolina eta petroliokinen errekuntzetan ere, Nox askatzen dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**3.-Gehiegizko ongarritzea**: Nitrogenoa, lurzoruetan mugatzailea da, ekoizpen primarioa baldintzatzen baitu. Arrazoi honengatik ongarriketaren bitartez mugak gainditzen saiatzen dira eta Nitrogenoaren zikloa azkartzen da. ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">4.3- Fosforoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**-ren zikloa**:

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Biltoki nagusia** Fosfatoak dira (PO43-) sedimentu itsastarretan metaturik daudenak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondo ozeanikoetan ehun miloi urtez egon daitezke berriro bizidunentzat eskuragarriak izan arte ; arrazoi honengatik, Fosforoa ere mugatzaile bat da, Ekoizpen Primarioan mugatzailerik garrantzitsuena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Harri fosfatudunarik garrantzitsuena apatitoa da; fosfatoak lurzoruetara pasatzen dira, apatitoen meteorizazioarengatik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sare trofikoetan erabiltzen dira, baina lurzoruetara itzultzen dira deskonposaketa mikrobianoen bitartez; ozeanoetara iristen dira (ibaieek eramanda) eta berehala hondoratzen dira disolbagarritasun txikia dutelako. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Itsas hondoko sedimentuetan eta harrien zikloan egonaldi luze ematen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Lurreko ekosistemetan: 102-104 urte <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gainazal ozeanikoan: egun batzurez. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ur ozeanikoetan: 25000 urtez, batazbeste. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondo ozeanikoko sedimentuetan: ehun miloi urtez.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Fosfatoen Egonaldiak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">The sulfur and phosphorus cycles ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">4.4- Sufrea-ren **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> **zikloa**:

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Biltokirik garrantzitsuena, Litosfera da, igeltso eta pirita bezalako mineraletan <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">aurkitzen baita. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekoizleek sufrea sulfato bezala (**SO****42-**) hartzen dute; sulfatoa ugaria da Hidrosferan (disolbatuta) eta zerbait gutxiagolurzoruetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Escherichia** eta **Proteus** generoko bakterioeek eta **Aspergillus, Neurospora** onddoeek materia organiko-ko deskonposaketatik sulfatoak lurzoruetara askatzen dute berriro. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Atmosferan sulfato gutxi dago, eta jatorri bolkaniko (edo antropiko) duen **SO****2** tik dator, urarekin erreakzionatu ondoren (gogoratu euri azidoa).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sufrea Atmosferan egon daiteke ere SH2 (jatorri bolkaniko eta M.O. deskonposaketa anaerobikotik) eta DMS (dimetilsulfuroa); DMS itsasbelarreek ekoiztu eta askazten dute; eguzki-irrada isladatzen du (beraz, albedoa handitzen du) eta atmosferaren zenbait osagai kondentsatu eta prezipitarazten du honengatik negutegi eragina murrizten du. ||
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">4.5- Oxigenoa-ren zikloa: **

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Oxigenoa, uraren elementua denez, bere zikloa ziklo hidrologikoarekin erlazionatuta dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bizidunook atmosferatik oxigenoa hartzen dugu eta CO <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">2 <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> bezala askatzen dugu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekoizleek oxigenoa askatzen dute, fotosintesian, ur molekuletatik (fotolisia) abiatuta argi energia kontsumituz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Atmosferan oxigenoak erreakzio batzuetan parte hartzen du (ozono sorreran kasu). ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera