Zelula+eukariotikoa+II.+Morfologia

Zelula eukariotikoa (II). Morfologia zelularra.

** 1.- Zitoplasma **: zeluaren barrneko eremua, osagai likido batez beteta ** (zitosol **-a) eta, likido honetan flotaka, forma zehatza duten elementu multzo bat (** morfoplasma **). ** 1.1- Zitosol **-a (edo **Hialoplasma**): Uuretan **disolbatuta** gatz mineral anitz eta biomolekula txikiak, eta **dispertsio** bezala, molekula handiagoak (proteinak, lipidoak ...) "//zopa elikagarri//" bat osatuz.  Zopa honetan, flotaka, eite eta itxura desberdineko egiturak aurkitzen dira (organoxka edo organelak) ; eite zehatza duten organoxka hau guztiek **Morfoplasma** osatzen dute. . ** 1.2- Morfoplasma: ** "//Zopa"// horretan, zitosol-ean, flotatzen diren organoxka multzoa da; elementu guztiek, eite zehatza dute eta ondoko zerrendan deskribatzen dira. Mitokondrioak: organoxka hauen barnean, prozesu oxidatiboak burutzen dira, zenbait biomolekula (glukosa, gantz azidoak …) **erretzen dira**, **energia eskuratzeko**. Lortutako energia, ADP fosforilatzeko erabiltzen da, ATP molekulak lortzeko.
 * Osaera**: ioiak, gatz mineralak, monosakaridoak, aminoazidoak .... disoluzioetan (solutu //txikiak//) eta oligosakaridoak, polisakaridoak, proteinak, acidos nukleikoak (RNA), zenbait lipido.... dispertsio koloidal bezala (sol egoeran). Fase sakabanatzailea, beti, ura da.
 * **Morfoplasmaren elementua** || **Funtzio biologikoa** ||
 * ** Mitokondrioak ** || **Zelula aerobiko eukarioto** guztietan agertzen diren organoxkak dira; **0,2-1 mikra** bitarteko diametroa eta **1-4 mikra** bitarteko luzerarekin.

Prozesu oxidatiboak eta ADParen fosforilazioa erabat aldiberekoak dira, erabat sinkronizatuta daude. Mitokondrioak. (video). Ikusten ez bada, sakatu hemen ** Gako-hitzak **: Mintzen artean, ** mintzen arteko gunea **.
 * Kanpo mintza ** (leuna, erreten-proteinekin **porina** izenekoak).
 * Barne mintza **; ** gandorrak ** eta gandorren barne gainazalean, ** F partikulak ** (F 0 eta F 1 ).
 * Matrizea **, ** ADN molekulak ** (kopia batzuk, helize bikoitza,** itxia **), ** mitoerribosomak ** (70 S-koak), ARN mota desberdinak eta "zopa" elikagarrian, proteina kontzentrazio handia.

media type="youtube" key="hNS8Aviu0JA" width="392" height="219" align="left" ADN mitokondrialak oso sekuentzia ez kodifikatzaile gutxi ditu (introi gutxi), guztiraren %3-a gutxigorabehera, eta ez du histonarik; aldiz, nukleoan dagoen ADNaren gehiengoa ez da kodifikatzailea (introi-sekuentziak nagusiak dira, introi asko). Sortzen diren ARNm-ak polizistronikoak izaten dira. Nukleoan, ARNm-ak monozistronikoak dira. Mitokondrioak eta kloroplastoak ez dira erabat autonomoak; bizirauteko nukleoko informaziotik eratortzen diren substantzia asko behar baitute. || Protoplastidioetatik kloroplastoetara Kloroplastoen egitura. Kloroplastoen irudia (ariketa). ** Gako-hitzak **: Barne mintza, edo ** mintz tilakoidala **,** tilakoide **kin; tilakoideren zenbait lekutan, ** granum/grana ** (latineraren deklinabidea errespetatu behar dugu) ; bien artean, mintzen arteko gunea. Mitokondrioa eta kloroplastoaren egitura eta funtzioak ulertu ondoren ondoren, ondoko bideon honetan ** Teoria Endosinbiotikoa **ren oinarriak ** (Lynn Margulis **, 1967. Eskubiko argazkian) ezagutuko ditugu. ** Teoria endosinbiontea ** (**Margulis**): Endosimbiosis1. Endosimbiosis2. media type="youtube" key="mpFwPGuUmEw" height="251" width="448" align="center" || Azpiunitate txikia (ezkerreko irudia) eta azpiunitate handia (eskubikoa) ARNr eta proteinaz osaturik daude. Prokariotoetan erribosomak 70S koak dira (50S-- 30S) eta eukariotoetan 80S koak (60S--40S). || Zitoeskeletoa, hodi eta harizpi proteikoz osaturiko sare bat da, zitoplasma osoan zehar hedatzen dana. Hiru elementu ditu, osaera eta diametro desberdinekoak: a) ** Mikrohodiak ** (Mikrotubuluak): **25 nm** ko diametro hodiak dira, 13 protofilamentuz (harizpi) osatuta; harizpi hauek proteina globular dimeriko batez osatzen dira,** tubulina **. Nukleo ondoan dagoen gune batetik ( zentrosoma ) erradioak balira bezala zitoplasma osoan zehar sakabanatzen dira. . b) ** Harizpi ertainak **: **8-12 nm** ko diametroko harizpiak dira. Proteina zuntzu desberdinez osatzen dira, proteina zuntzu hauek sorta bat da (harizpi ertaina) osatzen dute, soka bat balitz bezala. **Desmosoma** eta **hemidesmosomekin** erlazionaturik daude. Zitoplasma osoan zehar hedatzen dira. . c)** Mikroharizpiak ( //thin filaments//) **: bi protoharizpiz osatzen dira, guztira **7 nm** ko diametroarekin. Protoharizpiak ** aktina **-z (proteina globularra) eginik daude. Zitoplasma osoan zehar hedatzen dira, baina sare dentso bat osatzen dute mintz plasmatikoaren barne gainazalean ( cortex zelularra ). Zitoeskeletoaren osagaiak. Cytoskeleton animated: aktina-harizpiaren eraketa Mikroharizpiak edo harizpi meheak (thin filaments) Mikrohodiak, eraketa Mugikortasun zelularra aktinazko harizpiek eraginda. Mikrohodiak eta aktinazko mikroharizpiak, egitura ** polarrak ** dira; mutur bat oso azkar luza daiteke, aktina-monomeroak edo tubulina-monomeroak gehituz. Beste muturrak oso hazkunde geldo izaten du. Luzatze azkarreko muturra, ** plus muturra ** edo (+) deitzen da; bestea da, ** minus muturra ** edo (-). Harizpi ertainak egonkorrak dira, ez polarrak. Eskubiko animazioan, mikrohodien ** plus muturrak ** ikusten dire, luzatzen eta laburtzen. media type="custom" key="24981908" align="center"
 * Erne ! **: Mitokondrioen berezitasunak
 * Mitoerribosomak** (eta kloroplastoen estroman dauden erribosomak) 70 S-koak dira (prokariotoen bezalakoak). Zitoplasmakoak aldiz, 80S-koak dira.
 * ** Kloroplastoak ** || Plasto mota bat da, landare zeluletan; **5-10 mikra** bitarteko luzera eta **2-4 mikra** bitarteko diametroa dutenak. Fotosintesia burutzekoak dira.
 * Kanpo mintza ** (porinekin, oso iragazkorra).
 * Estroma **, eta ganbara honetan, **erribosomak** (70-S koak), ** ADN molekula itxiak ** (kopia batzuk).
 * Gune tilakoidala **, tilakoiden barneko gunea. Tilakoide guztiak elkarkomunikaturik daude.
 * ** Erribosomak ** || Proteinen eraketan ezinbestekoak dira. (Hirugarren hiruhilabetean proteinen sintesia ikasiko dugu)[[image:alaitznatura/230px-10_large_subunit.gif width="92" height="92" align="right"]]
 * ** Zitoeskeletoa ** || [[image:alaitznatura/eskeleton2.jpg align="left"]]
 * Funtzioak**: eite edo forma zelularra mantentzen dute. Mugikortasun zelularra, zilio eta flageloen sorrerarekin erlazionaturik daude. Organoxken mugimendua eragiten dituzte. Kromosomen mugimendua eragiten dute, mitosian eta meiosian.
 * Funtzioak**: forma zelularra mantentzen dute. Neurona motoreen harizpi ertainak gaizki muntatzen direnean, ELA (albo esklerosi amiotrofikoa, Stephen Hawking-en gaixotasuna) eta beste gaixotasun batzuk sortzen dira.
 * Funtzioak**: forma zelularraren mantenua. //Pseudopodo//en sorrera, endozitosi-prozesuetan. Giharre- zelulen uzkurdura. Zonula adherens motako egituretan parte hartzen dute (ainguraketa). Zitoplasmaren erdibiketa, mitosiaren bukaeran.



