Ziklo+zelularra.+Mitosia+eta+Meiosia.


 * Ziklo zelularra. Mitosia eta Meiosia.**

Zelula baten zatiketatik hasi eta bere ondorengo zelulak zatitu artean gauzatzen den prozesu multzoa da. Ziklo zelularraren iraupena eta ezaugarriak aldakorrak dira, zelula motaren arabera eta garapenaren baldintzen arabera.
 * 1.- Ziklo zelularra: **

Ziklo zelularraren %90-a hartzen duen aldia interfase zelularra da, bi zatiketa prozesuren artekoa. Aldi honetan ondoko faseak bereizten dira:


 * ** G 1 **

G1 checkpoint. || ** G 1 fasea **: Zelularen jarduera maila berreskuratzen da. Hazkunde fasea da, berariazko tamaina hartu arte. Beraz: a) Tamaina handitu egiten da, b) egitura zelularren kopurua ere handitu egiten da eta c) ohiko forma berreskuratzen du.

Ea behar diren elikagaiak ingurumenean dauden. Hiru aldagai hauek egokiak direnean, S fasera pasako gara. || Batzuk bizitza osoa fase honetan ematen dute, hil arte, beraz ez dira inoiz zatitzen (neuronak, bihotzaren gihar-zelulak). Beste batzuk kinada edo estimulu batzuek eraginda, Ziklo zelularrera itzultzen dira eta zatitzen dira (fibroblastoak, zaurietan, adibidez). Beste hirugarren zelula mota bat ez da inoiz G** 0 ** fasera pasatzen eta jarraian zikloari eragiten diote, behin eta berriro zatitzen (ehunen zelula amak). || Fase honetan ere zentrioloak bikoizten dira. ||
 * G 1 ** fasearen bukaeran, zelulak ** lehenengo checkpoint **gainditu behar du. Ingurumen-baldintzak egokiak ez direnean (adibidez elikagairik ez dagoelako), zelula eukariotiko gehiengoak hemen gelditzen dira eta **G 0 **fasera pasatzen dira (ziklotik kanpo). Kontrol-une honetan, hiru aldagai egiaztatzen dira:
 * Ea ADN a kalterik gabea den.
 * eta zelularen tamaina, zelula heldu batena den.
 * ** G0 ** || ** G 0 fasea **: zenbait zelula ziklo zelularretik ateratzen dira, G** 1 ** fasean, eta G** 0 ** fasean sartzen dira.
 * ** S ** || ** S fasea **: fase honen zehar ADNaren sintesia gertatzen da; bukaeran kromosoma bakoitzak bi kromatide (bi harizpi) ditu zentromerotik itsasita (kromatide kromosomakideak).
 * ** G 2 **

G2 checkpoint || ** G 2 fasea **: ADNaren sintesiaren amaieratik mitosiaren hasierara arteko aldia da. Mitosiaren prestakuntzarako fasea da.

Hemen egiaztatzen da ea S fasea behar den bezala burutu den (akatsarik gabe), ingurumena egokia den eta zelulak, erdibitzeko espazioa duen. ||
 * S** fasea bukatu bezain pronto, **G 2 ** fasearen hasieran, ** bigarren checkpoint ** gainditu behar dute.
 * ** Mitosia **

M checkpoint. || Zelularen nukleoaren zatiketa da eta zelulakume bakoitzari kromosoma-dotazio oso bat emango zaio. Mitosiak lau fase ditu, 1.2 atalean ikusiko dugun bezala:

**Profasea**, **Metafasea**, **Anafasea** eta **Telofasea** Metafasean, ** hirugarren checkpoint ** gainditu behar dugu, ea kromosoma guztiak plaka metafasikoan egokiro lerrokaturik dauden egiaztatzeko. || media type="youtube" key="4-_zJy882ak" width="560" height="315" align="left" //Checkpoint// edo **kontrol-guneak** gainditzen ez direnean, zelula beste prozesu batean sartzen da: ** apoptosia ** (eragindako heriotza///muerte programada//) izeneko prozesuan. **Apoptosia** abiatzen da, adibidez, aldakuntza edo asaldura baten ondorioz zelulak ez ohiko moduan jokatzen hasten direnean, ehunen eta organoen funtzionamendua eragotziz eta kaltetuz. Horixe da zelula kantzerosoen kasua.


 * Apoptosis**, beraz, segurtasun-mekanismo bat da, autosuntzipenerakoa, ehun anormal edo kaltegarrien hazkundea oztopatzen duena.


 * Oharra**: zelula kantzerosoek apoptosis mekanismoa inhibituta izaten dute; hau dela eta, zelula eraldatuak eta kaltegarriak izaten badira ere, ez dira autosuntsitzen eta ziklo zelular ugari burutzen dute. Horrela, sortzen diren zelulakume anormalak pilatzen dira: **tumorea**.

Beste heriotza zelular mota bat bereizten da: ** nekrosia **. Kasu honetan ez da autosuntsiketarik gertatzen. Zelula hiltzen da, Lesio batek edo infekzio batek eragindako kalteak konpontzeko ahalmenarik ez duelako. Baina zelula hori, izatez, zelula osasuntsua eta zilegia zen.

Ziklo zelularra eta checkpoints. Galdetegia (ingeleraz). Ziklo zelularraren funtzionamendua. . **1.1- S fasea, ADN aren bikoizketa (erreplikazioa):** Hiru Bikoizketa eredu ziren, hipotesi bezala: a) **eredu kotserbakorra**. b) **eredu semikontserbakorra.** c) **eredu sakabanatzailea**.


 * Meselson ** eta ** Stahl **-ek egindako esperimentua, animazio honetan ikus dezakezu. **Ondorioa**: eredu zuzena **eredu semikontserbakorra** da.

Erreplikazioaren jatorritik abiatuta erreplikazio-urkila edo erreplikazio-burbuila bat eratuko da, eta bere eraketan protagonista hauek hartzen dute parte: || Topoisomerasaren jarduera 2.-** Helikasak **, helize bakoitzeko bi kateak bereizten dituztenak, kremailera bat balitz bezala. 3.- Proteina multzo bat ** SSB proteinak ** (//Single Strand-Brinding proteines//) katea soil edo harizpietako bakoitza bereiztuta egonkorki mantentzeko (berez, helize bikoitza berriro osatzeko joera handia dute eta). || a) ADN polimerasek ezin dute ADNaren sintesia hasi aldez aurretik katea-zatiren bat ez badago (ez dakite zerotik ADNrik egiten). b) ADN polimerasek **5´tik 3´rako** norantzan bakarrik nukleotidoak txertzatzen dakite. Hau dela eta, bi kateakumeen sintesia modu desberdinean garatzen da: jatorriko **3´tik 5´rakoa** (** katea gidaria **) jarraian erreplikatzen da, baina jatorriko **5´tik 3´rakoa** (** katea atzeratua **) zatika eta atzeratuta erreplikatzen da. || 4.- **ARN polimerasa** (** primasa **) ; entzima honek, zerotik, ARN-molekularen zati bat sintetizatzen du (** ARN abiarazlea ** edo//** primer **//).Primer bakarra izaten da, katea honetan. 5.- Jarraian, ** ADN pol. III ** entzimak hasierako zati hori luzatzen du, desoxirribonukleotidoz, eta base osagarritasunaren legeari jarraituz.
 * ** Prokariotoen erreplikazioa ( ** //Escherichia coli// ** ): ** Helize bikoitzean bada erreplikazioaren hasgunea dena. Puntu zehatz horri erreplikazioaren jatorria deritzo; ** oriC ** izena ematen zaio eta puntu horretan **GATC** sekuentzia ugaria da . Prozesu osoak 30 minutuko iraupena izaten du (guxtigorabehera).
 * 1.- ** Topoisomerasak **eta ** girasak, ** ADN aren helize bikoitzaren deskiribiltzaileak.
 * ADN berriaren sintesia hasten da eta urkila aldeetarantz irekitzen da. Bi zailtasun gainditu behar dugu:
 * **Katea gidaritik abiatutako sintesia**: Lehen urratsa ADN-pol entzimaren jarduera ahalbidetuko duen katea-zati bat eratuko da, prozesu honetan,
 * Oroitzeko**: Katea gidarian, sintesi jarraia, primer bakarra eta azkarrago doa.

ADN polimerasa || 4.-** Primasak **, ARN abiarazleak egiteko. 5.- ** ADN pol. III ** entzimak, primerrak luzatzeko, baina, jakina, tarte txikiak direnez, zati txiki hauek 1000-2000 nukleotidoko luzera dute, //Escherichia coli// bakterioan ** (Okazaki-ren zatiak **). Oroitzeko: Katea atzeratuan, zati anitz, beraz, primer anitz, eta prozesua atzeratuta doa. || 7.- Horrela sortu diren ADN zati besberdinak, orain josi behar dugu,** Ligasa ** entzimari esker. || //** E. coli **// bakterioetan, ADN po. I eta III entzimen akats maiztasuna: nukleotido **bat** gaizki kokatuta, **10 6 ** nukleotidoka. Autozuzenketako jarduera aplikatu ondoren, akats maiztasuna murrizten da **1/10 8 ** proportziora. || . Mattew S. **Meselson** eta Franklin William **Stahl**. Eukariotoetan, ADNaren erreplikazioa S fasean zehar burutzen da, eredu erdikontserbatzaileak azaltzen duen bezala; norantzabiko prozesua da. Gida.katean erreplikatzen da modu jarraian eta katea atzeratuan modu ez jarraian (**Okazaki**-ren zatitan) eta atzerapenarekin. ARN abiarazle bat (//primer// bat) behar dugu, erreplikazioa hasi ahal izateko. Hau guztia prokariotoen erreplikazioa antzekoa bada ere, eukariotoek zenbait berezitasun izaten dute : || click hemen **erreplikazio burbuilak** (//replication fork//) ikusteko. Gizakian, ADN polimerasaren abiadura, 50 nukleotido/segundu -koa izaten da. || . //** Reiji Okazaki **// || DNA-ren bikoizketa (IV). DNA-ren bikoizketa (V). DNA-ren bikoizketa: pelikula1. media type="custom" key="28863484" align="center" ||
 * **Katea atzeratutik abiatutako sintesia**: Kasu honetan, denbora gehiago pasatzen utzi behar da, katea //irakurri ahal izateko//. Alderantzizko norantzan, baina urrats berdinak:
 * 6.- Bi kateal erreplikatzen bukatu eta gero, ** ADN pol.I ** entzimak, exonukleasa bezala portatuko da (3´tik 5´rako noratzan) eta primerrak desegiten du; jarraian, entzima berak, baina 5´tik 3´rako noratzan, endonukleasa jardueraz arituko da, eta aurreko urratsan eragindako utsuneak, desoxierribonukleotidoz betetzen du..
 * ** Akatsen zuzenketa **: ** ADN pol. I ** eta ** III ** -ek polimerasak izateaz gain, akatsak zuzentzeko gaitasuna ere izaten dute. Polimerizazio prozesuan zehar, entzima hauek **//atzera//** begiratzen dute hurrengo nukleotidoa kokatu baino lehen, eta akatsen bat antzematen dutenean (adibidez, azken basea ez zen berariazko osagarria) exonukleasa jardueraren bidez, gaizki jarritako nukleotidoa kentzen du eta nukleotido egokia berkokatzen du.** Polimerizazioa ** eta ** autozuzenketa ** egiten dute.
 * ** Eukariotoen erreplikazioaren zenbait berezitasun **:
 * **1.- Bost ADN pol. mota** desberdin ezagutzen dira:
 * ADN polimerasa α ** (alfa): Katea atzeratua sintetizatzen du (jarduera polimerasa). Honetaz gain, Primasa-gune aktiboa dauka, beraz, ARN abiarazlearen sintesian parte hartzen du.
 * beta ADN pol **.: Okazakiren zatiak lotzen ditu. Okazakiren zatiek **100-200** nukletidoko luzera izaten dute.
 * gamma ADN pol. ** :ADN mitokondriala erreplikatzen du.
 * delta ADN pol. **: Katea gidaria sintetizatzen du. (3`-5`) norantzan jarduera exonukleasa dauka eta akatsak zuzentzeko gaitasuna izaten du.
 * epsilon ADN pol. **: Ez da ongi ezaguna; jarduera exonukleasa omen du (3´-5´) eta Primerrak ezabatzen du. Honetaz gain, (5`-3`) norantzan, polimerasa bezala portatzen da, ARN abiarazleen hutsuneak betetzeko. ||
 * **2.- Kromosoma eukariotikoan, ADN-harizpia histona-zortzikoterekin erlazionatuta dago (nukleosomak)** ; ADN harizpiak erreplikatzeaz gain, **histonak ere erreplikatu behar** **dira**. Dirudienez, nukleosoma berriak eta zaharrak zorian banatzen dira. ||
 * **3.- Eukariotoen genomak**, luzeagoak dira (3·10 9 nukletido parekin, maila orientatiboan); prokarioto baten erritmoarekin erreplikatuko balitz, 30000 minutu beharko genituzke, (hiru aste). Baina eukariotoen erreplikazioak ordu gutxi irauten du, nola lortzen da hau?.
 * Kromosoma bakoitzean abiapuntu anitz** (**erreplikazio burbuil anitz**) sortzen dira.
 * **S-fasea, ADN aren erreplikazioa: Azalpen grafikoak, animazioak eta bideoak.** || **Emakumezkoak eta Zientzia:**
 * ADNaren bikoizketa ( I). ADNaren bikoizketa (II). Prozesu orokorra. ADNaren bikoizketa (III).

Okazaki-ren zatiak, erreplikazioan.

. || . Ondoko irudietan **S fasean** zehar gauzatzen diren prozesuak laburtzen dira:

.

Entzimak lanean, DNA-katea eratu arte. The GCTA song
 * ERNE**! Zientzietan humoreak ere badu bere lekua:

Mitosia eta zitokinesia (zitozinesia).
 * 1.2- Ugalketa zelular kontserbakorra: Mitosia. **
 * [[image:alaitznatura/mitosis3.gif align="center"]]

Mitosia. Beste animazio bat

Faseartekoa eta Mitosis.

Zitokinesia Animalia eta Landare zeluletan.: alderaketa. || 1.) ** Profasea **: Iraupen luzeeneko aldia da; iraupen osoaren %60-a hartzen du eta. Profasearen zehar hurrengo prozesu hauek burutzen dira: Zentriolorik ez dagoen zeluletan (landare zeluletan adibidez) ardatzaren zuntzak mintz plasmatikoa eta zelularen poloen arabera kokatzen da.
 * Zitoplasman zitoeskeletoa desmuntatzen da, mikrotubulek mitosian parte har dezaten. Ondorioz zitoplasma likatsuago bihurtzen da.
 * Nukleoan kromosomak kondentsatu egiten dira, laburtzen dira eta diametroa handitzen da (700 nm ko arkitekturarekin); nukleoloko materiala sakabanatzen da.
 * Nukleoaren gaineztadura zatikatu egiten da, erretikulu endoplasmatikoaren antzekoak diren mintzetan.
 * Kromatida ahizpek (kromosomakideak) disko proteiko bana daukate zentromeroaren inguruan: **zinetokoroa**.
 * Zentrioloak S fasean zehar bikoiztu ziren eta orain hasten dira mugitzen zelularen bi poloetarantz. Urruntzen direnen heinean, mikrotubulu-multzo bat eratzen da poloen artean: ardatz mitotikoaren zuntzak. Zuntz horiek mota desberdinetan bereizten dira: a) Zuntz zinetokorikoak, zinetokoroei lotuak. b) Zuntz polarrak, zinetokoroei lotuta ez daudenak. c) Zuntz astralak, ardatz mitotikotik kanpoko mikrotubuluak.

2.)** Metafasea **: Plaka ekuatoriala eratzen da, kromosoma guztiak zelularen plano ekuatorialean kokaturik daude, zuntz zinetokorikoek eraginda.

3.) ** Anafasea **: Kromosomen banaketa burutzen da, fase honetan. Zinetokoroak zatitu egiten dira (plus muturratik laburtzen direlako, mikrotubuluak baitira) eta zelularen bi poloetarantz zuntz zinetokorikoek trakzio indarra eragiten dute; ondorioz, kromatide ahizpak banandu egiten dira eta bakoitza polo baterantz eramana izango da.

4.) ** Telofasea **: Mitosiaren azken fasea da.
 * Kromatida-talde biak, aurkako poloetara iristen dira.
 * Mikrotubuluak (ardatz akromatikoarenak) osatzen dituzten tubulina-unitateak zitoplasma zehar sakabanatzen dira.
 * Nukleoaren gaineztadura berreraiki egiten da.


 * 5.) Zitozinesia (//Cytokinesis//) **: (fase hau ez da Mitosiaren fase bat) Zitoplasmaren zatiketa prozesua da, bi zelulakumeren artean organuluak eta gainerako osagai zelularren banaketa da. Prozesu honetan alde handia dago **Animalia zelula** edo **Landare zelula** izatearen arabera:
 * **Animalia zeluletan**: Mintz plasmatikoa estutu egiten da erdialdean. Estugune hori areagotuz doa zelularen kanpoaldetik barnealderantz. Zelulakumeren arteko komunikazioa gero eta estuagoa da; azkenik erabat banadu egiten dira. Estutzea, ** aktina **zko mikroharizpiek eragindako sistema bati esker lortzen da.
 * **Landare zelulan**: Zitoplasma bi zatitan banatzen da Golgi-ren aparatuak sorturiko zenbait xixkuren bidez; xixkuetan, polisakaridoz beterik daude (//**pektinak**// bereziki). Xixkuak hazi eta elkarreki bat egiten dute. Zelulakumeren arteko bananketa-gunea (** fragmoplastoa **) haziz doa erdialdetik muturrerrantz. Xixkuek isuritako **//pektina//**z, **erdiko xafla** osatzen hasten da eta berehala sendotu egiten da, zelulosa-ekarpenekin eta pareta zelularraren osagai desberdinekin.

Prozesu hauek erabat bukatu ondoren, bi zelulakumeak ** interfase zelular ** delakoan sartzen dira. Zelulakumeek amak haina kromosoma dituzte, eta informazio berberarekin; ** Mitosia ugalketa zelular kontserbakorra da **, koantitatiboki (kromosoma kopurua mantentzen da) nahiz koalitatiboki (informazio berbera pasatzen delako). ||


 * 1.3- Ugalketa zelular murrizkorra: Meiosia. : **Ezkerreko irudian Meiosiaren aldiak ikus daitezke.


 * [[image:alaitznatura/Meiosis.gif width="336" height="288" align="left"]] ||.

Meiosia: deskribaketa. Meiosiaren atalak Mitosia eta Meiosia: alderaketa. .

Meiosian soilik burutzen diren gertakizunak.

Meiosian zehar burutzen diren gertakizunak.

Crossing-over eta kiasmak. || .

Aldiberean Mitosia eta Meiosia ikus ditzakegu, desberdintasunak azpimarratzeko (launch interactive). Beheko irudietan, **Mitosia** (ezkerra) eta **Meiosia**ren (eskubian) arteko desberdintasunak:
 * 1.4- Alderaketa Mitosia/Meiosia: **
 * ** Mitosis ** || ** Meiosis ** ||
 * Zelula haploidetan (n) eta diploidetan (2n) burutzen da. || Zelula diplodetan (2n) soilik burutzen da. ||
 * Nukleoak banatze-prozesu bakarra egiten du. || Nukleoak bi banatze-prozesu egiten ditu. ||
 * **Profase**an zehar, ez dago sinapsis kromosomikorik. || **Profase I** -ean, kromosoma homologoren artean sinapsiak eratzen dira,** tetradak ** ikusten dira eta kromatide homologoren artean ** crossing-over ** edo elkargurutzamenduak gauzatzen dira (berkonbinaketa genetikoaren 1. urratsa). ||
 * **Metafase**an, plaka ekuatorialean, kromatide kromosomakideak (ahizpak) lerrokatzen dira, **zentromerotik itsasita**. || **Metafase I** -ean, plaka ekuatorialean, kromosoma homologoak (kromatidebikoak eta **kiasmetatik itsasita**) lerrokatzen dira. ||
 * **Anafase**an, zentromeroak apurtzen dira eta **kromatide ahizpak** bereizten dira. Hemendik aurrerantzean, kromosomak kromatidebakarrak dira. || **Anafase I** -ean, kiasmak erabat apurtzen dira, eta **kromosoma homologoak** (bakoitzak bi kromatidekin) bereizten dira. **Anafase II** -an, zentromeroak apurtzen dira eta orduan, **kromatide ahizpak** bereizten dira. ||
 * Bi zelulakume sortzen dira.Zelulakumeek amak haina kromosoma dituzte, eta guztiak dira genetikoki berdinak: ama bezalakoak, informazio berberarekin eta berdinak ere berauen artean.

** Mitosiaren funtzio biologikoa: zelula kopurua handitzea da. ** || **Lau zelulakume sortzen dira**, bakoitzak kromosoma kopuru erdiarekin (zelula amaren kopuruarekiko, erdia). Zelulakume hauek ** gametoak ** deitzen dira, eta guztiek ddaramate informazio genetiko desberdina, meiosian zehar, kromatide homologoren artean hiru nahaste-fase gertatzen direlako: Ondorioa: ez daude bi gameto informazio genetiko berdina daramatenik.
 * a) Profase I**-ean, Pakitenoan, crossing-over gertatzen direlako. Kromatide homologoen artean, ** gene-nahastea **.
 * b) Anafase I** -ean, kromosoma homologoak, zorian, bi multzotan banatzen dira. ** Homologoen nahastea. **
 * c) Anafase II**-an, kromatide ahizpak, zorian, bi multzotan banatzen dira. ** Kromatide ahizpen nahastea. **

** Meiosiaren funtzio biologikoa: biodibertsitatea eta aldakortasuna sustatzea **. || ** Giza-meiosia: giza-aniztasunaren eragilea. ** media type="youtube" key="D1_-mQS_FZ0" width="560" height="315" align="center"
 * [[image:alaitznatura/mitosis_phases1.jpg width="480" height="456"]] || [[image:alaitznatura/11-4.jpg width="488" height="347" align="center"]] ||


 * 1.5- Kromosoma metafasikoa **:
 * 1.5.1- Kromatinaren egoera desberdinen irudikapena**; eskubian, ** kromosoma metafasikoa **.



Beheko irudian, kromosoma metazentriko baten morfologia; eskubian, zentromeroaren kokapenaren araberako sailkapena.
 * 1.5.2- Kromosoma metafasikoaren** "** morfologia **":



Aurkibidera itzuli nahi dut