Energia.+Energia+iturri+desberdinak


 * ENERGIA eta ENERGIA ITURRIAK **

Edozein gorputzetan aldaketak eragiteko ahalmena; objetu edo gorputzen egoera eraldatzeko gaitasuna eta ahalmena. Magnitude bat da, neur daitekelako
 * 1.- Zer da Energia?: **
 * **Energia-unitateak** || **Ikurra** || **Baliokidetza** ||
 * **joule**-a || **J** || 1 J = 0,239 cal ||
 * **caloria** || cal || ** 1 cal = 4,19 J ** Ur-gramo baten tenperatura 14,5°C-tik 15,5°C-ra igotzeko behar den bero-kantitatea da ||
 * **Orduko kilowatioa** || kW/h || 1 kW = 3.600.000 J ||

Lur planetaren Atmosferan, Hidrosferan eta Biosferan ari den energiaren jatorria: Ondoko bideoetan informazio gehiago:
 * 2.- Zein da Energiaren jatorria?: **
 * Gehiengo zabala Eguzki-tik dator ** eta **zati txiki bat Lurbarnetik dator ** ( Lurbarneko bero fluxua).
 * 2.1- Lur barneko bero-fluxuaren jatorria eta behaketa **:
 * media type="custom" key="24187200" align="center"

Zergatik dago bero Lurraren barnealdea? Bi eragile hauengatik:

**a) Elementu kimiko erradiaktiboren** desintegrazioa (fisio-nuklearra); prozesu honek beroa askatzen du. || media type="youtube" key="y13nqgCuN1s" width="460" height="334" align="center"
 * b) Barneko presioa**; **presioak**, beroketa eragiten baitu.

Barneko **bero-fluxua**ren behaketa. ||
 * 2.2- Eguzkitik iristen den energiaren jatorria ** : (bi bideoetan).
 * media type="youtube" key="UgYUMLSkYQ8?fs=1" height="304" width="399" || media type="custom" key="23799726" ||

b) ** Garraia daiteke ** (bidean beti galerak izaten dira, bero bezala); adibidez, energia elektrikoa kableen bidez garraiatzen da. c) ** Energia motak aldatu egin daitezke ** (adibidez: energia elektrikoa, bero bihur daiteke berogailu elektrikoetan) d) ** Transferitu ** egin dezakegu gorputz batetik beste batera (beti galerak izaten dira, kasu honetan ere). Ozeanoaren beroa, atmosferara transferitzen da. e) ** Degradatu edo endekatu **egiten da; energia mota bat aldatuz, beste mota batekoa lortzen da baina hau da ahalmen eta kalitate txarragokoa. f) ** Kontserbatu ** egiten da, erabiltzen dugunean ez da gastatzen, motaz aldatzen baizik eta gorputz batetik beste batera igarotzen da; printzipio hau Energiaren kontserbazio-printzipioa deitzen da.
 * 3.- Zeintzuk dira energiaren ezaugarriak? **
 * a) Metatu ** egiten da, adibidez bateriak eta pila elektrikoak.

** 4.- Energia motak **: ** 4.1.- Energia mekanikoa ** : Gorputzaren masa, kokapena eta/edo mugimenduarekin erlazionatuta dagoena. Masa eta mugimenduarekin (abiadura) erlazionatuta; **Mugitzen ari diren** Geldirik dagoen gorputz baten energia zinetikoa = 0 J
 * **Energia zinetikoa: **
 * gorputzek duten energia da.**

** Energia zinetikoa kalkulatzea **: Energia zinetikoa objetuaren abiaduraren (v) eta masaren (m) araberakoa da, goiko adierazpen matematikoan ikusten den bezala.

**Simulazioa ** Energia zinetikoa: abiadura eta masaren arteko erlazioa || **Energia potentziala: ** Masa eta kokapen espazialarekin erlazionatuta dago. Gorputzek **beren posizioa** gorputzaren energia potentziala handiagoa da, laugarren solairuan baino.
 * dela-eta duten energia mota**. Hau da, etxe baten seigarren solariuan nire

** Energia potentziala kalkulatzea **: Energia poptentziala masaren (m), Lurreko grabitatearen (g) eta altueraren (h) araberakoa da, goiko ekuazioan ikusten den bezala. || media type="custom" key="29608363" Gorputzen energía mekanikoa, bi energia moten (zinetikoa eta potentziala) batura da. Gorputz bat "erortzen" denean bere energia potentziala murriztuz doan heinean, energía zinetikoa handituz doa; baina bien batura, hau da gorputzaren energia mekanikoa, egonkor mantentzen da. Hau da Energia mekanikoaren kontserbazioaren legea. Energia mekanikoaren kontserbazioaren legea: simulazioa.

Fisio nuklearra Fusio eta fisio nuklearra (gaztelaniaz) media type="custom" key="27951603" align="center"
 * 4.2.- Energia elektrikoa **: Elektrizitatez kargatutako partikulak (elektroiak, adibidez) noranzko berean mugitzen direnean agertzen da. Karga hauek ordenean mugitzen direnean korronte elektrikoa sortzen da.
 * 4.3.- Barne-energia: ** Gorputzek beren molekulen edo atomoen higiduraren ondorioz duten energia da. Gorputz guztiak partikula txikiz osaturik daude (atomoak) eta hauek dardarazio edo/eta mugimendu txikiak egiten dituzte. Barne-energiak adierazten du partikula horien mugikortasun edo dardarazio maila.
 * 4.4.- Energia elektromagnetikoa **: energia mota hau, **uhinen** bitartez barreiatzen da. Adibideak, **irrati eta telebista** uhinak dira. Espazioan zehar heda daiteke, inolako ingurune materialen beharrik gabe. Hutsean, **300.000 km/s**-ko abiaduran hedatzen dira. Ondoko esteka honetan uhin horizontalak eta bertikalak ikus daitezke Uhin elektromagnetikoak
 * 4.5.- Energia kimikoa **: Konposatu kimikoen energia da. Erreakzio kimikoetan agertzen da. Adibidez, gasolina erretzean askatzen energiak, kotxe baten gurpilak mugiarazten ditu (energia zinetiko bihurtzen da).
 * 4.6.- Energia nuklearra **: Erreakzio nuklearretan jartzen da agerian, atomoen nukleoetatik lortzen da. ** Fusio **z-ko energia nuklearra edo ** Fisio **zko energia nuklearra izan daiteke:

media type="custom" key="23765618"
 * 4.7.- Bero-energia ** : Gorputz batetik ** tenperatura desberdina duen beste gorputz batera ** ** transferitzen den energia da ** . Konposatuen atomoen eta molekulen higidura eragiten dute. Erne!: Simulagaiu honek ** JAVA ** erabiltzen du.

. ** 5.- Energia iturriak **: Energia-iturriak **Berriztagarri** eta **Berriztaezin**etan bereizten dira. Energia berriztagarriak. Kontuan hartzeko: errealitatean, energia mota guztiak agortzen ari dira, ez dira birziklatzen. Orduan, zergatik batzuk "berriztagarriak" dira eta beste batzuk "berriztaezinak"? Zer adierazten du honek?: Gizakiaren denbora-eskalan, energia motaren ekoizpen erritmoa (sorreraren erritmoa) eta kontsumoaren erritmoa antzekoak direnean, energia berriztagarriak direka esaten dugu. Baina kontsumoaren erritmoa oso azkarra denean ( urte gutxitan) eta ekoizpena oso prozesu geldoa (mila edo miloi urtetako eskalakoa) orduan, energia berriztaezinak direla esaten dugu. . ||= Energia iturri berriztagarriak ||= Sorgailu elektrikoak. ||= Eguzki-energia eta gure etxeak. || ** Gelako Jarduera **: Hauta ezazu gelakide bat; zure bikotekidearekin adostuta, hauta ezazu energia-iturri bat eta prestatu **bost minutuko azalpen ba**t. Beste gelakideen aurrean azalduko duzue "zure energia-iturria", azalpen barnean **hiru atal hauek** kontuan hartuta: a) berriztagarria ala berriztaezina da? Zergatik? b) Erabilitako animazioa (goiko esteka) azalduko duzue (ordenagailua eta pantaila erabiliko dugu, gelan), tresneriaren funtzionamendua, energia-mota eraldaketak ..... c) iturri horren abantailak (gutxienez bat) eta sor daitezken arazoak (gutxienez bat). ** 6.- Jarduerak ** :  ** Jarduera 1. **Zer energia dira alternatiboak?   ** Jarduera 2. **Energia iturri alternatiboak.   ** Jarduera 3. ** Energia alternatiboen adibideak.     **Jarduera 4.** Egia ala Gezurra?.
 * = Energia eolikoa. Aerosorgailuak. ||= Bero energia. Energia Geotermala. ||= Energia potentziala. Zentral hidroelektrikoak. ||= Energia kimikoa. Errekuntzak: Zentral termikoak. ||
 * = Energia nuklearra. Zentral nuklear baten funtzionamendua. || Eguzki energia || Energia geotermikoa || Marea-energia  ||
 * = Biomasa

Aurkibidera itzuli nahi dut