** Sakontzeko: Neuronen zitoeskeletoaren mikrohodien degradazioa, Alzheimer gaixotasunean **. media type="custom" key="24981944" align="center" || Animali zelulen zentrosomaren erdigunean, ** bi zentriolo ** daude, bata bestearen ondoan eta elkartzut. Mitosia eta Meiosi prozesuetan (animali zeluletan) ezinbestekoak dira, kromosomen mugikortasuna kontrolatzen dute eta.; zilioak eta flageloen sorrera eta koordinazioan konprometiturik daude. Zentrioloen irudiak. .Zilio eta flageloen egitura. Zilio eta flageloen mugikortasuna.(animazioa) Zilio eta flageloak, mintz plasmatikoaren luzapenak dira, mikrohodiz eta beste zenbait proteina laguntzailetaz eratuta, zelula mota batzuren mugikortasunaz arduradutzen direnak. Berauen funtzioa, zelula lekuzaldatzea da edo zelularen inguruan isuri bat mugitzea. Zilioak anitzak eta laburrak dira (zelula baino laburragoak); flageloak aldiz, kopuru oso txikitan, luzeagoak eta zerbait lodiagoak dira. ** Gako-hitzak **:** Axonema ** ( barneko egitura ** (9x2)+2 ** koa da), ** gorputz basala ** (barneko egitura, zentrioloren antza dauka ** 9x3 ** koa da eta).** Nexina ** eta ** dineina ** , proteina laguntzaileak dira. ** Nexina **-k mikrotubulu pareak lotzen ditu eta ** dineina ** ("adar edo beso" itxurarekin) mugimenduaren arduraduna da, proteina motorea da (ATP kontsumitzen da). **Oroitarazteko**: Zitoeskeletoaren mikrohodiak eta zilio eta flagelo guztien **sustrai-hodiak**, **zentrosomarantz bideratzen dira**. Hau da kontrol zentrua, zilio eta flageloen mugikortasunaren koordinazio zentrua.
 * ** Zentrosoma eta Zentrioloak ** || ** Zentrosoma **, mikrohodien antolakuntza-gunea da; matriz edo substantzia dentso batez osatuta dago, tubulinaz osatuta, mikrohodiak eratzeko. Mikrohodien **minus muturrak**, zentrosomarekin kontaktuan daude. Luzatzea, beste aldera orientatzen da, plus muturrak zentrosomatik urruntzen dira.
 * Zentrioloak **: Soilik animali zelulen zentrosometan "behatzen" dira.

|| Jariatuko diren Proteinen sintesia, gainazaleko erribosometan burutzen da. Era berean, organoxka zelularren proteinen sintesia (Golgi aparatuenak, mintz plasmatikoaren proteinak ....) egiten da. Proteina hauen ** glukosidazioa **ren hasiera (proteina horieei, gluzidoak gehitzea) eta azkenik, proteina hauen tolestura (espazio-arkitektura) lortzea. Glukosidazioa eta tolestea, zakuen barnean burutzen dira.
 * Irudietan, bi adibide**: ezkeraldean **protozoo ziliadun** bat eta eskubian **errotifero** bat (Metazoa, zelulanitza), buruan **zilioz osaturiko koroa** (**rotor**) agerian utzita; errotiferoek haien zilio-koroari eraginez, zurrunbilo bat sortzen dute eta horrela suspentsiotan dauden inguruneko partikula elikagarriak irensten dituzte.
 * ** Sare endoplasmatiko bikortsua (*I) ** || Kanporatzeko proteinen biltoki "dinamikoa"; zitoplasman zehar hedatzen den (zelula motaren arabera) mintz-sistema bat da.
 * Kanpo mintz nuklearrekin** jarraitutasunean dago. **Sare leunarekin** eta **Diktiosoma**rekin ere erlazionatuta dago.
 * Funtzioak**:

Sare endoplasmatiko bikortsua edo zimurra. Rough endoplasmic reticulum. Retículo endoplasmico rugoso. Mintz-sistemaren mintz-isuria. Hautatu Citologia (gaztelaniaz). || Sare Endoplasmatikoa eta Diktiosoma (Golgi aparatua). Diktiosoma1. Diktiosoma2. **Diktiosoma** (Golgi aparatua), Barneko Mintz-sistemaren elementu bat da. , sistema honen funtzioak azaltzen dira:
 * ** Diktiosoma (*II) ** || [[image:alaitznatura/vesiculas.jpg width="364" height="278" align="right"]]Sare bikortsuarekin jarraitasunean dago; beraz, poltsa sistema honetan, ura eta proteinak daude eta orain, osagai gluzidikoak eransten dira. Glukosidazio fasea bukatzen da; **glukopoteinak** osatzen dira; garraioa eta kontzentrazioa. Jariaketa-xixkuak sortzen ditu.
 * a)** lisosomen eraketa. **b)** jariaketa konstitutiboa, mintz plasmatikoa berritzeko eta
 * c)** erregulazioa jariaketa, zelula berezi batzuek egiten dutena.

Glukolipido eta esfingomielinen sintesia. Proteinen Glukosidazioa bukatzen da. Landare zeluletan, pareta zelularraren polisakarido konplexuen sintesia (zelulosa izan ezik, hau gainazal zelularrean bertan eratzen da), hemizelulosa, pektinak ... Proteinen esportazioa (jariaketa) bideratzen du. Azkenean, garraio-poltsa desberdinetan antolatzen dira eta zelulatik ateratzen dira**// trans // // aldetik //**, gemazioaren bitartez.Proteinak Diktiosoma-tik pasatzen dira eta zisterna hauetan sailkatzen dira, izango duten helburuaren arabera. media type="custom" key="26928936" align="center" || Lipido eta eratorkin lipidikoen sintesia (eraketa). Mintz sistema honetan, fosofolipidoak eta kolesterola sintetizatzen dira. Zenbait zeluletan, hormona esteroideoak eta behazun azidoak sintetizatzen dira. Substantzia toxiko liposolubiligarrien destoxifikazioa (deuseztatzea): etanola, insektizidak, herbizidak, hondakin industrial toxikoak ..... degradatzen dira mintz sistema honetan. Hemen dauden entzima destoxifikanteek, substantzia hauek substantzia hidrosolubiligarri bihurtzen dute eta Iraiz aparatuaren bitartez kanporatzen dira. || Lisosomek burutzen duten Digestio intrazelular prozesua, ** heterofagia-z ** (kanpotik barneratu diren substantziak) edo/eta ** autofagia-z ** (zelularen elementu propioak) egin daiteke. Lisosomen funtzioa: animazioa. .Lisosomak. Lisosomak.Sorrera eta Funtzioa. || Hidrogeno peroxidoa oso toxikoa da zelularentzat; arrazoi honengatik sortu bezain pronto, degradatua izaten da ** katalasa **ren bidez. Entzima honek ere, beste substantzia batzuk oxida ditzake (etanol, fenol, metanol, ...).
 * Funtzioak (laburpena)**:
 * ** Sare endoplasmatiko leuna (*III) ** || Hodi leunak dira, sare bat osatzen dute, gainazalean erribosomarik gabe.
 * Funtzioak**:
 * Ca ++ ** ioiaren kontzentrazio barnezelularraren erregulazioa. Mintz hauetan, Ca++ ponpa (garraio aktiboa, ATP kontsumitzen da) indarrean dabil; ioi honen kontzentrazioaren erregulazioaren bidez, uzkurdura muskularra, ugalketa zelularra .. eta zenbait prozesu kontrolatzen dira.
 * ** Lisosomak (*IV) ** || Xixku txikiak dira, **0,3 eta 0,8 mikra** bitartekoak. Mintz batez inguraturik daude eta ** hidrolasa azidoz ** (**pH= 5,5 behar dute**) beterik daude (lipasak, proteasak, nukleasak .., hau guztiak entzima hidrolitikoak dira). Lisosoma barneko **pH-a, 5,5-5**-koa izaten da (H + garraio aktiboaren bidez lortzen da, ATP kontsumoarekin). Digestio-bakuolo bezala portatzen dira, eta horrela sailkatzen dira:
 * Lisosoma primarioak **: Golgi aparatuaren ** //trans// aldetik ** sortu berriak (gemazioz); oraingoz ez dute parterik hartu digestio prozesuetan. Entzima hidrolitikos beterik daude. Esferikoak dira eta batazbeste, 0,5 mikrometroko diametroarekin.
 * Lisosoma sekundarioak **: Sortzen dira Lisosoma primarioak endozitosi-bakuoloekin bat egiten direnean; zerbait handiagoak dira.
 * Hondar-gorputzak **: Lisosoma sekundarioak dira, digestio prozesua bukatu dutenak; barnean, edukin heterogeneoa ikus daiteke, substantzia ez digerigarriekin.
 * ** Jariaketa xixkuak (*) ** || Diktiosomatik eratortzen dira; jariaketa prozesuetan ari dira, exozitosiaren bitartez. (Ikusi **Diktiosoma**-ko atalean, irudia). ||
 * ** Peroxisomak (*) ** || Mintz batez inguratutako organulu txikiak dira (0,2-tik 1 mikrometrora bitartekoak) ; ** oxidasa **z beteriko poltsa txikiak ** (katalasa ** ...). Oxigenoa erabiltzen da substratu jakin batzuetako hidrogeno-atomoak ezabatzeko; ondorioz, batzuetan ura lortzen da eta beste batzuetan hidrogeno peroxidoa (H 2 O 2 ).

Organoxka hauen jatorria ez da ongi ezagutzen; ikerlari batzuren arabera, organismo simbionteak ziren, eboluzio prozesuaren zehar egokitu direnak. || Biltokiak izaten dira (erreserba organoak); prozesu osmotikoak bideratzen eta erregulazten dute. || Proteosomek bi zati izaten dituzte: zilindro zentrak hutsa (proteasaz osatuta) eta zilindro horren bi muturretan, bi konplexu proteiniko; muturretako konplexu hauek desegin behar diren proteinak identifikatu edo "markatu" egiten dute.
 * Beste funtzio batzuk**: **Zenbait fosfolipidoren sintesia** ( plasmalogenoak, bihotzean eta garunean oso ugariak direnak) eta **gantz azidoen beta-oxidazioa** burutzen dute. Ugaztunen zeluletan, beta-oxidazioa hau, mitokondrioetan ere burutzan da ( 3. hiruhilabetean ikusiko dugun bezala).
 * ** Bakuoloak ** || Bakuoloak zelula guztietan agertzen badira, landare zeluleetan oso bolumen handia okupatzen dute; animali zeluletan, izanez gero, mikrobakuoloak dira eta bolumen zelular txikiagoa okupatzen dute.
 * ** Proteosomak **
 * (edo proteasomak) ** || Konplexu molekular handiak dira, azpiunitate proteiko anitzez osatuak. Funtzioa: biziraupen laburreko proteinak degradatzea da, edo akatsak dituztelako baliorik ez dutenak. ATP kontsumitzen dute.

Proteasomak. Egitura. Animazioa. Proteosomak ||

** Laburpena eta informazioa finkatzeko bi esteka gehiago **: Laburpen orokorra (Ingeleraz) Zelula eukariotiko elkareraginetan. Aurkibidera itzuli nahi dut