DBH4.3.1


 * EKOSISTEMEN EGITURA. **

Zientzia integratzailea da, **biokimika, fisiologia, genetika, etologia, eboluzioa, fisika, meteorologia, geologia eta kimikan** oinarritu egiten baita; kontzeptu eta ikerketa metodo gehienak gainontzeko zientzietatik hartzen dira beraz. Ezagutza honen biologiarekiko estutasuna dela eta, bere jakintzagai bat dela onartzen da.
 * Ekologia **, grezieratik " ** oikos ** " (etxea) eta " ** logos ** " (ezagutza) hitzek osatzen dute izena. Izaki bizidunen eta beren ingurumenaren arteko harremanak, energia eta materia fluxuak, banaketa eta ugaritasuna aztertzen dituen zientzia da.

Biosfera terminua, **1911.ko** urtean **Vernadsky**-k proposatu zuen: “ Biziduneek okupatzen duten barrutia edo eremua da”. Gaur egunean, BIOSFERA-ren esanahia hau da: **Une zehatz batean Lurra planetan bizi diren bizidun multzoa ** Lurra planeta ekosistema bezala hartuta, bere Biozenosia, EKOSFERA da. Definizio honetan, Sistemen Teoriaren ikuspegia eta erizpideak erabiltzen dira. **LURRA sistema ekologiko bezala (ekosistema balitz bezala) = EKOSFERA. ** EKOSISTEMA : Leku batean bizi diren bizidunak edo bizidun-multzoa (Biozenosia) gehi leku horren faktore fisiko-kimikoak (Biotopoa) gehi bi elementu (biotopo eta biozenosia) hauen arteko elkarekintzak. **Ekosistema= Biotopoa+Biozenosia+hauen arteko elkarekintzak. ** Ekosistemaren osagaiak. (Azalpen grafikoa)(azalpen grafiko honetan zerbait faltan aurkitzen duzu?) Ingurugiro Zientzietan, Biosfera eta Ekosfera sinonimo bezala erabiltzen dira eta Ekosistemak, Ekosferaren azpisistemak balira bezala. Beraz, Biosfera (Ekosfera) ikasteko, azpisistemetan banatuta landuko dugu: Ekosistemak landuko eta aztertuko ditugu.
 * 1.-Zer da Biosfera? **
 * 2.- Zer da Ekosfera? **
 * 3.- Zer da Ekosistema bat? **



**4.1.-** **Ingurune abiotikoa** (ingurune físiko-kimikoa): **Biotopoa.** Nola deskribatzen da **Biotopoa ** ? Biozenosia aztertu baino lehen, zenbait kontzeptu ezagutu behar dugu: **Espezie**: Bizidun multzoa, arbaso komunak izaten dituztenak eta ugalkorrak direnak eta ondorengo ugalkorrak ere sortzen dituztenak. **Populazioa**: Biotopo batean bizi diren espezie bereko indibiduo multzoa. (Adibidez; Leire mendilerroko putre populazioa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Komunitatea (Biozenosia****)**: Biotopo batean bizi diren Populazioa multzoa.)
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Ekosistema-ren egitura: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">4.2.- ** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Biotopo horretan bizi den **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> Bizidun multzoa (Komunitatea): **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Biozenosia. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Biozenosia deskribatzeko, ondoko taulan ikusten diren aldagai eta ezaugarriak deskribatu behar dugu:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Materia eta energia ekosistemetatik zirkulatzen dira (sarrera/irteerak), erlazio trofikoeek bideratuta (“//trophos//”= elikagarria). Erlazio trofikoak, katea bezala irudikatzen dira, non organismo desberdineek protagonismo zehatz bat edo funtzio zehatz bat burutzen baitute (maila trofikoak). Askotan, ekosistemetan, kate trofikoak gurutzatzen dira, saretrofikoak sortzen direlarik.
 * 5.- Energiaren zirkulazioa ekosistemetan. Erlazio trofikoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> (**Maila trofikoak**):

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Maila trofikoak** (Populazioeen funtzio edo //ofizioak// ekosistemetan): Gehiengoetan, hiru maila trofiko bereizten dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Enegiaren sarrera ahalbidetzen dute ekosistemetan, eta sarrera bakarra dagoenez, hauek Ekosistemaren funtzionamenduaren giltza dute. Organismo autotrofoak izaten dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ikuspuntu energetikotik Heterotrofoak dira. Beste bizidunen materia organikoa erabiltzen dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bi taldetan bereizten dira <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">a) **Saprofitoak (saprobioak)**: Gorpuen materia organikoa erabiltzen dute. Kanpo-liseriketa egiten dute eta M.O. liseritu ondoren elikagaiak xurgatzen dituzte (disoluziotan). Onddoak eta bakterio asko. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) **Mineralizatzaileak**: Autotrofo kimiolitotrofoak dira. Beste organismoeek bota dituzten molekula ionorganikoak erabiltzen dituste. Molekula horien oxidaziotik energia eskuratzen dute, eta gero ekoizleek erabil ditzaketeen gatz mineralak lurzoruan askatzen dituzte, materiaren zikloa horrela ixten delarik. Bakterioak izaten dira.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">5.1- EKOIZLEAK: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Fototrofoak** (argi-energia eralbitzen dutenak) edo fotosintesiegileak. Zianofizeoak, alga zelulabakar eukariotikoak eta zelulanitzak eta goi mailako landareak dira.
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Kimiolitotrofoak** (energia, molekula inorganiko bakun batzuren oxidaziotik lortzen dute; kimiosintesia egiten dute). Bakterio nitrifikanteak, sulfobakterio koloregabekoak, ferrobakterioak .... || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">5.2.- KONTSUMITZAILEAK: **
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Benetako kontsumitzaileak**: Materia organiko bizia erabiltzen dute. Kontsumitzaile Primarioak (landarejaleak) Kontsumitzaile Sekundarioak (haragijaleak edo harrapakariak) eta Kontsumitzaile tertziarioak (azkeneko aragijaleak eta aurrekoen bizkarroiak).
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Saprofagoak:** Materia organiko ez bizia erabiltzen dute. **Nekrofagoak** (gorpuen materia organikoa erabiltzen dute), **Coprofagoak** (gorozkien materia organikoa erabiltzen dute) eta **Detritiboroak** ( materia organiko birrindua erabiltzen dute, lur zizareek egiten duten bezala).
 * 3) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Omnivoroak (Orojaleak)**: Materia organikoko iturri bat baino gehiago erabiltzen dutenak hori da maila trofiko desberdin batzuk okupatzen dituzte. || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">5.3.- DESKONPOSATZAILEAK: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Energia Biosferan sartzen da eguzki-irrada bezala (iluneko ekosistematan, hondo ozeanikoetan, energia geotermikoa erabiltzen da) eta bero bezala ateratzen da. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ecology simulator

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**6.1- Biomasa (B)**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Maila trofiko batean, Materia Organiko (MO) bizia edo hila bezala metatu den energia kopurua da (Eguzki energia kasu gehienetan). Ekosistema osoa hartzen baldin ba dugu, edo Biosfera balitz, orduan ekosistemaren Biomasa edo Biosferaren Biomasa izango dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">OHARRA: **Gramo batek M.O.** gutxigorabehera, **4 Kcal** edo **4 Cal**. ekoizten ditu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">(gluzido 1 g-ek= 4 Cal; proteina 1 g-ek= 4 Cal.; lipido 1 g.-ek= 9 Cal) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Egitura konplexuko ekositemek, biomasa kopuru handi bat izaten dute ( basoak adibidez). Ekosistema kontinentaletan landare-biomasa animali-biomasa baino handiagoa izaten da; ekosistema ozeanikoetan alderantziz gertatzen da. Hiru Biomasamota bereizten dira:
 * 6.- Ekologiaren oinarrizko hiztegia: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Biomasa primarioa: Ekoizleek ekoizten dutena.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Biomasa sekundarioa: Kontsumitzaileek eta deskonposatzaileek egiten dutena.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hondar-Biomasa: Giza-iharduereetatik eratortzen dena: lastoa, zimaurrak, etxalde-gorokinak, elika-hondarrak ….)

