Protidoak

Proteinak, biopolimeroak dira, makromolekulak. Oinarrizko unitateak Aminoazidoak dira; hogei Aminoazido desberdin daude proteinetan. Aminoazido hauek lotuz oso katea luzeak, molekula proteinikoak, sortzen dira. Betetzen dituzten funtzioren artean, nagusiak hauek dira: Egitura funtzioa: Adarrak (ugaztunen adarrak), lumak, ileak, ... egitura proteinikoak dira. Mintz biologiko guztietan, askotan lipidorekin eta gluzidorekin elkartuta. Mintzaren zeharko garraio sistemak osatzen dituzte. Erregulazio funtzioa : entzima gehiengoa (baina ez guztiak, entzimen **%2-3 ARN txikiak** dira eta), neurotransmisoreak; hormona batzuk protidoak dira (Intsulina ...). Garraio funtzioa : Oxigenoa eta karbono dioxidoa garraiatzeko (Hemoglobina); kolesterola garriatzeko (HD L) ... Inmuno sistemaren protagonistak : Antigorputzak proteinak dira. Mugimendua : Giharre multzoak. Suge pozointsu askoren pozoina, protidoak dira ("//kaskabilo-sugea//" ...). Perretxiko toxiko batzuk ("//Amanita phaloides//") substantzia toxiko protido motakoak izaten dituzte ("faloidina") ....
 * Protidoak. Proteinak. **
 * 1.- Funtzio biologikoak: **

Informazio osagarria: Gabezia energetiko-proteinikoak: sindromeak.

.

** CLICK egin eta Hautatu eskubiko zutabean: Aminoacidos ** Disoluzioen pH-aren arabera, alfa-AminoAzidoak disoziazio edo ionizazio-egoera desberdinetan aurki daitezke
 * 2.- Protidoen oinarri molekularrak: alfa-AminoAzidoak. [[image:alaitznatura/animaamino.gif width="240" height="240" align="right"]] **
 * Eskubiko animazioan**, pH-a aldatzen denean ** Alanina ** aminoazidoari zer gertatzen zaion ikus dezakegu.

**Oharra**: Animazio eta 3D-egitura molekularrak behar den bezala ikusteko, **JAVA** eta **Jmol** softwarea indarrean eduki behar dugu ordenagailuan; **Jmol** aplikazioa dohaineko softwarea da eta behin instalatuz gero, ordenagailutik abiatzen da, ez serbitzaile batetik. Jmol download Aminoazidoen egitura eta isomeria: L- eta D- isomeroak. Aminoazidoak;isomeria ...(Jmol) Proteinetan erabiltzen diren Aminoazido guztiak,** L-isomeroak ** dira. Aminoazido proteiniko (20 dira) eta ez proteinikoak (100 baino gehiago ezagutzen dira) eta **R-**katearen araberako **aminoazido proteinikoen** sailkapena:
 * 2.1**- ** alfa-Aminoazidoak **:
 * * Oharra **: **Jmol** irudietan, saguaren eskubiko botoari eraginez, hautatu //Estilo>Patrón>Bolas y varillas// irudikapen molekularra hobeto ikusteko.
 * [[image:alaitznatura/300px-AminoAcidball_svg.png]] || [[image:alaitznatura/300px-Op_isomer.png]] **Ezkerreko irudian**, alfa-Aminoazidoen egitura orokorra; alfa-karbonoa asimetrikoa denez espazio-isomeria sortzen da.
 * Goiko irudian**, D- eta L- isomeroen egitura espaziala ikus daiteke. ||
 * 2.2**- ** alfa-AminoAzidoak **. **__Motak__**:

Aminoazidoak Aminoazidoak (gaztelaniaz) Berpasoa: Aminoazidoak 3D-tan (irudi gainean, saguaren eskubiko botoari eraginez, hautatu //Estilo>Bolas y varillas//). . Lotura honetan, protagonistak aminoazido baten talde **karboxiloa** eta bestearen **amino** taldeak dira; molekula bat ur kondentsatzen da. Karboxiloaren ** C ** eta ** O ** atomoak eta aminoaren ** N ** eta ** H ** atomoak plano berean daude, egitura ** zurrun ** bat sortzen da eta ondorioz loturiko bi aminoazidoek ezin dute bira egin.
 * **Apolarrak (9 dira; taulan 8 marroiak gehi //Glycine//)**:
 * R taldea ** hidrofoboa daukate;talde ** alifatikoak ** (7 dira: **ala**nina, **val**ina ...) edo talde ** aromatikoak ** (2 dira: **Phe** eta **Trp**) || **Polarrak** **kargarik gabe** ( 6 dira, berdeak):
 * R taldeak ** polarrak izaten dira. || **Polarrak karga elektrikoekin**: ** R taldea ** ionizatuta dago.
 * azidoak ** izan daitezke (karga negatiborekin, bi dira, **Asp** eta **Glu**) edo ** basikoak ** karga positiborekin (3 dira, **Lisina**, **Arginina** eta **Histidina**). ||
 * 3.- Lotura peptidikoa: ** alfa-Aminoazidoak lotzeko lotura kimiko espezifikoa da.
 * media type="youtube" key="va0DNJId_CM?fs=1" height="245" width="315" align="center"

|| Animazio hauetan, argi azaltzen da lotura peptidikoaren eraketa:

Lotura peptidikoaren eraketa Lotura peptidikoa: azalpen grafikoa.(gaztelaniaz) Peptide bond formation (ingeleraz).

|| Jolas bat, aminoazidoak identifikatzeko. Egazkin-ikonoa bideratu behar duzu lehiatilan agertu den aminoazidoaren aurka.

Dipeptido baten eraketa Oligopeptidoak. Polipeptidoak. Bi kasuetan, lotura peptikidoen inguruan bira egiterik ez dago; katea hauetan lotura peptidikoek zurruntasuneko guneak eragiten dituzte. Hautatu, eskubiko zutabean: Peptidos, marcar los planos peptidicos
 * 4.- Peptidoak: **
 * 4.1-** **Oligopeptidoak**: aminoazido gutxiko kateak, gehiengoetan 12 baino gutxiago. **Dipeptidoak** (x2), **Tripeptidoak** (x3), **Tetrapeptidoak** (x4), **Pentapeptidoak** (x5) ....
 * 4.2-** **Polipeptidoak**: 60 aminoazidoetatik aurrerantzean.

Proteineen egitura-mailak Proteinen egitura mailak (II) gaztelaniaz Hautatu eskubiko zutabean: Estructura primaria, secundaria ... Eragilea da Aminoazido baten **karboxiloaren oxigenotik** beste aminoazido baten **amino taldearen hidrogenora** doazen **hidrogeno-zubiak**. Bi aukera daude: ** α-Helizea ** ** (//alpha-helix//) **eta ** beta-lamina edo ** β- Konformazioa ** Esteka hau zabaldu ondoren, eskubiko zutabean, "estructura" atala aztertu. ** //**Alpha-helix**// motako egitura sekundarioaren ezaugarriak:
 * 5.- Proteinak eta Proteinen espazio-egiturak: ** Proteinak polipeptidoak dira. Molekula hauetan, espazio-arkitekturak garrantzi handia du, egitura desberdinak ager daitezke eta. Proteinen Egitura.
 * 5.1- Egitura Primarioa: ** Aminoazido-segida bat, elkarren artean lotura peptidikoz lotuta. Beraz egitura-maila honen arduraduna, **lotura peptidikoa** da.
 * 5.2- Egitura sekundarioa: **
 * (//beta-sheet//). **
 * [[image:Alfa helice2.gif]] || [[image:alfa3.jpg width="263" height="472"]] ||

**//Beta-lamina//** motako ezaugarriak:
 * [[image:beta3.gif width="502" height="236"]]

. || ||.

