Higidura+eta+indarrak


 * Sistema materialak: Higidura eta indarrak. **

**1.1- Zer da materia?**: Masa duen eta espazioan bolumen bat okupatzen duen oro da materia. **1.2.- Materia zertaz osatzen da?**: Unitate txikiz edo partikula txikiz osatuta dago; partikula horiek atomoak dira. Atomoak elkartzen direnean molekulak sortzen dira. Materiaren osaera hobe ulertzeko azter ezazu web honen informazioa: Materiaren osaera: atomoak eta molekulak. Substantzia baten atomo guztiak berdinak direnean, substantzia horri **elementu** esaten zaio (adibidez, urre zati baten atomo guztiak urre-atomoak dira). Substantzia baten molekuletan atomo desberdinak erabiltzen direnean, substantzia horri **konposatu** deitzen diogu (adibidez ura, bere molekuletan oxigeno-atomoak eta hidrogeno-atomoak loturik bait daude). **Konposatuak** elementu desberdinen atomoz osaturik daude; **konposatuak**, beraz, deskonposa daitezke substantzia sinpleagotan. Adibidez, ura **konposatua** da, eta hidrogenoz (**elementua**) eta oxigenoz (**elementua**) osatuta dago. Egin ezazu **click** lotura honetan (eta ezkerreko zutabean //Moléculas// hautatu) eta **elementuak eta konposatuak** bereizten ikasiko duzu : ** Jarduera 0. ** Elementuak eta konposatuak bereizteko jarduera
 * 1.- Sistema materialak **:

media type="youtube" key="kXa3BRRdIH8" width="392" height="219" align="left" Objetu baten posizioa zehazteko, geldirik dagoen erreferentzia-sistema bat zehaztu behar dugu. Erreferentzia-sistema hauek, **sistema kartesianoak** izaten dira, koordenatu-ardatzez eginik.  **Posizioa** denboran zehar aldatzen bada, objetua mugitzen ari dela esaten dugu eta objetuari higikaria deitzen diogu. **Ibilbidea** higikariak egindako bidea da. **Distantzia**, ibilbidearen neurria, metro edo km-tan. **Lekuzaldaketa**, (desplazamendua) higiduraren hasierako puntuaren eta azken puntuaren arteko distantzia da (lerro zuzenean). Askotan lekuzaldaketak eta ibilbideak neurri edo balio desberdinak izaten dituzte.
 * 2.- Higidura: **
 * 2.1.- Higidura baten Posizioa, ibilbidea, distantzia eta lekuzaldaketa **:

Hau guztia ondo ulertzeko: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lekuzaldaketa ( desplazamendua) eta ibilbidea (distantzia) ** 2.2.- Abiadura **. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Higikariak lekualdatu egin daitezke, azkar edo motel. **Abiadura** da (batez besteko abiadura) higikariak egiten duen ibilbidea eta behar izan duen denboraren arteko erlazioa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nazioarteko Siteman, unitateak **segunduko metrotan, ( m/s),** neurtzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Abiaduraren aldaketa denbora zehatz batean. **Azelerazioa** kalkulatzeko, bukaerako abiadura eta hasierako abiaduraren arteko aldea zati behar izan dugun denbora egin behar da.
 * 2.3.- Azelerazioa **:

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;"> Higidura zuzena da higikariak deskribatzen duen ibilbidea zuzena delako. Honetaz gain, bere abiadura konstantea mantentzen du, azelerazioa zero delako. Horrelakoetan higidura hori zuzen eta uniformea dela esaten da. Higikariak beti **denbora tarte berdinetan distantzia** berdina egiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Higidura-Laborategia. Higidura zuzen uniformea (I) Higidura zuzen uniformea (II)
 * 2.4.- Higidura motak: **
 * **<span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Higidura zuzen uniformea. **

|| **<span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Higidura zuzen uniformeki aldakorra (azelerazio konstantearekin) **

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: left;">Higikariaen abiadura ez da konstantea izaten, azelerazio konstantea (0 >azelerazioa> 0) bait dago. Horrexegatik daukagu higidura zuzen eta uniformeki azeleratu bat. Denbora tarte berdinetan, **abiadura** handiagotze berdina egiten du. <span style="background-image: url(">Higidura zuzen azelerazio konstatearekin

|| media type="custom" key="28717876" align="center"

<span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**//Gizon mugikorra//**: Goiko simulagaiua euskaraz erabiltzeko, eragiozue ezkerreko fitxategiaren ikonoari. **<span style="color: #ed0b18; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Simulazioak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: Higidura zuzen uniformea eta ez-uniformea. ** Jarduera 1. ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Higidura-adibideak. ** Jarduera 2. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Higidura grafikoetan. ** Jarduera 3. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Higidura aztergai. ** Jarduera 4 **.<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Higidura motak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gorputz baten forma edo pausagune edo higidura- egoera aldatzen duten kausak dira **indarrak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Indarra eta azelerazioa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Geldirik dagoen objektu bati indar bat eragitean, objektua mugitzen hasiko da eta haren abiadura aldatuko da: azelerazioa gertatu da. Gauza bera gertatzen da higikari bat geldiarazteko: indar bat erabili behar dugu (galgak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eragindako indarraren eta eragindako azelerazioaren arteko erlazioa gorputzaren masaren araberakoa da eta honela adierazten da: ** F = m· a ** media type="custom" key="29322463" align="center"
 * 3.- Indarrak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Indarra, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">newton **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">-etan neurtzen da ( **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">N **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">); azelerazioa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">m/s2 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> eta masa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">kilogramo **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">-tan. Hau da, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1N- **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">eko indarrak, **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1kg-ko **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> masa batean eragiten du **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1m/s2 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> ko azelerazioa. **1 N = 1Kg· 1m/s 2 ** ** Jarduera 5. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Indar motak.  ** Jarduera 6. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Indarrak. ** Jarduera 7. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zer da indar bat?.   ** Jarduera 8. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Indarreei buruzko eskema. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Masa**, gorputz baten materia kopurua da; **Pisua** indar bat da: gure planetak masa horretan egiten duen erakarpenaren neurria (erakarpen grabitatorioa, indar grabitatorioa). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Pisua urrutiko indarra da, eta Lurrak azelerazio konstantea eragiten du (g); hau da erlazioa: ** P = m· g ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Dakizunez, **Masa Kg**-tan neurtuko dugu eta **Pisua** (indarra) **Newton**-etan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Gure planetaren masak, **9,8m/s2** ko azelerazioa ( **g**) sortzen du, erakartzen dituen gorputz guztietan; beraz, Lur planetaren erakarpen-eremuan, gure gorputzaren masa erakarria da eta erakarpen edo grabitazioa indarra horrela kalkulatuko dugu: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Grabitazio** edo erakarpen **indarra** = **gure gorputzaren masa · 9,8m/s2** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">**Pisua** (indarra) newton-etan = **gure gorputzaren masa** kilogramotan **·** **9,8m/s2** **<span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; vertical-align: super;">P = masa · g ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">70 kilogramo-ko masa duen pertsona baten pisua, horrela kalkulatuko dugu: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">P= 70 Kg · g ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">eta eragiketa egin ondoren, **P = 686** newton. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baina guk pisua "kilo-tan" esaten dela entzuten dugu, zer gertatzen da? Errealitatean, **Pisua**-ren "kiloak" ez dira kilogramoak; pisuaren "kiloak" dira **kilopondioak** edo **kilogramo-indar**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Pisua (indar bat denez gero) neur daiteke newton-etan edo kilopondio-tan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eta zein da baliokidetza kilopondio eta newtonen artean? **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gogoratu: 1 Kilopondio = 9,8 newton. **
 * 4.- Masa eta Pisua: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Orduan aurreko adibidean, **P = 686 Newton**, edo <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **P = 70 kilopondio** esan daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kontuan hartzeko: pisua adierazteko "**kilo**" terminuak ez du adierazten gorputzaren masa; pisuak adierazten du planetaren masak eragiten duen erakarpen indarra, gorputz horretik tira egiten duena, //kilopondio//-tan (edo //kilogramo-indar//) neurtuta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Masa eta Pisua desberdintzen ikasteko**, animazio honetan sartu: <span style="color: #ff0000; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Jarduera 9**. Astronauten pisua. Planeta guztietan pisu berbera izaten dute?. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Zenbat balio du zure pisuak (Newton-etan) planeta desberdinetan? <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Pisuaren unitateak Newton-etan adierazten dira; hau kontuan hartuta, **kalkula ezazu** planeta bakoitzaren azelerazio grabitatorioaren balioa (**g**).

**<span style="color: #ff0000; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 10.- ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zergatik planeta desberdinetan, masa berberak malgukia luzatzen du distantzia desberdina? Egiazta ezazu ondoko simulagaiuan, eta zergatik masa berberak pisu desberdinak izaten ditu planeta desberdinetan, zure koadernoan, azalduko duzu: media type="custom" key="23919016"

Aurkibidera itzuli nahi dut