LIZZ.3.8


 * Hidrosferan gertatzen diren inpaktuak **

Baldintza arruntetan, ibaieek gatz mineral disolbaturik, solido inorganiko eta organikoak suspentsiotan eramaten dituzte; hau kutsadura naturala izaten da. Ibaiaren higa-lanaren ondorioa da eta disolbatzeko eta garraiatzeko gaitasunaren adierazpena. Honetaz gain, gizakiak askotan ibaia zabortegi bezala erabiltzen du eta nekazaritzan, industrietan eta hirietan sortzen diren hondakinak ibaietara botatzen ditu. Hau da kezkatzen gaituen kusadura. Bere ondorioak hauek dira: 1.- Ibai horien uren erabiltzea murrizten da. 2.- Uretan bizi den flora eta fauna hondatzen dira; biodibertsitatea gutxitzen da. 3.- Uraren itxura desegokia eta usain desatseginak (**kalte estetikoak** paisaia hondatzen baita).
 * 1.- Ibai-kutsadura. Autoarazketa. **

Ibaiaren **autoarazketa**, zer da?: // igortze-puntutik behera, eta zenbait denbora pasa ondoren, ibaiaren uraren kalitatea leheneratzeko gaitasuna da berezko arazketa. // Prozesu honetan, erreakzio kimiko, aldaketa fisikoa eta biologikoak burutzen dira; eremu kaltetuan, **lau** tarte bereizten dira: Eskubiko taulan, zona bakoiztaren ezaugarriak ikus daitezke (oxigeno disolbatua, **DBO** eta solidoen eboluzioa). Gezi gorriak, igorketa-puntua adierazten du.
 * 1) Zona hondatuta.
 * 2) Deskonposaketa-zona.
 * 3) Berreskuratze-zona.
 * 4) Ibilgu beherako zona garbia.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ezkerreko irudietan //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ephemera //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> ( zona garbietan adierazlea) eta //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Eristalomya //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> ( deskonposaketa zonetan adierazlea).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eutrofizazioa, materia organiko-ko ekarpen handi batek eragiten duen inpaktua da; materia organiko horrekin batera, bioelementuak eta elikagai mineralak askatzen dira, batik bat fosforoa edo eta nitrogenoa (elika kateetan mugatzaileak baitira, ekosistema urtarretan) nekazaritzan erabiltzen diren ongarri eta detergenteetatik eratorria. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Irudian,Eutrofizazio prozesua aintziretan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1.-** Funtsgai ekarpen handia, gehiengoetan **P** (detegente eta ongarrietatik datorrena) eta **N** -a (ongarriak, materia organikoetatik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.-** Gainazaleko organismo fotosintetikoen (algak, fitoplanctona) neurriz kanpoko hazkundea. Urak bere gardetasuna galtzen du. Oxigenoa ez da ongi disolbatzen uretan, fitoplanctonak //harresi biologiko// bat eratu baitu. Hondoan, bizidun asko hiltzen dira, oxigeno eta argi gabeziarengatik. Gorpuen M.O. Pilatzen da hondoan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.-** Hondoko M.O.aren oxidazio aerobikoak zegoen oxigenoa agortzen du eta hasten dira hartzidurak eta prozesu anaerobikoak (bakterioek eraginda). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.-** Prozesu anaerobikoek substantzia toxiko eta usain txarrekoak askatzen dituzte (metanoa, SH2 ..). pH-a eremu azidora doa. Fauna eta flora erabat hondatzen dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">2.-Aintziretan (ibai eta itsasoetan ere) suertatzen diren inpaktuak. “//Eutrofizazioa//”: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Eutrofizazioaren urratsak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Azter itzazu eutrofizazioaren urratsak simulazio hauetan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: normal;">[|Eutrofizazio prozesua 1] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: normal;">[|Eutrofizazio prozesua 2. Aintzirak.]  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: normal;">[|Eutrofizazio prozesua 3. Ibaiak.] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Berreskurapen edo leheneratzeko lanen ondorioek epe luzeak eskatzen dituzte, berreskuratze-prozesuak astiro xamarrak baitira; aintzira edo ibai bat berreskuratzea zaila eta iraupen luzeko prozesuak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Honako neurriak hartu behar dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a)** **P, N** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">edo/eta **materia organiko** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> ekarpenak ezeztatzea, erabat eragoztea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b)** Hondoko materia organikoa baliabide mekanikoren bitartez atera (hondalaneko makinez ...) edo/eta uretan disolbaturik dauden sustantziak arauztuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c)** Hondoan eta uretan, oxigenoa txertatu, prozesu oxidatibo aerobikoak sustatzeko.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurazpiko urak, haien kokapena dela eta, ongi "babesturik" daude, zeren eta kutsagaiek gaineko lur geruzak iragazi behar baitute. Arrazoi berberagatik, kutsagaiak lurpeko uretara iristen direnean oso inpaktu eta kalte handiak eragiten dituzte (eta epe luzez). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1.-** Oso zaila da kutsagaien presentzia nabaritzea (antzematea). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.-** Kutsagai horien desplazamenduak eta eboluzia jarraitzea ere zaila da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.-** Inpaktu mota honi aurre egitea (kutsagaiak iturrietara edo putzuetara iritsi baino lehen) oso zaila da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.-** Lurpeko uren isuriak geldoak direnez, kutsagai hauen egonaldia luzea izaten da eta leheneratze (inpaktua gainditzeko) neurriak oso zailak eta garestiak.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">3.-Kutsadura eta inpaktuak Lurazpiko uretan: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Akuiferoen kutsaduraren eragileak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Zabortegietako uren infiltrazioa, hiri-uren iragazketa euri-ureek eramanda (lixibiazio hau, euri ureek egiten dute). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">b) Nekazaritza-uren iragazketa, ongarri kimiko edo/eta pestizidekin; askotan ere, abereen purinak, “zimaurren likidoak” … eta abarrak eramaten dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">c) Jatorri industriala duten ureen iragazketa, hondakin erradiaktibo eta meagintzako hondakinak barne. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">d) Itsasoko uraren sarrera, akuiferoetara, putzuen gainustiatzeagatik. Akuiferoen salinizazioaedo gatzaketa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezkerreko Taulan laburbiltzen da Almeria-ko //El// //Egido// herrian daukaten arazoa, akuiferoen salinizazioarena hain zuzen.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Putzuetan, ur erausketa egiten jarraitzekotan, ur gezako masa deprimitu egiten da, eta interfaziearen maila putzuaren sakoneraraino iris daiteke, ur kresala ateratzen hasten delarik. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Akuiferoak arriskuan (video) <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Akuiferoen salinizazioa.Animazioa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kontuan hartu behar dugu, lurpeko ureek ez dutela berezko arauzketarako gaitasunarik, hau dela eta, ur hauen berreskurapena oso geldoa da eta askotan ezinezkoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gehiengoetan, lurpeko ur-fluxuetan kutsadura murriztuz doa (oso erritmo motelarekin, epe handitan) zenbait prozesu fisikoren bitartez ( absorzioa, xurgapena) eta zenbait prozesu kimiko eta biologikori esker (oxidazioa, erredukzio, neutralizazioa,biodegradazioa).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">3.1- Akuiferoen gatzaketa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">: (garrantzi handiko inpaktua kostalde mediterraneoan): Ur gezako erausketa intentsiboa gertatzen denean, itxasoalderako isuria murrizten da (mantu freatikoaren presio hidrostatikoa murriztu delako), ondorioz, ur gaziko isuriak lehorrekoaldera joko du eta aldiberean, interfazieko maila (ur kresalekoa) igoko da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kutsadura iturri desberdin batzuetatik itsasora daiteke, gehiengoetan jatorri kontinentalekoak izaten dira ,%70-a, eta falta den %30-a itsasoan burutzen diren iharduereetatik sortzen da.Garrantzitsuenak hauek dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gaur egunean, kostaldeko ekosistemetan dugun arazorik handiena eutrofizazioa da, materia organiko eta elikagai-ekarpenengatik.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4.-Itxaso eta ozeanoetan izaten diren inpaktuak: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibai kutsatuetatik datorrena.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Nahitako igorketak (araztu gabeko hondakin-urak) ur-azpiko igorbideen bitartez plataforma kontinental gainean.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Flotatzen diren plastikoak eta antzeko hondakinak, turismo eta kirol-nabigazioarekin erlazionatuta.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Itasoan burutzen diren iharduera industrialak: petroliogintza, meagintza, garraio lanak …
 * 5) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Istripuak,itsasontzien garbiketak (itsasoko urarekin) ……



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Inpakturik larrienak kostalerroan Gizakiak eraikitzen dituen kaiak (kirol-kaiak), dikeak, hondartza artifitzialak ……izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kasu hauetan, kostaldearen zeharko korronteak (sedimentu garraioa eta sedimentazioa baldintzatzen dituztenak) eraldatzen edo deuseztatzen dira; zonalde horietan, sedimentazio-prozesuak erabat alda daitezke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Inpaktu mota desberdinak sor daitezke, eraikitze fasean eta eraiki ondoren.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">5.- Obra publikoeek eragiten duten inpaktuak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">5.1- Urtegiak: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Paisaia eraldazten da.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibai-sistema eraldatzen da : ibaiaren morfologia eta dinamika.
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sedimentuak, urtegian pilatzen dira, ez doaz ibai behera; honek, urtegiaren kolmatazioa eragingo du eta ibaiaren higatzeko gaitasuna handituko da, urbidea sakonduz. Deltak murrizten dira desagertu arte eta aldameneko hondartzetan higadura nagusi izango dugu, harea eta beste sedimentu ekarpenak murriztu direlako.
 * 4) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurzoruaren erabilpena aldatzen da: basoak, herriak, laborantzako zonaldeak zirenak orain urpetan bait daude.
 * 5) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Flora eta fauna aldatzen da: urtegitik behera, beti, biodibertsitatea murrizten da
 * 6) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zenbait espezien ugal zikloak eraldatzen dira: 20 m baino altuera handiagoko urtegieen hormak, espezie gehiengoentzat (krustazeoak, arrainak ..) zeharkaezinak dira.
 * 7) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Urtegian metatu diren ureen eutrofizazioa (geldirik daudelako).
 * 8) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Giza-desplazamenduak: giza-taldeak joan etorrian ibil daitezke, lurzoruaren erabilpena aldatu delako.
 * 9) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">“**Eragindako sismizitatea**”-k eta alboko malgetan lur-jauziek ekar ditzaketeen arriskuak. **Nafarroako Irati-ko urtegian**, betetze-fasean zehar **eragindako sismizitatea** suertatu zen, mikroseismo ugarirekin. **Yesa-ko urtegiaren horma-hazkunde lanetan, malgetako lur-labainketak gertatu dira**. Izandako istripurik larriena Vaiont-en gertatu zen (1963.koan). “**Vaiont (Vajont) –eko (Italia)urtegian gertatu zen inpaktua**” ondoko bideoetan uler dezakegu:
 * media type="youtube" key="6COeNRToYqU" width="560" height="314" || media type="youtube" key="uqkFXm2HtMA" width="420" height="315" ||


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">5.2- Ibai-urbidearen eraldaketak eta kanalizazioak: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Meandroen zuzenketak**, ibaiaren malda handitzen da eta higatzeko gaitasuna ere bai; ondorioz, urbidea zabaltzen eta sakontzen da, ibaiertzetako ekosistemak eraldatzen direlarik.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Kanalizazioak**: Ibaiertzetako ekosistemetan biodibertsitatea murrizten da. Kalte estetiko-paisaiakoak.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">5.3- Transbaseak: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bi hobi hidrografikoren arteko ur-emariko elkartrukeak eta eraldaketak (hobi emale eta hartzailean); bien ekosistemak eraldatuak suertatzen dira. Hobi emaletik, zenbait espezieren barreiadura-eremua hobi hartzailerantz hedatuko da eta hau dela eta, beronen biozenosia kaltetuta suerta daiteke.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Giza-gatazkak sortzen dira, inplikaturik dauden giza komunitateren artean. **Norena da ibaia? norena da ibaien ura?** .... Goi Ibilgu-ko erkidegoek eskubide handiagoak daukate behe ibilgu-ko erkidegoek baino?

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostaldeak, oso ekoizpen primario handiko ekosistemak izaten dira eta biodibertsitate handikoak, baina giza-ihardueren aurrean oso hauskor eta degradagarriak dira.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">6.-Kostaldeetan inpaktuak. Demografiak eragiten duen inpaktua. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zonalde hauek erakarpen handikoak direnez, (turismoa, arrantza, garraio sareak eta komunikabideak …) biztanleri handikoak ere izaten dira; gaur egunean munduko biztanleriaren %60 kostalde lerrotik 60 km edo gutxiagotara bizi da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Kostalde lerroan zehar egindako obra-lanek (kirol-kaiak, dikeak ...) askotan ohiko sedimentazio joerak erabat eraldatzen dituzte. Ondorioz, hondartzek harea galtzen dute eta turista-etorrera ez galtzearren, urtero hondartza "beregokitu" behar dute, harea erantsiz (Irudian).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Behe eskubiko irudian, "//El Algarrobico//" hotela (Carboneras, Almeria-n), legez kanpo eta baimenarik gabe eraikia.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondorioak hauek dira: **

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Aurkibidera <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">