Plaken+Tektonikaren+Teoria


 * Plaken Tektonikaren Teoria. Plaken arteko ertzak. ** ** Wilson-en zikloa. **

** 1.- Plaken Tektonika **: 1970eko eta 1980eko hamarkadetan hainbat eta hainbat ikerketa egin zituzten, eta ikerketa haiei esker, bolkanismoa, sismikotasuna, mendikateen eraketa eta beste hainbat fenomeno geologiko plaken tektonikaren bitartez azal zitezkeen. 1950ean **Hugo Benioff** fisikari eta sismologoa ohartu zen Ozeano Barearen Ipar Amerikako kostalerroan sortzen ziren lurrikara guztiak modu berezi batetan antolatuta zeudela: sakonera txikieneko gune sismikoa (hipozentrua) zutenak kostatik hurbil gertatzen zirela, eta sakonenak, berriz, kontinente barruan gertqatzen zirela, hipozentru desberdinak plano inklinatu batean egongo balira bezala.  Gainazal okertu horri **Benioff-en planoa** deitu zioten. Plaka Tektonika Teoria da **Hutton**-ek aurkitu nahi zuen mekanismoa, sedimentuak tolestu eta sedimentu horiekin mendikateak altxatzeko gai baita.  Plaka Tektonika Teoria **hiru baieztapen hauetan** oinarritzen da:

**a)** Litosfera, zati desberdinetan zatituta dago; zati bakoitza, **Plaka Litosferiko** bat da. **b)** Plaka Litosferikoak desberdinak dira: azalerarengatik (handiak, txikiak, ertainak), izaera eta osaerrarengatik (ozeanikoak dentsoagoak, basaltikoak. Kontinentalak dentsitate txikiagoarekin eta granitikoak) eta lodierarengatik (ozeanikoak meheagoak kontinentalak baino). **c)** Plaka Litosferikoak higitzen ari dira; Mugikortasunaren kausa, astenosferan ari diren konbekzio-korronteak dira, bero-fluxuak sortzen ditu korronte hauek. Plakak ez dira berez mugitzen, mantuko konbekzio-korronteek mugitzen dituzte.

**Mantu**-ko materialen portaera isurkorra eta Lurraren bero-fluxua dira plaken mugikortasunaren kausa, bideo honetan ikusten den bezala: media type="custom" key="24195392"

1.Mugimendu mota: ** Ertz edo Muga dibergenteak ** (Dortsal ozeanikoak eta Rift-ak): bi plaka bata bestearekiko urruntzen direnean eta beraz lurrazal berria sortzen denean gertatzen da. Hondo ozeanikoan **Dortsal ozeanikoak** sortzen dira (ezker goiko irudian); gainazal kontinentalean, ertz dibergenteek **Rift** izeneko egiturak sortzen dituzte (ezker behheko irudian), faila alderantzikatu-sistema batekin erlazionatuta. Mantuko material berriak ateratzen dira zona hauetatik; irtengunean, deskonpresioagatik, likidotzen dira eta batzuk gas bihurtzen dira: magmak. Bolkanketa basikoa gertatzen da. Sismizitatea ez da magnitude handikoa izaten eta hipozentroak sakonera gutxitan aurkitzen dira
 * 2.- Plaka Tektonikoen mugikortasuna: **
 * Plaka Tektonikoak mugitzen dira HIRU mugimendu moten arabera: **

Hondo ozeanikoaren desplazamendua. Ertz dibergenteak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Rift eta dortsal baten baten sorrera <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Hondo ozeanikoaren zabaltzea <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> 2.Mugimendu mota: ** Ertz edo muga konbergenteak **
 * J **** arduera 1: ** Dortsal ozeanikoen eraketa <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">** J **** arduera 2: ** Gauza bera al da dortsal eta mendikatea?  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">** J **** arduera 3: ** Ozeano-hondoen zabaltzea.  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">** J **** arduera 4: ** Dortsal ozeanikoeei buruzko galdetegia.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Azpiratze zonak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> : bi plaka bata bestearekiko elkartzen direnean eta beraz bata bestearen azpitik sartu (azpiratze edo subdukzioa) egiten dute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">** Elkarren talka egiten duten plaken arabera, hiru ertz konbergente mota bereizten dira: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Biak ozeanikoak**: kasu honetan, irla-arkuak sor daitezke, sumendi azidoekin. Sismizitatea handia denez, **tsunami-**arrisku handia ere izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Bata ozeanikoa eta bestea kontinentala**: sumendi azidoak eta hipozentro sakoneko lurrikarak; arrisku sismiko handiko eremuak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plaka ozeanikoa (dentsoena) bestearenpean tolestu eta hondoratzen da Mantu-rantz; egitura honi **Benioff**-en planoa deitzen zaio eta magma-poltsak eratzeko eremua izaten da. **Orogeno perikontinentalak** sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">**c) Biak kontinentalak**: Plaka Asiatikoa eta India-koaren artekoa. Ez da bolkanketarik suertatzen, baina deformazioak (**Orogeno barnekontinentalak)** eta sismizitatea handiak izaten dira.

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Irla-arkuen sorrera || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Ertz konbergente ozeaniko-kontinentala (Andinoa). Mendikate perikontinentalen sorrera. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Ertz konbergenteak (Andinoa). Bolkanketa . || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Azpiratze zonetako prozesuak || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Azpiratze zonetan, magmaren sorrera || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Ertz konbergente kontinentala. Himalaya <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Ertz konbergente kontinentalak. Mendikate barnekontinentalen sorrera <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Laburpena (beti, saguz, testuaren bukaerara jeitsi eta CONTINUE hitza sakatu behar da). HOT SPOT kontzeptuaren aurkezpena
 * <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Ertz konbergente ozeaniko-ozeanikoa. Irla-arkuen sorrera.

3.Mugimendu mota: ** Muga edo ertz transformatzaileak **: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bi plaka ezberdinek batak-bestearekiko duten mugimendu erlatiboa ezkerrantz edo eskuinerantz denean. Bolkanketarik ez da gertatzen, baina sismizitatea magnitude handikoa izaten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Laburpena**: ertz mota guztiak eta kasu bakoitzaren ondorioak: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Plaken arteko ertz edo muga motak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Ezinbestekoa**: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Plaken mugimendua. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Plaken tektonika: laburpena eta ariketak (gaztelaniaz) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Plaka Litosferikoen higikortasunaren kausa Astenosferan ari diren **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">konbekzio-korronteetan datza **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">, eta konbekzio astenosferikoaren kausa, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">bero-fluxua **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> da. Ez dugu ahaztu behar Lurbarneko beroa, elementu erradiaktibo naturaleen desintegraziotik datorrela (eta neurri txikiagotan, Presioak eragiten duen beroketatik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ezkerreko animazioan, **McNamara**-ren konbekzio ereduaren animazioa ikus daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Egia esateko, gaur egunean hauzitan jartzen da konbekzio-korronteko eredua; adituek proposatzen dute **korronte eredu kaotiko bat**, astenosferako masa **irekitan balego bezala**, eta ez testuetan askotan ikusten diren irudien bezalakoa. Dena den, astenosferako "korronteak" ulertzeko ondoko animazioetan proposaturiko eredu desberdinak ikus daitezke.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Konbekzio eredua ulertzeko(1) Konbekzio eredua (2) Mantu-ko konbekzio eredua Holmes Model of convection


 * ** Jarduera 2 **. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Plaken Tektonika: kontzeptu nagusiak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Esteka honen informaziotik abiatuta, galdera hauek erantzun behar duzu (erantzunak, koadernoan idatziko dituzu) :

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a)** Nor zen **Alfred Wegener**?
 * b)** Nola deitzen da bere Teoria eta zer dio ?
 * c)** Noiz aurkeztu zuen Teoria hori?
 * d)** Zergatik ez zen onartua izan?.

|| || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plaken Tektonika: animazioa.


 * 3.- Wilson-en zikloa: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">John Tuzo Wilson **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> (1908-1993) geologo kanadiarrak oso ekarpen interesgarria bat egin zuen: Lurraren historioaren zehar apurketa eta bilketako prozesuak ziklokoi aritu dira, multzo kontinentalak zatituz eta beranduago zati besberdin horiek berriro superkontinente bakar batean elkartuz . Bere ohorean, prozesu zikliko honi **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Wilson-en ziklo superkontinentala edo Wilson-en zikloa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> deitu zioten.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hauek dira ziklo honen fase edo urratsak: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Wilson-en zikloa (euskeraz). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Wilson-en zikloa (gaztelaniaz). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> ** Jarduera 3 **. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaka litosferikoak eta mugak ** Jarduera 4. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">[|Litosferaren mapa]
 * Jarduera 5. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Litosferako elementuak eta prozesuak.
 * Jarduera 6. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Plaken mugimenduak. Kontzeptu mapa.