Egitura tertziarioaren kausa bat: tolestura hidrofoboak.
 * 5.3- Egitura tertziarioa **: Eragileak: Aminoazidoen **R-talde**ren arteko elkarekintzak dira egitura tertziarioaren egileak.
 * a)** R-talderen arteko **elkarekintza hidrofobikoak**,
 * b)** R-talderen karga elektrikoaren arbera, **elkarekintza ionikoak (R-taldeetan dauden karga elektrikoaren arabera)**
 * c)** disulfuro zubien arabera (Cys, **zisteina** aminoazidoarengatik nagusiki)
 * d)** R-talderen artean eratzen diren **H-zubien** bitartez.
 * Proteina zuntzuetan** (kolagenoa, keratina, fibroina ...) egitura tertziarioa sinple xamarra da eta alboko kateek (R-taldeak) eragin txikia dute talde polar gutxi daukatelako. Proteina hauek luzeak dira, erresistentzia mekaniko handikoak eta uretan gaizki disolbatzen dira
 * Proteina globularretan ,** egitura sekundarioa bertolesten da, tolestura-maila jerarkiko desberdinetan, harilko itxura hartu arte; zenbait proteina globularrek,( hots, mioglobina) **alpha-helix** besterik ez dute; beste batzuen harikoak beta-laminaz osaturik daude, baina **proteina globular gehiengoetan** ohikoena da **bi egitura sekundarioak** ikustea molekula berean (alpha-helix eta beta-lamina) proportzio desberdinetan.

Egitura tertziarioaren barnean, bi antolakuntza-azpieredu ezagutzen dira: a) **egitura suprasekundarioko motak** : proteina globularretan, askotan, molekula berean elkartuta agertzen dira alpha-helix egiturako zonak beta-laminakorekin lotuta birak edo lokarrien bitartez. Egitura-eredu hauek katea peptidikoaren leku desberdinetan errepikatzen dira eta espazio-ereduketa berezi bat osatzen dute. Ezagunenak dira: b) **B**eta**A**lpha**B**eta: β ** α ** β c) Beta kupela edo β-kupela (kupela proteinak) d) meandroak (serpenteo β ) e) grekak edo **giltza greziarra**
 * a) **A**lpha**A**lpha: ** α **** α **

|| Irudian (goian), **Piruvato Kinasa**-ren entzimaren molekula. Zilindroek **//alpha helix//** motako egitura adierazten dute; zinta lautuek, **//beta-lamina//**ko egitura adierazten dute. Entzima honek hiru domeinu ditu, kolore desberdinez adierazita; domeinu bakoitzean, **espazio-egitura berezi bat** dauka eta funtzio biologiko zehatz eta independiente bat burutzen du. Domeinu alfa eta beta dituen beste proteína baten egitura tertziarioaren irudikapena: || b) **D****omeinuak**.: zenbait proteinen //egitura-azpiunitateak// dira. Proteinen egitura-domeinuak **alfa-helize eta beta-lamina konbinaketaz osatzen dira;** proteina hauek era egonkor eta independiente tolestuta daude, jarraitasunean molekula berean, eta egitura molekular egonkor eta funtzio zehatzekin eratzen dute (domeinu bakoitzak funtzio zehatz bat burutzen du). Zenbait proteinak domeinu bakarra daukate, eta beste batzuek, aldiz, domeinu desberdinak izaten ditzute; **azken kasu** **honetan, molekula proteinikoaren domeinu bakoitzean funtzio biologiko desberdin bat burutzen da, nahiz eta molekula bakar bat izan**. Proteína-unitate berdinak edo ezberdinak elkartzen direnean eratzen den goi-mailako proteinen (oligomerokoa, proteina-unitate gutxiko goi-egitura) egitura da. Makro-Proteina hau azpiunitatez osaturik dago, hauek beren hirugarren mailako estrukturak mantentzen dituzte eta **hidrogeno zubiz** eta **elkarrekintza hidrofobo eta elektrostatikoz** loturik daude. **Hemoglobina** eta entzima batzuek honako egitura izaten dute. Adibide bat: Eskubiko zutabean Hemoglobina hautatu.
 * 5.4- Egitura koaternarioa **.

** Egitura koaternaria ** : **hemoglobina**. (adibide bat) . **5.5- Proteinen egitura-maila guztiak: laburpena. **  Proteinen egitura-mailak Proteinen eraketa. Berpasoa ** Proteinen egitura mailak. (bideoa) ** media type="youtube" key="lijQ3a8yUYQ?fs=1" height="260" width="330" align="center"

Bideo hauetan, proteinen egitura-maila desberdinak azaltzen dira: ** Egitura primarioa. ** || media type="youtube" key="cE4rvbU968M" height="216" width="287" ** Egitura sekundarioa. ** || media type="youtube" key="ysPt1lIllcs" height="220" width="291" align="center"
 * media type="youtube" key="1fe05RGleCQ" height="216" width="287"

** Egitura tertziarioa. ** || Proteina baten tolestura-prozesua Proteinen toleste-prozesua Tolestearen faseak (gaztelaniaz)
 * **Ba al zenekien? **

Ilearen osaera kimikoan, **queratina** proteina nagusia da. Disulfuro zubien eraketan datza gure ilearen itxura leuna edo kizkurtua izatea, eskubiko irudian ikusten den bezala. Maila desberdinetan eratzen diren dislufuro zubiak ile kizkurtuaren eragileak dira. Baina, disulfuro zubiak, **queratina**ren **alfa**-helizearen maila berean eratzen direnean, ondorioa da ile leuna.
 * Queratina** proteinaren alfa-helizean **zisteina** (Cys) aminoazidoa ugaria da eta haien arteko disulfuro zubiak eratzen dira.

|| ||

Testu batzuetan, egitura ** misto **-ko proteinak ere bereizten dira, alfa-beta-alfa ..eremuekin. Egituraren araberako sailkapena (egungo sailkapena).
 * 6.- Proteinen sailkapena: **
 * 6.1- Egituraren arabera**:
 * Proteina globularrak **: ongi disolbatzen dira uretan, eta **funtzio erregulatzailea** izaten dute (garraioa, inmuno sistemaren antigorputzak, entzimak ..). Itxura orokorra esferoidala izaten da (horrexegatik "globularrak" deitzen dira) eta bi egitura sekundarioak eduki ditzakete, alfa-helize eta beta-lamina, eremu desberdinetan; aminoazido hidrofobak molekularen barnealderantz orientaturik daude eta hidrofiloak (polarrak eta karga daramatenak) kanporantz. Eite edo forma (espazio arkitektura) zehatza izaten dute..
 * Proteina zuntzuak **(Proteinas fibrosas): ez dira uretan disolbatzen, **egitura-funtzioa** betetzen dute (//**keratina**//, lumak, adarrak, ileak ...) eta esforzu mekanikoen tentsioak pairatzeko oso aproposak (//**kolagenoa**// tendoietan eta lotailuetan adibidez). Kasu hauetan beta-lamina egitura sekundarioa nagusia izaten da; agregatuak era dezakete.
 * 6.2- Izaera molekularraren arabera:**
 * Holoproteinak **: Aminoazidoz osaturik daude. Globularrak edo Zuntzuak izan daitezke.
 * Heteroproteinak: ** Mistoak dira, zati proteino batekin (** zati proteikoa **) eta zati ez proteiniko batekin (** zati prostetikoa **). Zati prostetikoaren arabera, mota hauek bereizten dira:
 * //Glukoproteinak//** (zati prostetikoa, gluzido bat da).
 * //Lipoproteinak//** (zati prostetikoa, lipido bat da, adibidez kolesterola garraiatzen duten HDL, LDL eta VLDL lipoproteinak).
 * //Nukleoproteinak//**, (Azido nukleikoekin harremanduta, erribosometan gertatzen den bezala).

a) Disolbatzailearen eragin polarra b) **pH-**aldaketak c) **Jarduera ionikoa** (elektrikoa) d) **tenperatura** (berotzea). Proteinen desnaturalizazioa
 * 7-. Proteinen desnaturalizazioa **. Egitura koaternarioa, tertziarioa sekundarioa .. galtzea da. Egitura galtzen edo eraldatzen ba da, funtzio biologikoa ere galtzen da. Gehiengoetan, egitura primarioa desagertzen ez bada, beste aldaketak itzulgarriak izaten dira, baina egitura primarioa ere galtzen denean, desnaturalizazioa ez da itzulgarria izango, behinbetirakoa da. Lau kausa ezagutzen dira:

Aurkibidera itzuli nahi dut.