LOMCE.Nerbio+ehuna

** Nerbio sistemaren antolaketa eta funtzionamendua. ** ** Zentzumenen organoak ** Ez dago isolatutako izaki bizidunik, guztiok ingurunearekin erlazionaturik gaude; honetaz gain, bizidun orok bere gorputzari buruzko informazioa behar dute eta bere jarduerak koordinatuko dituen sistema ere. Erlazio eta koordinazio funtzioa hainbat prozesuren multzoa da, inguruneari buruzko informazioa jasotzeko, dagozkien erabakiak (erantzunak) prestatzeko eta eman ahal izateko modu koordinatu batez; era berean, gorputz barrutik sortzen diren informazio guztiak kudeatzeko eta koordinatzeko. Gizakien erlazio funtzioaren prozesuak hiru motatakoak dira: **1.1- Informazio hartzea**: //**Errezeptore **//ek (gorputz osoan zehar dauden zenbait organo) egiten dute lan hau.  Hartzen duten informazio motaren arabera sailkatzen dira (beroa, presioa, ....) **1.2- Informazioaren analisia eta erantzuna prestatzea**: Nerbio sistemak eta sistema endokrinoak gauzatzen dute atal hau. Sortzen duten erantzuna //**agindua **//da eta organo batera edo gehiagoetara hel daiteke. **1.3- Erantzuna gauzatzea**: Erantzunak bideratzen dituzten organoak era askotakoak dira. Organo horiei guztiei //**efektoreak **//deitzen zaie.
 * Erlazio funtzioa (I) **
 * 1.- Zer da Erlazioa funtzioa?. Prozesuak: **

Baina, edozein motako informazioa hartuta, gorputzak prestatzen dituen erantzunak **bi motakoak** dira, soilik: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Mugimendu bat (gihar baten bidez eginda) edo /eta jariaketa bat (guruin baten bidez eginda)**. Bata, beste edo biak aldiberean; besterik ez dago.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Zer gertatu da gelakidearen begi-niniaren diametroarekin?** **(Iris**aren giharreak mugitu dira, uzkurtuz, eta diametroa murriztu da) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Gure irudimenaz baliatuz, imajinatu orain limoi horri kosk egiten diogula, geldo eta irmo (ezkerreko mutikoak egiten duen bezala). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Beste gelakideei esango diezu zer gertatu zaizun. ||
 * <span style="color: #0a21e8; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibide praktikoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">:
 * [[image:alien_tears.gif width="172" height="134" align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**a) Ariketa (egiaztatu beharreko erantzun mota: mugimendua) :** Gela ilundu ondoren, binaka jarriko zarete aurrez aurre, norberak aurrean duen gelakidearen begieei so eginez. Hiru minutu pasatu ondoren, gelako argindarrari eragin eta argia piztu.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Zein izan da eragilea? ** ||
 * [[image:73869_subitem_full.gif width="307" height="172"]] || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">b) Ariketa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> (egiaztatu beharreko **erantzun mota: jariaketa** ): gelan, banan bana lasai eder eserita, kontzentratu eta begiak itxita, gure aho barnean limoi erdia dugula imajinatu behar dugu.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Zerbait gertatu al da zure aho barnean? **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Esanahi estuan, modu batera zein bestera, gure gorputzeko sistema guztiek hartzen dute parte erlazio funtzioan. Baina,protagonismo nagusia dutenak, zera hauek dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) **Lokomozio aparatua**: Eskeletoa eta giharrek osatzen dute. Aurrerago, beste Unitate batean ikasiko dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) **Nerbio sistema**: Entzefaloak, muinak eta nerbioek osatzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">c) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Errezeptoreak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: Gorputz osoan zehar dauden zenbait organo informazio "hartzaile" (**zentzumenen organoak**). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">d) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Sistema endokrinoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">: Guruin endokrinoek osatzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondoko ataletan sakonago landuko dugu:
 * 2.- Erlazio eta koordinazio funtzioan parte hartzen duten sistemak eta aparatuak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.1- Nerbio ehuna**: Nerbio ehunaren zelula nagusia, neurona da (baina beste zelula mota batzuk ere ba dira: **gliaren zelulak** hain zuzen ere).
 * 3.- Nerbio ehuna eta Nerbio Sistema: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Neurona**: Nerbio sistema osatzen duen unitate morfologiko eta funtzionala. Egitura eta forma oso desberdinak har ditzake, baina guztietan bereiz ditzakegu // soma edo gorputza // eta luzakinak. Azken hauek bi eratakoak izan daitezke, **axoia** (normalean luzeena, neurotubulu eta neurozuntzekin) eta **dendritak**. Neurona bat lanean Neuronek ez dute elkar ukitzen haien artean oso tarte estuak daude; tarte hauek egon arren neuronak gai dira informazioa batetik beste batera bideratzeko. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Erreparatu: informazioa beti doa dendritetatik axoiara; informazio garraioa norantzabakarrekoa da** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Zentzumen neuronak//: errezeptoreetatik nerbio sistema zentralera eramaten dute informazioa (hau da entzefalora eta bizkarrezur muinara). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Interneuronak//: Nerbio sistema zentrala osatzen dute, zentzumen neuronak eta neurona motorrak lotuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Neurona motorrak//: Informazioa (agindua) efektoreetara garraiatzen dute.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Neurona motak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sinapsia**: Neuronak axonaren (neurona baten axona) eta dendriten (beste neurona edo neuronen dendritak) bitartez konektatzen dira, baina elkar ukitu gabe. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Neurona baten axoia, beste baten dendrita eta haien arteko tarte estua **sinapsia** deitzen da. Neurona bakar batek 100 eta 150.000 bitarteko sinapsia era ditzake.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Informazioaren garraioa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Informazio sarrera, dendritatik, somatik edo axoitik gerta daiteke, baina irteera beti axoiaren bukaeratik egiten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nolako seinalea transmititzen da? Seinale elektriko bat, korronte ahulak dira, 100m/s-ko abiaduran. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nerbio kinadaren transmisioa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Neuronaren zehar, informazioa seinale elektriko bezala garraiatzen da, baina sinapsietan, neurona batetik beste batera pasatzerakoan, seinale elektrikoa mezu kimiko bihurtzen da; seinale edo mezu kimiko honek, bigarren neuronan, (neurona postsinaptikoan) berriro seinale elektriko bat pizten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sinapsiaren funtzionamendua.  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Berpasoa: Neuronak. Sinapsia (ingeleraz)

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Nerbio Sistema Zentrala**: Entzefaloak (burezurraren barnean) eta bizkarrezur muinak (bizkarrezurraren barruan) osatzen dute. Ondo babestuta daude bi organo hauek. Gainera, nerbio ehunaren eta hezurraren artean, hiru mintz baude, **meningeak** (babes funtzioarekin ere). Entzefalo barnean, likido zefalorrakideoa dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Giza entzefaloa (Human brain). Atalak eta funtzioak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Jatorriaren arabera, nerbioak bi taldetan sailkatzen dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Buruezurrekoak: entzefaloari lotuta daudenak. 12 nerbio pare dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Bizkaezurrekoak: muinari lotuta daudenak. 31 nerbio pare dira, simetria guztiz, bi alboetara ateratzen direnak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">3.2- Nerbio Sistema: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Bi atal ditu
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Nerbio Sistema Periferikoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: Nerbioek osatzen dute; Nerbioak, neuronen axonez osaturik daude.

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Berpasoa animazio eta irudiren bitartez ** <span style="background-image: url("/i/a.gif"); font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nerbio sistema. Orokorra <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Function of the nervous system <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">a) **<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Erreflexu-ekintzetan **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> (ez nahitakoak): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">erantzunaren agindua bizkarezur muina ematen duenean, prozesu osoan parte hartzen dute osagai guztiek arku erreflexu bat osatzen dute:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Nerbio koordinazio motak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Arku erreflexua <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">b) **<span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Ekintza boluntarioetan ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">(nahitako ekintzetan) muina da gorputzaren eta entzefaloaren arteko komunikabidea. Informazioa entzefalora hletzen da (aurreko kasuan ez) eta entzefaloak berak prestatzen du erantzuna. Horrela borondateko arkuak sortzen dira eta sortutako erantzunaz ohartzen gara. media type="youtube" key="xRkPNwqm0mM" width="560" height="315" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Izaki bizidunek inguruan duten mundua ezagutzeko behar dituzten egiturak garatu dituzte. Kanpoko inguruneari buruzko informazioa sentimen-errezeptoreen bidez iristen da, horiek inguruneko energia-mota edo estimulu (argia, hotsa, objektuak…) desberdinak nerbio-bulkada bihurtzeko gai baitira. Nerbio-bulkada horiek nerbio-sistema zentralera bideratzen dira eta bertatik garunera, jasotako informazioa prozesatu dadin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Zentzumenak gizakiaren organismoak inguruarekin harremanetan jarri eta bera ezagutu eta ulertzeko duen gaitasuna da <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Zentzumen-organo guztiek garunarekin batera lan egiten dutela esan daiteke, garunera pasako diren zirrarak jasotzen baitituzte eta garunak ondoren zentzumenetan bihurtzen dituelako. Organoa || Gaixotasunak || Bitxikeriak || Test || Belarriaren anatomia || Gaixotasunak || Bitxikeriak || Test Belarriaren anatomia testa || Organoa || Gaixotasunak || Bitxikeriak || Test || Organoa || Gaixotasunak || Bitxikeriak || Test || Organoa || Gaixotasunak || Bitxikeriak || Test ||
 * 4.- Zentzumenen organoak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bost dira zentzumenak: **
 * **Dastamena** ||
 * **Entzumena** || Organoa
 * **Ikusmena** ||
 * **Ukimena** ||
 * **Usaminea** ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Larruazaleko errezeptoreak (ingeleraz) **<span style="color: #d60714; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduerak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bost sentimenekin  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nola entzuten dugu? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera