LIZZ.9.1


 * Arriskuak: arriskuen osagaiak eta arrisku-sailkapena. ** **Arrisku Naturalak (I). **

**Arrisku kontzeptua** aztertzerakoan, hiru esanahi bereiztu behar dugu: **ARRISKUAK, GIZA ESKU-HARTZEAK eta INPAKTUAK**. Dena den, bereizketa hau kontzeptuala da, zeren eta Naturan, arriskuak, esku-hartzeak eta inpaktuak gainjartzen dira eta estuki harremandurik daude.
 * 1.- Arrisku Naturalak eta antropogenikoak. **
 * 1) **Arriskuak** beti gertera naturaltzat jotzen dugu, Sistema Naturaleen funtzionamenduaren ondorioak baitira.
 * 2) **Giza Esku-hartzeak** (esku hartze antropikoak edo antropogenikoa) eta **inpaktuak**, aldiz, Giza-jardueraren ondorioak dira; Sistema artifitzialeen (//Teknosfera// eta //Soziosfera//) funtzionamendu eta elkarrekintzekin harremandurik daude.

Plaka litosferikoen ertz konbergenteekin eta ertz transformatzaile edo eraldatzaileekin erlazionaturik daude.  Arriskuaren funtsa, gainazaletik barreiatzen diren **L eta R uhinetan datza**; dardarazio hauek eraikinak horizontalki ere astintzen dituztenez, berauen suntsimendia eragiten dute (etxeak eraikitzerakoan, zutikako zamak eta esfortzuak jasateko diseinaturik daude).
 * 2.- Arrisku motak, sailkapena: **
 * 2.1- Arrisku Naturalak: **
 * 2.1.1- Endogenoak, Lurbarneko sitematik eratortzen diren arrisku geologikoak: **
 * a) Arrisku sismikoa: **

 Honetaz gain, eremu ez trinkoetan, energi sismikoko kopuru handia xurgatzen da, deformazio eta tolesturak sortzen dira, gaineko eraikuntzen erorketa eragiten dutelarik. **Prebentzioarako, astinkada sismikoen adierazle hauek kontrolpean mantentzen dira**: gainazalaren //sabeldura// (deformazioak), lurzoruaren //eroankortasun// //elektriko-ko// aldakuntza, **radon** (**Rn** gas egonkorra) gasa agertzen da lurpeko uretan, mikroseismoak …

Ezkerreko irudian: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Arrisku sismikoa Penintsula Iberikoan ( //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Pelaez //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">,2000). Mapa honetan ustezko intentsitatea erakusten da, 100 urteko periodiziatetarekin gertaturikoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Instituto Geografico Nacional. Informazio sismikoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Sismizitatea, arrisku sismikoa eta Plaken Tektonikaren arteko erlazioa <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sumendiak,** Plaka litosferikoen mugimenduen ondorioak dira; puntu beroko sumendiak izan ezik, beti ert konbergente edo dibergenteetan sortzen dira; hala ta guztiz ere, oso sumendi desberdinak izaten dira, jarduera mota desberdina (arrisku mota ere desberdina) magma mota desberdina, kokapen tektoniko desberdina, harri bolkanikoak ere desberdinak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Puntu beroko sumendiak (Hot spots), ez dute sorrera tektonikorik eta sor daitezke ere plaka barnean (edonon), Hawaii irletan gertatzen den bezala; kasu honetan, D-geruzatik igotzen diren lumeek magma ekarpena eragiten dute, Astenosfera-ko konbekzio korronteekin zerikusirik izan gabe. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arrisku bolkanikoa aztertzeko **<span style="color: #f50d61; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">jarduerak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Saint Helens Mountain**: Bolkanketa azidoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arrisku nagusia: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) portaera leherkorra eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) hodei piroklastikoak.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Igarpenak egiteko, aldagai hauek kontutan hartzen dira **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:
 * 1) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Identifikatu behar dugu "//historio sismiko ugaria//" duten lurralderen artean, non ez dira sismorik gertatu azken urteotan. Zenbat eta urte gehiago sismorik gabe, are eta aukera handiagoa lurrikaren bat suertatzeko (epe laburrean, probabilitate handiagoko lurraldeak dira).
 * 2) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eremu zehatz horretan, //sismografoak// (mikroseismoak antzemateko), //inklinometroak// (sabeldurak eta deformazioak atzemateko), deformimetroak, eroankortasun elektrikoa neurtzeko tresneria, manometroak, //radon-neurgailuak// … jarri behar dugu, lurralde horretan ari diren tentsioak eta deformazioak neurtzearren, eta horrela, arriskuaren ebaluazioa egin ahal izateko.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%; line-height: 1.5;">b) Arrisku bolkanikoa: **
 * media type="youtube" key="pGImksoOwtU" height="219" width="294" align="left"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Hawaii** irletako bolkanketa (beheko videoan): oso basikoa, beraz, oso isurkorra. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arrisku nagusia: labaren isurkortasuna dela eta, abiadura handiz hedatzen da eta oso lurralde zabalak estal ditzake. . <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bideoetan ikusi dituzun sumendi mota "eraiki" behar duzu, beheko simulagaiuen bitartez,ezaugarriak (tenperatura, likastasuna ...) deskribatu ondoren. media type="youtube" key="HzwuTBx93uA" width="448" height="251" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Simulagaiua: Jarduera bolkanikoa mota, sumendi mota eta magmak duen silize %-a elkarekintzetan.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) <span style="color: #0000ee; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">__Simulagaiua: Eraiki ezazu zure sumendia, aldagaiak zehaztu ondoren.__

**<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Zein zonalde tektonikoetan sortzen dira bi sumendi horiek? ** || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Arrisku bolkanikoen prebentzioa: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Goiko irudian laburturik ikusten diren kontrol-aldagaiei buruzko azalpenak web orri honetan irakur ditzakegu: <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">[|Arrisku bolkanikoa: alerta sareak eta monitoring] <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">[|El Salvador: arrisku bolkanikoa (monitoreoa)] <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">esteka hauetan, //Monitoring// sitemak agertzen dira eta arrazoi honengatik ezinbestekoa da ezagutzea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Sumendi baten “//monitoring//” teknikak nola aplikatzen diren ikusteko, zabal ezazu web hauek: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">[|Monitoreo bolkanikoa. Ezinbestekoa (Mexico).] [|Monitoreo bolkanikoa (El Salvador)] || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Jarduera bolkanikoa, Plaka tektonikoak eta arriskua
 * Sumendi baten Monitorizazioa zer da?**
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">a) Zuzeneko behaketa video kameraz. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">b) Lurpeko uren tenperatura-aldaketako kontrola. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">c) Gainazaleko deformazioen kontrola; mikroseismoak antzematea. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">d) Gas igorketak; sateliteren bidez, aldaketa termiko-antzematea. **

media type="youtube" key="4Xebwzb3dDE" width="264" height="197" align="left"<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Litosfera ozeanikoan gertatzen diren lurrikaren ondorioak dira. Gainazaleko uhin sismikoak kasu honetan uretatik barreiatzen dira; itxaso zabalean anplitudea ez da antzematen, baina kostaldeetara iristean, uhin hauek metatzen dira olatu erraldoi bat edo batzuk eragiten dutelarik; kostalde horietan olatu hauek iritsi baino lehen, itxas mailaren beherakada nabaria beha daiteke, handik minutu batzuetara (10 min, 50 min .. epizentrua non zegoen arabera) olatu erraldoia iritsiko da eta honen atzetik itxas mailaren gorakada. Haizeek eragiten dituzten olatuetan, higidura oszilatorioak gainazaleko ur-geruza mugitzen du, soilik; baina tsunami kasuetan, **ur masa osoa,** hondotik gainazalerakoa, higidura oszilatorio horretan konprometituta dago, uhin-luzera handiko uhinak sortzen direlarik. Uhin hauen abiadura 500 Km/ordu tik 800 Km/ordu-ra bitartekoa izan daiteke.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">c) Beste arrisku "endogeno" batzuk: Tsunamiak. Haustura Diapirikoak. Hondoratze karstikoak. Failak. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">**Tsunamiak(itxasikarak)**:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Munduko arriskurik handieneko zonaldeak, konbergentzia ozeaniko (azpiratze ozeaniko) zonetan dugu, Pazifikoa, Indikoa ...

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: center;">Tsunami alert system (animazioa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Tsunamiak, alerta sarea. Simulazioak Pacifico-ko tsunami alerta-sarea

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">Aipatzekoa da, 2004.ko abenduaren 26an izan zen maremotoa, Java-ko hobi ozeanikoan gertatu zen lurrikararen ondorio bezala; lurrikara 8,9 magnitudekoa (Richter eskalaren arabera), hipozentrua, 30 km-ko sakoneran eta astinkada horretan, Plaka Indikoa, 9 m sartu zen Plaka Pazifikopean; faila jauzia (9 m) izugarri handia izan zen eta bapateko azpiratze honetan askatu zen energia 30.000 lehergailu atomiko baliokidea zen. Sortu ziren uhinak, Indikotik barreiatu ziren : India, Sri Lanka, Thailandia,.... Maldivas, Somalia …, kostaldeetan oso kalte larriak eta hildako ugari (>220.00 pertsona hil ziren) suertatu dira. || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Diapiroak, haustura diapirikoak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">**Diapiroak** oso harri multzo plastikoak dira (buztinitak, igeltsoak, gatzarriak); harri hauek presio handipetan aurkitzen direnean, deformatu eta isuritzen dira gorantz, gaineko harri gogorragoak apurtuz edo “irekiz”; arrazoi honengatik, zonalde hauek ez dira egonkorrak izaten eta ondorioz, hirigintzarako edo beste edozein eraikuntzetarako ez dira egokiak izaten. (trenbideak, aireportuak eta antzeko obra zibilak ez dago egiterik zonalde horietan, suerta daitezkeen haustura eta hondoraketengatik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">media type="youtube" key="QzuhWYlg7wc" width="280" height="154"

|| **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Faila edo haustura **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;"> aktiborekin arremantzen diren arriskuak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Arrisku sismikoarekin loturik daude, sakonak direnean (azpiratze zonetan eta konbergentziako zonetan; gehiengoetan faila alderantzikatuak sortzen dira); sakonera gutxiko hipozentruko lurrikaretan, arriskua kontutan hartzekoa da ere, faila arruntak sortzen dira eta lur labainketak, hondoraketak ... sor daitezke.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">A <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">lbotik irristatzen diren plaken artean, faila horizontalak eta magnitude handiko lurrikarak sortzen dira; dortsal ozeanikoetan ere transformazioko faila ugari sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zer gerta daiteke faila baten gainean, ezohiko zama bat ezartzen denean?: eragindako sismizitatea gehiengoetan, mikrosismizitatea izaten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Haustura-mugimenduak (Model aukera sakatu) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Faila arrunta ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera