Argia+eta+Soinua

** 1.- Zer dira uhinak? : ** Energia-k duen hedatzeko modua, espazioko puntu batetik beste batera; hauek dira uhinak. Uhinekin barreiatzen den bakarra, energia da, **materia ez da lekuzaldatzen**; materian zehar energia desplazatuz doa:
 * Argia eta Soinua **

Uhinek **lau** **ezaugarri** dituzte: ** Maiztasuna ** //(Frecuencia, Frequency//) : partikula batek segundoko egiten duen oszilazio edo ziklo kopurua da. Neurri unitatea ** hertz **-a da (Hz). ** Uhin-luzera ** (//Longitud de onda, Wavelenght//) : Bi gailurren arteko distantzia da. Zenbat eta uhin-luzera txikiagoa izan are eta energia gehiago darama uhinak. Uhin-luzera distantziako unitateetan neurtzen da (m, cm, mm, nm ....). Uhin luzera / Wave Lenght Maiztasuna eta anplitudea ** (ezinbestekoa) ** . Uhinak sortzeko eta haien ezaugarriak ulertzeko (maiztasuna, anplitudea eta uhin luzera) sar zaitez esteka honetan eta proba ezazu: || . Uhinekin jolasten || **Luzerako uhinak**: oszilazioa eta uhinaren norantza batera doaz. . **Zeharko uhinak**: oszilazioaren ardatza eta uhinaren norantza perpendikularrak dira. || media type="custom" key="28705326"
 * Anplitudea **: oszilazio baten bi muturren arteko distantzia.
 * Periodoa **: osziloazio edo ziklo baten iraupena da, denbora mugatu bat da.
 * Uhinen ezaugarriak lantzeko animazioak: **maiztasuna, zabalera edo anplitudea**. || Uhinen maiztasuna aldatu eta .. entzun!!! (** JAVA ** beharrezkoa da)
 * Uhinen ezaugarriak lantzeko animazioak: **maiztasuna, zabalera edo anplitudea**. Uhin motak, **luzerako** uhinak (soinuarenak) eta **zeharko** uhinak bereizteko.
 * Orain, Uhinen laborategia sartuko zara; ** simulazio hau lantzea ezinbesteko jarduera duzue ** || Uhinen laborategia. ||

|| Hutsean, soinu uhinak ez dira hedatzen.
 * 2.- Argi eta soinu-uhinak ez dira berdinak **: abiadura eta hedatzeko modua oso desberdinak dira.
 * Soinu-uhinak ** ingurune material batetik soilik heda daitezke **. Hutsean ez dira hedatzen; pelikuletan (** Stars war ** eta antzekoetan) ontzi espazialak lehertzen direnean, "eztanda" entzuten bada ere, izarren erteko espazioan ez dira soinu-uhinak hedatzen. || [[image:cuerda.gif]]
 * Soinu uhinak **uhin mekanikoak** dira, hau da, ingurune material baten **partikula-partikula elkarekintza** behar du hedatzeko.

Argi-uhinak bai, ** hutsean ere ** hedatzen dira, eta soinua baino abiadura handiagoarekin. Argia ez da uhin mekaniko bat, uhin **elektromagnetikoa** baizik.
 * Bi plano** desberdinetan dardar egiten dute argi uhinek. || [[image:alaitznatura/soundwaves.gif width="392" height="288" align="center"]] ||

media type="youtube" key="rcYiUBB7rok" width="560" height="315" align="center"


 * 3.- Argi uhinak: **

Argiaren abiadura erakusten duen lerro horia, Ilargi-tik Lurrera : 1,2 segundo inguru. Unitate metrikoetan, c= ** 299.792.458 **metro/segundoko da (1.079.252.848,8 km/h). Argiaren hedapena. (ezinbestekoa). ||= Zer da argi-urte bat? media type="custom" key="24187026" || Bideo honetan, Newton-en prisma, gelan egiteko. media type="custom" key="24186986" || ||= Errefrakzioa
 * = **3.1- Argiaren hedapen abiadura:** [[image:alaitznatura/500px-Speed_of_light_from_Earth_to_Moon.gif width="440" height="38"]]
 * = **3.2- Argiaren deskonposizioa. Ostadarra:** Eguzkiaren argi-izpiek, atmosferako hezetasunaren tantta txikiak zeharkatzen dituztenean, deskonposatzen dira zazpi uhin desberdinetan (leihotik sartzen den argia, uhin nahastura baita); "argi-uhin" bakoitzari kolore bat dagokio eta gertaera optiko bitxia sortzen da zeruan: ** arku koloreanitz bat **.   Ostadarrak jarraikako kolore zerrenda hau erakusten du: ** gorria, laranja, horia, berdea, urdina, anila eta morea. ** Askotan ** , anila eta morea ** bereiztea oso zaila izaten da eta sei kolore besterik ez dira nabaritzen.   ||= Argiaren deskonposaketa
 * = **3.3- Islapena eta errefrakzioa.** **Islapena:** Argi-izpi batek gorputz baten gainazalarekin talka egitean, izpiak egiten duen ** norabide-aldaketa ** da islapena. **Ispiluak:** lauak edo kurbatuak (ahurrak edo gabilak) izan daitezke. **Errefrakzioa**: Argi-izpi batek ingurune batetik **hedapen-abiadura desberdina** duen beste ingurune batera igarotzean duen **norabide-aldaketa da argiaren errefrakzioa**. **Leiarrak.** Leiar conbergenteak (gainazal bat edo bi ganbila dutenak).

Errefrakzioa eta islapenarekin jokoan (** JAVA ** beharrezkoa da) || ||= Itzalak eta eklipseak.
 * = **3.4- Eklipseak eta itzalak:** Objetu opaku bat argi-izpi baten aurrean jartzen denean silueta ilun bat sortzen da haren atzean: **itzala.** [[image:eclipse-07.gif align="center"]]



Eklipseak (euskeraz) ||
 * = **3.5-Objetuen koloreak:** Jolas ezazu koloreekin, simulagaiu honetan media type="custom" key="18593668" align="center"

||= **Kolore primarioak: igorleak eta islapenekoak.** || Zolner-ren ilusioa: paraleloak al dira? Harresiaren ilusioa: paraleloa al da? Ilusio optikoen orrialdea
 * = **3.6- Argiaren perzepzioa bizidunetan. Begia**: Batzuetan, gure begieek okertzen gaituzte
 * Ilusio optikoak:**

||= Begiaren anatomia (gaztelaniaz)

media type="custom" key="24186898"

Zer da puntu itsua? ||

. ** 4.- Soinu uhinak: ** Soinu-uhinak, ** uhin mekanikoak dira **, hau da, ingurune material baten **partikula-partikula elkarekintza** behar du hedatzeko, beraz, hutsean soinua ez da hedatzen (gogoratu: Argi-uhinak bai, hutsean ere heda daitezke). Soinu-uhinak, ** luzerako uhinak dira, goiko ** animazian ikus daiteken bezala. Soinu-uhinak, ** presio-uhinak dira **, hedatzean, uhin hauek aire-partikulak **konprimitzen** (eta hedatu) dituzte..
 * [[image:alaitznatura/cuerda.gif align="center"]]

Errealitatean, soinu-uhinak, luzerako uhinak, dira, goiko animazioetan ikusten den bezala, baina espazioan hiru dimentsioetara hedatzen dira, luzerako uhin tridimentsionalak dira edo uhin esferikoak (eskubiko animazioa). || Uhin tridimentsionala. || ** 3.1- Soinuaren hedapen-abiadura: ** airean eta 20ºC-tan **, 343m/s - ** koa da **. ** Doppler efektua. Doppelr efektua espazioan, argi-uhinekin. media type="custom" key="24382520" ** Musika-uhinekin jolasteko (JAVA beharrezkoa da) **: **Pianoa joko dugu eta aldiberean noten uhinak neurtuko ditugu.** **El sonido**
 * 3.2- Soinuaren ezaugarriak: Intentsitatea **(uhinaren anplitudearen arabera), ** Tonua ** (uhinaren maiztasunaren arabera)eta ** tinbrea ** (uhinaren formaren arabera).

Eskubian, ** Takoma **-ko zubiarekin gertatu zena, haize-uhinak ** erresonantzian ** aritu ziren (batu egin ziren) eta anplitudea gero eta handiagoa zen, beheko bideo bitxian ikusten den bezala: Soinu-uhinen arteko elkarekintzak
 * 5.- Erresonantzia: uhinen arteko jokabideak. **
 * media type="custom" key="24187064" align="center"

**Takoma** -ko (New York)zubiaren gertakizuna.(1940). Erresonantziaren arriskuak. || Bi edo uhin gehiago gainjartzen direnean, fase berean edo alderantzizko fasean aurki daitezke. Fase berean gainjartzen direnean, bien anplitudeak batu egiten dira. Alderantzizko fasean aurkitzen direnean, anplitudeak "elkarezabatzen" dira ** 6.- Soinuaren perzepzioa. Belarria eta entzumena.** **(Behatu behar duzu 1.**) Belarriaren anatomia. media type="custom" key="24102810" align="center"
 * Uhin gorria ** eta ** uhin urdina **ren elkarekintzaren emaitza, **uhin beltza** da; ikus ezazu, fase berean gainjartzen direnean, beltzaren anplitudea beste bien batura da. ||
 * (Behatu behar duzu 2.**) Soinu uhinak belarriaren egituretan.

Audiometria. Gure entzumenaren ahalmena neurtu nahi dugu Entzumen-test .
 * media type="custom" key="24187116" || media type="custom" key="24187106" ||

a) "** Rubens hodia **" "Tubo de Rubens" bideo ikusi ondoren, ikusitakoaren interpretazioa idatzi zure koadernoan. media type="custom" key="24104620" align="center"
 * 7.- Jarduerak: **

b) Click eginez, esteka hauek zabaldu eta erantzun. Amaitu ondoren, //**autozuzenketa**// egin. ** Jarduera 1. ** Argia eta soinua ** Jarduera 2. ** Argiaren ezaugarriak.     ** Jarduera 3. ** Argia eta soinua alderatuko ditugu  ** Jarduera 5. ** Belarriaren anatomia. ** Jarduera 6. ** Bost sentimenekin. ** Jarduera 7. ** Nola entzuten dugu?.   ** Jarduera 8. ** Soinua. Aurkibidera itzuli nahi dut
 * Jarduera 4. ** Zer da argia?.