LOMCE.+Gaixotasunak


 * Gaixotasun infekziosoak eta ez infekziosoak. Higienea eta prebentzioa **

**1.1- Zer da Osasuna?**: Munduko Osasun Erakundearen (MOE-OMS) ustez, osasuna erabateko ongizate fisiko, mental eta sozial osoko egoera da; eta ez bakarrik gaixotasun-gabezia. **1.2- Zer da Gaixotasuna?**: Osasun-egoeraren edozein aldaketa; hau da, ongizate fisikoaren, psikikoaren edo sozialaren galera, aldibaterako nahiz betirakoa.
 * 1.- Osasuna eta Gaixotasuna. Definizioak **:

Aurreko kontzeptuekin erlazionaturik dauden beste bi definizio: Pertsona baten ongizate-, zorion- eta gogogabetetze-maila da. Zenbat eta altuagoa izan maila hau, orduan eta positiboago jardungo du pertsona horrek, hobeto sentituz. Bizi-kalitatean zenbait faktorek dute eragina: a) Osasun fisikoa eta mentalak b) Autonomia-mailak c) Gizarte harremanek d) Ingurunearekiko harremanak
 * 1.3- Bizi-kalitatea: **

**1.4- Bizi-itxaropena (jaiotzean)**: Bizi kalitatearen adierazle nagusietako bat da. Adierazten du jaioberri bakoitzak batez beste zenbat urte egin ditzakeen adierazten du. Balio hori oso lotuta dago osasunarekin, urritasunik gabeko bizi-itxaropen bezala. Azken horrek pertsonak osasun-egoera onean zenbat urtez biziko diren kalkulatzen du.
 * **EAE**ko herritarren bizi-itxaropena luzatu egin da azken hamar urteetan, eta **EAE**ko emakumeek Europar Batasuneko bizi-itxaropen altuena dute, 86,1 urte hain zuzen ere.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2011.koan, gizonezkoen bizi-itxaropena 79,3 urtera igo zen, eta 86,1 urtera emakumeen kasuan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Datu horiekin, **EAE**ko emakumeak zerrendaren lehenengo postuan kokatu dira Europar Batasunean, emakume frantziarren (85,7), espainiarren (85,4), italiarren (85,3), portugaldarren (84), austriarren (83,9), suediarren eta finlandiarren (83,8) aurretik.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zerrendaren behealdean, bizi-itxaropen baxuenarekin, emakume bulgariarrak (77,8), errumaniarrak (78,2), hungariarrak (78,7), letoniarrak (78,8) eta lituaniarrak (79,3) daude.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gizonezkoen kasuan, bizi-itxaropen altuena italiarrek (80,1) dute, eta horien atzetik geratzen dira suediarrak (79,9), herbeheretarrak eta espainiarrak (79,4), eta EAEkoak (79,3). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bizi-itxaropen baxuena, ordea, lituaniarrek dute, 68,1 urte batez beste.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Nafarroa**ko biztanleen bizi-itxaropena 82,6 urtekoa zen 2009an, aurreko urtean baino 0,3 urte handiagoa. Gizonezkoen kasuan, bizi-itxaropena 79,6 urtekoa da (79,2koa 2008an), eta emakumezkoena 85,6 urtekoa (85,4koa 2008an) || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">Bizi itxaropena munduan **

||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zenbait gaixotasunek, erasok edo arriskuk eragina dute osasunean eta horiek zenbait kausa dituzte: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Giroa** (eraso edo arrisku fisiko nahiz kimikoak) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Organismoa bera** (barne-eragileak) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Bizi-ohiturak** (kirola egitea, atseden orduak, tabakismoa ....) eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**d) Gizarte eta ingurune kulturala**: Adibidez, erligioek eta kulturek, elikadura baldintzatzen edo bideratzen dute, zenbait elikagai debekatuz edo sustatuz.
 * 2.- Osasunerako erasoak eta arriskuak: **

media type="youtube" key="GlK5Un-ctdI" width="364" height="283" align="center" || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Erradiazio ionizatzaileak**: Naturala zein artifitziala izan daiteke jatorriz. Adibidez, izpi ultramoreak (Eguzki-argiarenak; <span style="color: #f20825; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">ikusi ezkeraldeko bideoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">) naturala da. Zentral nuklearretan sortzen direnak, aldiz, artifitzialak.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Giro-eraso fisikoak **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Zarata**: Hirietan ematen da gehienbat. Entzumen galera eta lo eta portaera nahasteak eraginditzake.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Tenperatura-aldaketak**: Temperatura altuak eta hezetasun maila hamdiak heriotza eragin dezakete. Hezetasunak gorputza hoztea eragozten du eta muturreko hotzak eta beroak, lesioak ere eragiten dituzte. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">media type="youtube" key="B6g3H20eERM" width="392" height="219" || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Airearen kutsadura**: Giza jardueren ondorioz, airearen osaera alda daiteke eta kutsakorrak diren gasak eta partíkulak pilatzen dira. Besteak beste: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Karbono monoxidoa//, oso toxikoa, odolean dagoen oxigenoaren garraioa eragozten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Sufre dioxidoa//, Arnasteko zailtasunak, eztarriko eta begietako narritadura ... Kopuru handitan heriotza eragin dezake. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Nitrogeno oxidoak,// Oso toxikoa, birikentzako kaltegarria. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Partikula esekiak,// solido zein likidoak izan daitezke eta arnas bideetako zein biriketako gaixotasunak sorrarazten dituzte.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Giro-eraso kimikoak **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Uraren kutsadura**: Kutsatzaile organikoak, ez organikoak eta biologikoek uraren degradazioa sortzen dute. Hauek oso kaltegarriak dira osasunerako: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Organikoak//: Ur beltzak, abere hondakinak .... mikroorganismoen ugalketa areagotzen dute eta toxikoak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Ez-organikoak:// Ongarrien nitratoak eta fosfatoak, koipeak, gatzak eta metal toxikoak ( <span style="color: #f00b42; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">kusi ezkeraldeko bideoa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Biologikoak:// Mikroorganismoak dira eta zenbait gaixotasunen eragileak dira.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Elikagaien kutsadura:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Substantzia arrotzak daudenean. Nahiz eta kantitate txikitan hartu, eragin kaltegarriak izan ditzakete eta epe luzera eman daitezke. Adibidez: plagizidak, metal astunak (beruna, merkurioa ...) antibiotikoak ... ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zenbait irizpideren arabera saikatzen dira: eragilearen arabera (infekzioso eta parasitarioak ), kaltetutako organoaren arabera (Kardio-baskularrak, liseri aparatukoak ...), jatorriaren arabera (sortzetiko gaixotasunak, genetikoak ..) ...... Hona hemen Gaixotasunen nazioarteko sailkapen laburtua: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera
 * 3.- Gaixotasunen nazioarteko sailkapena: **