DBH2.+Koordinazio+eta+erlazio+funtzioak.


 * Koordinazio eta erlazio funtzioak **

Ez dago isolatutako izaki bizidunik, guztiok ingurunearekin erlazionaturik gaude; honetaz gain, bizidun orok bere gorputzari buruzko informazioa behar dute eta bere jarduerak koordinatuko dituen sistema ere. Erlazio eta koordinazio funtzioa hainbat prozesuren multzoa da, inguruneari buruzko informazioa jasotzeko, dagozkien erabakiak (erantzunak) prestatzeko eta eman ahal izateko modu koordinatu batez; era berean, gorputz barrutik sortzen diren informazio guztiak kudeatzeko eta koordinatzeko. Gizakien erlazio funtzioaren prozesuak hiru motatakoak dira: **1.1- Informazio hartzea**: **//Errezeptore//**ek (gorputz osoan zehar dauden zenbait organo) egiten dute lan hau. Hartzen duten informazio motaren arabera sailkatzen dira (beroa, presioa, ....) **1.2- Informazioaren analisia eta erantzuna prestatzea**: Nerbio sistemak eta sistema endokrinoak gauzatzen dute atal hau. Sortzen duten erantzuna **//agindua//** da eta organo batera edo gehiagoetara hel daiteke. **1.3- Erantzuna gauzatzea**: Erantzunak bideratzen dituzten organoak era askotakoak dira. Organo horiei guztiei **//efektoreak//** deitzen zaie.
 * 1.- Zer da Erlazioa funtzioa?. Prozesuak: **

Baina, edozein motako informazioa hartuta, gorputzak prestatzen dituen erantzunak **bi motakoak** dira, soilik: **Mugimendu bat (gihar baten bidez eginda) edo /eta jariaketa bat (guruin baten bidez eginda)**. Bata, beste edo biak aldiberean; besterik ez dago.

Zer gertatu da gelakidearen begi-niniaren diametroarekin? (Iris-aren giharreak mugitu dira eta diametroa murriztu da) . Gure irudimenaz baliatuz, imajinatu orain limoi horri kosk egiten diogula, geldo eta irmo. Beste gelakideei esango diezu zer gertatu zaizun. ||
 * <span style="color: #0a21e8; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Adibide praktikoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">:
 * [[image:alien_tears.gif align="center"]] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**a) Ariketa (erantzuna, mugimendu motakoa):** Gela ilundu ondoren, binaka jarriko zarete aurrez aurre, norberak aurrean duen gelakidearen begieei so eginez. Hiru minutu pasatu ondoren, gelako argindarrari eragin eta argia piztu.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zein izan da eragilea? ** ||
 * [[image:73869_subitem_full.gif width="280" height="210"]] || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) Ariketa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> (erantzuna, jariaketa motakoa): gelan, banan bana lasai eder eserita, kontzentratu eta begiak itxita, gure aho barnean limoi erdia dugula imajinatu behar dugu.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zerbait gertatu al da zure aho barnean? **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Esanahi estuan, modu batera zein bestera, gure gorputzeko sistema guztiek hartzen dute parte erlazio funtzioan. Baina,protagonismo nagusia dutenak, zera hauek dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">a) **Lokomozio aparatua**: Eskeletoa eta giharrek osatzen dute. Aurrerago, DBH 3.mailan ikasiko dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) **Nerbio sistema**: Entzefaloak, muinak eta nerbioek osatzen dute. (3. atala) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">c) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Errezeptoreak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: Gorputz osoan zehar dauden zenbait organo informazio "hartzaile" (**zentzumenen organoak**). (4. atala) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">d) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sistema endokrinoa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: Guruin endokrinoek osatzen dute. (5. atala) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ondoko ataletan sakonago landuko dugu:
 * 2.- Erlazio eta koordinazio funtzioan parte hartzen duten sistemak eta aparatuak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**3.1- Nerbio ehuna**: Nerbio ehunaren zelula nagusia, neurona da (baina beste zelula mota batzuk ere ba dira: **gliaren zelulak** hain zuzen ere).
 * 3.- Nerbio ehuna eta Nerbio Sistema: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Neurona**: Nerbio sistema osatzen duen unitate morfologiko eta funtzionala. Egitura eta forma oso desberdinak har ditzake, baina guztietan bereiz ditzakegu // soma edo gorputza // eta luzakinak. Azken hauek bi eratakoak izan daitezke, **axoia** (normalean luzeena, neurotubulu eta neurozuntzekin) eta **dendritak**. Neurona bat lanean Neuronek ez dute elkar ukitzen haien artean oso tarte estuak daude; tarte hauek egon arren neuronak gai dira informazioa batetik beste batera bideratzeko. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Erreparatu: informazioa beti doa dendritetatik axoiara; informazio garraioa norantzabakarrekoa da** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">//Zentzumen neuronak//: errezeptoreetatik nerbio sistema zentralera eramaten dute informazioa (hau da entzefalora eta bizkarrezur muinara). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">//Interneuronak//: Nerbio sistema zentrala osatzen dute, zentzumen neuronak eta neurona motorrak lotuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">//Neurona motorrak//: Informazioa (agindua) efektoreetara garraiatzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Sinapsia**: Neuronak axonaren (neurona baten axona) eta dendriten (beste neurona edo neuronen dendritak) bitartez konektatzen dira, baina elkar ukitu gabe. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Neurona baten axoia, beste baten dendrita eta haien arteko tarte estua **sinapsia** deitzen da. Neurona bakar batek 100 eta 150.000 bitarteko sinapsia era ditzake. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Informazioaren garraioa**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Informazio sarrera, dendritatik, somatik edo axoitik gerta daiteke, baina irteera beti axoiaren bukaeratik egiten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nolako seinalea transmititzen da? Seinale elektriko bat, korronte ahulak dira, 100m/s-ko abiaduran. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nerbio kinadaren transmisioa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Neuronaren zehar, informazioa seinale elektriko bezala garraiatzen da, baina sinapsietan, neurona batetik beste batera pasatzerakoan, seinale elektrikoa mezu kimiko bihurtzen da; seinale edo mezu kimiko honek, bigarren neuronan, (neurona postsinaptikoan) berriro seinale elektriko bat pizten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sinapsiaren funtzionamendua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Izaki bizidunek inguruan duten mundua ezagutzeko behar dituzten egiturak garatu dituzte. Kanpoko inguruneari buruzko informazioa sentimen-errezeptoreen bidez iristen da, horiek inguruneko energia-mota edo estimulu (argia, hotsa, objektuak…) desberdinak nerbio-bulkada bihurtzeko gai baitira. Nerbio-bulkada horiek nerbio-sistema zentralera bideratzen dira eta bertatik garunera, jasotako informazioa prozesatu dadin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bost zentzumenak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zentzumenak gizakiaren organismoak inguruarekin harremanetan jarri eta bera ezagutu eta ulertzeko duen gaitasuna da <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Zentzumen-organo guztiek garunarekin batera lan egiten dutela esan daiteke, garunera pasako diren zirrarak jasotzen baitituzte eta garunak ondoren zentzumenetan bihurtzen dituelako. Bost dira zentzumenak:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Neurona motak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">:
 * 4.- Zentzumenen organoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Larruazaleko errezeptoreak (ingeleraz)

**<span style="color: #d60714; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduerak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bost sentimenekin  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Nola entzuten dugu? <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gure gorputzean gertatzen diren hainbat aldaketa ez dira bat-batekoak izaten, adibidez, nerabezaroan zehar gertatzen diren aldaketak, heldutasun sexualera iristen agren bitartean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Aldaketa hauek kontrolatzeko eta koordinatzeko gure gorputzak sistema bat behar du: **sistema endokrinoa**.
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.- Zer da Sistema endokrinoa?: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Sistema endokrinoa **guruin endokrinoz** osatuta dago; guruin bat, zelula jariatzaile multzo bat da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Guruinen zelula jariatzaileek, **hormona** izeneko substantzia kimikoak sortzen dituzte. Hormonek beste organoen funtzionamenduan erantzunen bat eragiten dute, mezulari kimiko bezala dihardute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Kontrol hormonala <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Guruin endokrinoek odolean isurtzen dituzte hormonak; horrela, odol hodietan zehar hedatzen dira eta edozein atalera (ehun eta organoetara) hel daitezke. Baina hormona bakoitzak organo batean edo gutxi batzuetan eragiten du soilik. Organo hauek hormona horren dira **itu organoak edo diana organoak**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Koordinazio sistema honek, denbora pixka bat behar izaten du, ez da nerbio koordinazioa bezain azkarra.
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.1.- Zer dira Hormonak? **
 * Hormonak ** zelula batek edo zelula multzo batek odolera jariatu ondoren beste zelula batzuetan eragin fisiologikoa duten substantziak dira.

Hormona jariatzeko behar den denbora eta jariatu ondoren eragina egin arte pasatzen den denbora hormona talde bakoitzaren ezaugarria da. Adrenalinak esaterako askatu bezain laister burutzen du bere eragina eta hiru minututara suntsitu egiten da. Hormona esteroideoak askatzeko aldiz, hilabeteak behar izaten dira batzuetan eta orduak eragina sortzeko, baina efektuaren iraupena 4-6 astekoa da.

Ekoiztu diren lekutik zelula dianetaraino odolean garraiatzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hormona bere **itu organoa** heltzen denean, organoaren zelulek ezagutu eta onartu egiten dute. Ondoren, zelulen artean seinale bat sortzen da. Seinale horren eraginez, itu organoaren zeluletan prozesu bat aktibatzen edo inhibitzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gehienetan oso hormona kantitate txikiak behar izaten dira behar den efektua gertatzeko; baina kantitate hori egokia izan behar da, ez gehiegi, ez gutxiegi, gaixotasunak eta asaldurak ez sortzeko.

Hormonei esker gorputzeko zonalde desberdinetako zelulen arteko komunikazioa lortzen da. Mekanismoaren **lehenengo urratsa:** hormona eta hartzaile espezifikoaren arteko lotura da. Hormona-hartzaile lotura bi faktoreren menpe dago. Alde batetik, **hartzaile kantitatea** eta bestetik, **hormonarekiko hartzaileak duen afinitatea**. Hormonaren kontzentrazio eta bere ekintzaren arteko erlazioak gehienezko erantzun maila bat izaten du, hau da, hormona kontzentrazio batetik gora, erantzuna ez da aldatzen.
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.2.- Hormonen ekintza : **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Hazkuntza Hormona:** Hazkuntza hormona gehiegi produzitzeak, **gigantismoa** sortu dezake; gutxiegi jariatzeak aldiz, **enanismoa**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">
 * <span style="color: #0b30f2; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.3.- Sistema endokrinoaren zenbait asaldura: **




 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Prolaktina **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: Prolaktina faltak, edoskitzean bularra emateko ezintasuna suposatu dezake. Prolaktina gehiegiak, batez ere gizonezkoetan, inpotentzia eragin dezake.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Intsulina: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Patologiarik ezagunena, intsulinaren faltarena da, hau da, **diabetesa** bezala ezagutzen dena.Bi motako diabetesa ezagutzen da: I motakoa (genetikoa eta haurtzaroan agertzen dena) eta II motakoa (normalean helduaroan ematen dena). Gaixotasun honetan, intsulina falta dago edo ez du bere funtzioa betetzen eta ondorioz, glukosa ezin da odoletik zeluletara pasa. Horregatik daukate odolean glukosa kontzentrazio altua eta hau arriskutsua izan daiteke.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Tiroxina**: gehiegizko segregazioa denean, **Hipertiroidismoa** sortzen da. Hemen ere metabolismoa kaltetua suertatuko da. Metabolismoa azkartu egingo da eta ondorioz pisu galera azkarra emango da, asko jan, lo egiteko arazoak, antsietatea, azal beroa… <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Baina Tiroide glandularen hipertrofia bat ematen denean, **Bozioa** izeneko asaldura gertatzen da. Gehiegizko jariaketagatik edo jariaketa txikia dela eta esfortzu handiagoa egin behar duelako.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">[[image:bocio4.jpg align="left"]][[image:Bocio2.gif align="right"]]

**<span style="color: #eb0d35; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Jarduerak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Guruin mistoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hormonen funtzioa  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Asaldura endokrinoak