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**6.2- Ekoizpena (P)**:Ekositematik dabilen energia fluxuaren neurri bat da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Definizioa: Denbora mugatu batean egiten den Biomasa unitateak eta bere adierazpena Kcal/m2.urte edo kcal/m2.egun edo Kcal/ha.urte **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">PPN = PPB- (R+X) ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">ekosistema osoan edo maila trofiko zehatz batean aplika daitekeena.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Ekoizpen Primarioa (PP)**: Ekoizleek harrapatu duten energia adierazten du, hau da ekoizleek egin duten biomasa denbora unitateka.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Ekoizpen sekundarioa(PS)**: beste maila trofikoeek harrapatzen duten energiaren adierazpena, hau da beste maila trofikoeek egin duten biomasa denbora unitateka.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Ekoizpen gordina(PB)**: Maila trofiko batek harrapatzen duen energiaren guztira.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Ekoizpen garbia(PN)**:Maila trofiko batek harrapatzen duen energiaren guztira, prozesu metabolikoetan (arnasketa zelularra R, jariaketak, gorozkinak, gernua X…) gastatzen dena kenduta. Honen arabera, azter ezazu ondoko ekuazioa:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Batazbeste, **Ekoizpen P. Garbia**, **Ekoizpen P Gordinaren** **%50-a** izaten da, baina ekosistema motaren arabera alde handiak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Garrantzitsuenen Ekoizpen Primario Garbia taula honetan ikus daiteke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gainazalera iristen (Behe atmosferara) den irradaren %10-koa soilik ekoizleen eskura dago. Energi kopuru handia bada ere, honen %1-3 -koa da fotosintesian erabiltzen dena, gainontzekoa prozesu biologikorik gabeko bidetatik zirkulatzen da (energia exosomatikoa).Kontinenteetan, batazbesteko Ekoizpen Primario Garbia:300-350g Karbono/m <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">2 <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">urtekoa izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ikusten denez, Lurrak jasotzen duen energia kopuruaren oso zati txiki bat ekoizleek aprobetxatzen dute eta organismo bizidunetan sartzen da (energia endosomatikoa).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**6.4- Produktibitatea (p)** : Produktibitatea, EKOIZPENA eta BIOMASA-ren arteko erlazioa da: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">**p= P/B · 100** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Produktibitate gordina (pB): **pB = PB/B**

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ekosistema barnean ematen duen egonaldia alda daiteke ekosistema motaren arabera, baina beti iturri batetik (Eguzkia) putzu hotz batera (espaziora) energia-fluxu bat dugu, termodinamikaren legeak betetzen dira eta bizidunok fluxu honetan bitarteko urratsak eta erabilpena burutu behar dugu. **<span style="color: #f00412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 1 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">. Ekosistemen elementuak **<span style="color: #f00412; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Jarduera 2. **<span style="display: inline !important; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Biomak ala Ekosistemak?



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**Energia** eraldatuz doa Ekosistema barrutik //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">zirkulatuz //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> doan neurrian (endekatuz doa, hau da gero eta kalitate gutxiagoko energia edo gero eta kontzentrazio gutxiagoko energia bihurtzen da). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">//Termodinamika//ren 1. Legeak dion bezala, urrats bakoitzean, **entropia** (lanarik egiten ez duen energia) handiagotzen da eta bero bezala (uhin infragorri bezala) ekosistematik ateratzen da (behin betirako, ez da itzultzen) //Termodinamika//ren 2. Legeari jarraituz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beraz, ekosistemetan energia sartu, biomasa egiteko eta bizidunon bizi funtzioen mantenurako erabili eta irten egiten da; **ez da inoiz itzuliko** energia ez baita berziklatzen. **Energia-k ez du ziklorik**.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Jarduera**: Materia eta energia: zikloak ala fluxuak? . <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Jarduera:** Materia eta energia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ekosistemetan, faktore mugatzaile bat izan daiteke: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) **Baliabide bat**: elikagai edo funtsgai bat. Adibidez, erabilgarri edo eskuragarri dugun Nitrogenoa, edo Fosforoa, edo Potasioa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) **Aldagai edo baldintza bat**: tenperatura, prezipitazioak, gazitasuna edo argia, adibidez. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">zeinak, duen eskuragarritasun txikiagatik (beste faktoreekiko), ekosistemaren prozesu eta garapena baldintzatu eta mugatzen baititu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Liebig**-en kupelak (irudian) ongi adierazten du "gutxienekoaren" legea: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">"//Ekosistema batean lor daitekeen gehienezko garapen-maila faktore mugatzaileak (kupela-ohol txikienak baldintzatzen du bil daitekeen ur kopurua, edo funtsgai eskasiena biomasa kopurua, kasu) zehazten du//".
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">6.5- Faktore mugatzaileak: **

<span style="background-color: #ffffff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Espezie bakoitzak modu desberdinez erantzuten du, aldaketa baten aurrean. <span style="background-color: #ffffff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Faktore baten aldaketa handirekiko ongi moldatzen direnak (tolerantzia handiko espezieak faktore horrekiko) espezie **euroikoak** deitzen dira: horrela, gazitasuna aldaketa handietan moldatzen direnak **eurihalinoak** izango dira, edo **euritermoak**(tenperatura tarte zabal batean egokitzen direnak) ..... <span style="background-color: #ffffff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Egokitzeko malgutasun edo tolerantziarik ez dutenak, espezie **estenoikoak** dira: **estenohalinoak**, gazitasun egonkorretan bizi behar direnak (gazitasun tarte**estu** batean), **estenotermoak**, espezie hauek tenperatura egonkorra behar dute (tenperatura tarte **estu** batean bizi ohi dira).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">6.6- Tolerantzia: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera