Genetika.


 * Genetikaren hastapenak. Aleloren arteko erlazioak. Generen arteko erlazioak. Sexuaren genetika. Epigenetika. **

** 1.- Genetika klasikoaren "oinarrizko kontzeptuak": **
 * **Izendapena** || **Esanahia** ||
 * ** Genea ** || Herentziaren oinarrizko unitatea da. DNA zati bat da, eta kromosoma batean posizio jakin bat hartzen du (** locus ** -a). Gene batek karaktere bat zehazten du, erabat edo partzialki.Gene baloitzak bertsio desberdinal izan ditzake (aleloak). Hizkien bidez adierazten dira: A, B ... ||
 * ** Aleloa ** || Gene batek izan ditzaken bertsioetako bakoitza da. Gene baten alelo guztiek, posizio berdina izango dute kromosoma homologoetan. ||
 * ** Gainartzailea ** || Kromosomoa homologoetan, gene baten aleloak desberdinak direnean (** heterozigosia **) adierazten den aleloari ** gainartzailea ** deitzen zaio. Letra handiz idatziko ditugu: **A**, **B** ... ||
 * ** Azpirakorra ** || Adierazten ez den aleloa da. Hizki txikiz idatziko ditugu: **a**, **b** .... ||
 * ** Lous-a (Loci) ** || Gene batek kromosoma batean duen posizioa da. Gene bereko aleloek kromosoma homologoetan ,** loci homologoak ** hartzen dituzte. ||
 * ** Genotipoa ** || Organismo baten alelo guztien multzoa da. Hau da, gurasoengandik heredatzen den guztia. ||
 * ** Fenotipoa ** || Indibiduo batean adierazten diren karaktere multzoa da. Bi gauzaren menpekoa: organismoaren genotipoaren menpekoa eta organismoa garatu den ingurunearen menpekoa izaten da. ||
 * ** Homozigotoa ** || Karaktere baterako bi aleloak berdinak direnean. Esaterako **AA** edo **aa**. Kromosoma homologoen locus-etan alelo berdinak daude. Mendelen garaian, indibiduo homozigotikoei //** arraza puruak **//deitzen zitzaien. ||
 * ** Heterozigotoa ** || Karaktere baterako bi aleloak desberdinak direnean. Esaterako **Aa** . Mendelen garain, indibiduo hauek //** hibridoak **// deitzen ziren. ||
 * ** P belaunaldia ** || Gurutzatze bateko bi gurasoak. ||
 * ** F1 belaunaldia ** || **P** belaunaldikoen arteko gurutzatze batetik sortutako belaunaldi berria ||
 * ** F2 belaunaldia ** || **F 1 ** balaunaldikoak gurutzatzetik sortutako belaunaldi berria. ||
 * ** Frogazko gurutzatzea edo //atzera gurutzutzatzea// ** || **Genotipo ezezaguneko** organismoaren eta **azpirakorra homozigotikoa** duen organismo baten arteko gurutzatzea da. Prozedura honen bitartez, ezezagunaren genotipoa ezagutuko dugu. Mendelek gurutztze mota hori erabili zuen gametoetan aleloal bereiztearen hipotesia frogatu ahal izateko. ||
 * ** Herentziaren Teoria kromosomikoa ** || 1902.ko urtean, Sutton-ek eta Boveri-k (norberak bere hildotik) herentziaren Teoria kromosomikoa enuntziatu zuten. Teoria honen arabera, geneak kromosometan daude. Mendelen kasuan bezala, urteak igaro ziren Zientzia-k teoria ausart hori onartu zuen arte. Morgan-ek eta bere taldeak egindako esperimentuek Sutton eta Boveri-ren hipotesia baieztatu zuten eta Biologiaren oionarrizko printzipio bihurtu zuten. ||
 * ** Gene anizkoitzak ** || Bi alelo baino gehiago dituzten geneak dira. Gogoan izan behar da, izaki diploideek kromosoma homologoen bikoteak dituztenez, nahiz eta gen batean aleloak ugari izan, izaki bakoitzak bi baino ezin dituela izan, kromosoma homologo bakoitzean bat. ||

. ** 1.1- Gene baten aleloen arteko erlazioak (erlazio intragenikoak): ** **1**) **Alelo gainjartzaileak eta alelo azpirakorrak**: egoera heterozigotikoan, alelo bat erabat adierazten da eta bestea, aldiz, erabat isilduta geratzen denean. Baten informazioa (**gainartzailea)** bestearen gainean adierazten da. Isilduta geratzen dena, alelo **azpirakorra** edo errezesiboa da.   **2)** **Bitarteko herentzia**.(//dondiego de noche//): egoera heterozigotikoan, bi aleloen informazio adierazten da indar berdinarekin; fenotipoa izaten da bi aleloen nahastura homogeneoa. 3) **Kodominantzia edo baliokidetza** : Egoera heterozigotikoan, fenotipoak adierazten ditu, aldiberean, bi aleloen ezaugarriak, bereiztuta eta nahastu Gabe.  **4**) **Alelo letalak (hilkorrak**) : Egoera homozigotikoan, heriotza eragiten dutenak, gehiengoetan, garapen enbrionarioaren bitartean. orbanduna, eta behean txekor baten larruazalaren fenotipoa, kolore desberdineko orbanekin. ||
 * = [[image:alaitznatura/codominancia.jpeg width="179" height="134"]]
 * Kodominantzia,** goian, lumaje //tick// edo

** 1.2- Herentzia mendelianoa, Mendel-en legeak: ** ​Mendel-en hiru legeak. Azalpen grafikoa (gaztelaniaz). 1865 eta 1866an **Gregor Mendel** abadeak agertutako enuntziatuak dira, bizidunen ezaugarriak belaunaldi batetik bestera nola transmititzen diren azaldu nahi dutenak. Herentziari buruzko lehen ikerketa zientifikoak burutu eta genetika klasikoaren oinarriak jarri zituen lehenengo zientzialaria izan zen **Mendel**, genetikaren aitatzat hartzen dena. Bere lanak 1866an argitaratu baziren ere, Mendelen ekarpenak ez ziren aintzakotzat hartu 1900 urtera arte, **Hugo de Vries**, **Carl Correns** eta **Erich von Tschermak** ikerlariek, Mendelen ondorio berdinetara iritsi zirenean. Mendelen ikerketak argitaratu zirenean geneak eta kromosomak oraindik ez ziren ezagutzen. Mendelek, beraz, **ez zuen inoiz "geneez" ezer idatzi,** "**herentziaren faktoreez**" baizik. Hala ere, intuizio handia aitortu behar zaio, genetika modernoaren aurkikuntzak ezagutu gabe genetika klasikoaren oinarriak finkatu zituelako. Hots, karaktere batekiko homozigoto desberdinak diren espezie bereko bi organismo gurutzatzean, lehenengo belaunaldiko hibrido guztiak berdinak dira, bai fenotipoan nahiz genotipoan. Honen ondorioz lehenengo belaunaldian ezkutaturik geratu diren gene azpirakorrak bigarren belaunaldian azaleratzen dira. Bigarren belaunaldiko ondorengoak, beraz, ez dira uniformeak. Karaktere desberdinen arteko erlazioa aztertuz azaldu zuen Mendelek 3. legea. Lehenengo bi legeak osatzeko ilarren karaktere bat aztertu bazuen (haziaren kolorea, esaterako), 3. legea azaltzeko bi karaktere desberdin aintzakotzat hartu zituen. Bigarren eta hirugarren legearen arteko nahasketak egon daitezke enuntziatuak ongi ulertzen ez badira. Bigarren legeak alelo-bikotea osatzen duten //geneen// independentziari egiten dio aipamena, eta hirugarren legeak //karaktereen// independentziaz jarduten du (hots, ilarraren "azalaren itxura" karakterea independentea dela ilarraren "haziaren kolorea" karakterearekiko).
 * 1. Legea: "Arraza puruko bi organismo gurutzatzean, lehenengo belaunaldiko ondorengo guztiak berdinak dira" (uniformitatearen legea). **
 * 2.- Legea: "Karaktere bakoitza eragiten duten [|aleloak] banatzen dira [|gametoak] sortzean, hots, ez daude betiko lotuak" (alelo-bikotea osatzen duten geneen bereizketaren legea). **
 * 3.- Legea: "Karaktere edo ezaugarri bat zehazten duen gene bakoitza bere gisa transmititzen da, besteekiko era independentean" (karaktereen herentzia independentearen legea). **

Mendel-ek aztertu eta "jarraitu" zituen karaktereak. **Mendel-en legeek behar dituzten baldintzak__:__** **1.-** Gene batek karaktere bat, erlazio bijektiboan. **2.-** Geneak **bi alelo besterik ez du izango**. Gene aleloanitzekin lege hauek ez dira betetzen. Hau da, gene batek hiru edo alelo gehiago dituenean, haren herentzian ez dira beteko Mendelen legeak. **3.**- Hirugarren legearen kasuan, aldiberean transmitizen diren bi geneak, **kromosoma desberdinetan** egon behar dira. Hala ez balitz, kromatide berean daudenean, bi geneak batera transmititzeko joera dute eta ez konbinaketa independientearen arabera. // Braquidactilia // (hatzak edo/eta behatzak motzak, ez ohi bezalakoak) izan zen Gizakian deskribatu zen lehenengo karaktere mendelianoa (1905), gainartzailea da; gaur egunean 3500 karakteren bat ezagutzen dira, herentzia mendelianokoak. ||= // Braquidactilia // bi eskuetan, hatzak motzak eta lodiagoak.
 * = [[image:alaitznatura/400px-Mendel_seven_characters_es_svg.png width="528" height="226" align="center"]]

||

Zenbait ezaugarri mendeliano gizakian: . || **Albinismoa** (autosomiko azpirakorra)  || **"Pico de viuda"** (gainartzailea) || **Polidactilia** (gainartzailea) ||
 * **Kokotsa "zatituta"** (gainartzailea)

. ** 1.3- Gene desberdinen arteko elkarreraginak (erlazio intergenikoak): ** ** Epistasia/Hipostasia **: Karaktere koantitatiboen herentzia aztertzean, zenbait gene karaktere beraren eraketan parte hartzen dutela ikusi dugu, eta alelo bakoitzak fenotipoaren zati bat sortzen duela.. Horrenbestez, fenotipoa izango da egindako ekarpen partzial guztien batura.Locus desberdineko geneen arteko elkarlana karaktere kualitatibo edo aldakuntza jarraitukoetan ere gertatzen da. Normala da karaktere horietako asko determinatzen dituzten geneek elkarreragina duten bi gene edo gehiago izatea. Gene baten (** epistatikoa **) aleloa beste gene baten ** (hipostatikoa **) aleloen adierazpena eragozteko gai denean gertatzen da ** epistasia **. Adibide bat: //Laborategiko saguen kolorea, txuria (**albinoa**) **beltza** edo **marroia** (kafesne kolorekoa) izan daiteke. Lehenego genearen **C** aleloak pigmentazioa zehazten du eta **c** pigmentaziorik ez (**C>c**) ; bigarren geneak pigmentazioaren kolorea adierazten du (beltza **R** edo kafesnekoa **r**). Lehengo genea ** Epistatikoa ** da bigarrenarekiko (** Hipostatikoa **) honen adierazpena baldintzatzen duelako.// //Taularen gurutzamenduak egingo bagenu, berehala ikusiko dugu Mendel-en 3. legearen proportzioa (**9:3:3:1**) ez dela betetzen; horren ordez, hiru fenotipo agertzen dira eta beste proportzio fenotipiko honetan (**9 beltz:3 marroi:4 albino**) .// //(Ezkerreko taula **Punnet**-en taula bat da, gurutzamenduak adierazteko baliabide grafikoa//). .

** 1.4- Pleiotropismoa: ** Gene batzuren portaera edo egoera berezi bat da; egoera horretan, gene bakar baten mutazioak ezaugarri fenotipiko desberdinetan (beti, bat baino gehiagoetan, eta erlaziorik gabeak) eragina izaten du. Pleitropismoa agertzen da Genotipo batek Fenotipo batzuetan eragina izaten duenean. Adibideak: a) **Fenilzetonuria**: kasu honetan gene bakar batek entzima bat eraldatzen du, **Fenilalanina (Phe)** aminoazidoaren soberakinak **Tirosina (Tyr)** aminoazido bihurtzen duena; ondorioz, soberako Fenilalanina metatzen da eta kalte eragiten du: -. urritasun intelektuala -. larruazalaren kolorearen aldatzea... eta abar. b) **Talasemia** edo **anemia falciformea:** Gene baten mutazio geniko batengatik; soilik, nukleotido bat eraldatzen da, hau da. kodoi bakar bat eta ondorioz, **Glutamiko** baten ordez, beta-katean **Valina** aminoazidoa sartzen da. Ohiko hemoglobina molekula, **S motako** hemoglobina bihurtzen da (espazio-egitura desberdinarekin) eta beste adierazpen fenotipikoren artean: -. eritrozitoen eitea aldatzen da, -. gorputzaren atal askotan sentsazio mingarriak (barrunbe torazikoanan, sabelean ..) -. sukarra, airea hartzeko zailtasunak -. nekea -. malaria-rekiko erresistentzia ...



** 1.5- Pedigree ( zuhaitz genealogikoa) eta Punnet-en taulak: ** Belaunaldi batetik beste belaunaldietara doan alelo isuria edo "herentzia" irudikatzeko, **bi eredu grafiko** erabiltzen dira; ** Pedigree edo zuhaitz genealogikoa ** (ezkerreko irudian), eta ** Punnet-en taulak ** (eskubiko irudian). Zuhaitz genealogikoetan, emea zirkulu batez irudikatzen dira eta arra, lauki batez. Batzuetan, lauki edo zirkuluen barnean, **genotipoa** idazten da (herentzian aztertzen den genearen aleloak); beste batzuetan ere, **fenotipoa** kolore berezi batez adieraz daiteke (ikusi ezkerreko irudia). **Punnet**-en tauletan, sarrera bikoitzeko taula bat prestatuko dugu; horizontalean, sexu baten gametoen genotipoak jartzen dira, eta bertikalean, beste sexuaren gametoen genotipoak. Taularen hutsuneak beteko ditugu, gurutzamendu bakoitzaren genotipoarekin.
 * [[image:xldominante.jpg width="684" height="293"]] ||= [[image:alaitznatura/punnet2.gif width="331" height="471" align="center"]]
 * Punnet-en Taula ** ||

** 1.6-Sexua zehazteko estrategiak **, bizidunetan: a) **Sistema XX/XY**: Arra heterogametikoa (XY) eta emea homogametikoa (XX); Hau da Gizakiaren kasua, eta ekinodermatuak, moluskuak ... b) **Sistema ZZ/ZW**: Arra homogametikoa eta (ZZ), emea heterogametikoa (ZW); Hegaztiak, tximeletak, zenbait arrain eta anfibio. c) **Sistema XX/X0** : Arrek, sexu kromosoma bakarra dute. (Zenbait insektu). d) **Sistema ZZ/Z0** : Emeak, sexu kromosoma bakar batekin. (Zenbait insektu) || **2.- Oreka kromosomikoa**: Kasu honetan, sexua zehazten da X kromosoma kopurua eta multzo autosomikoren arteko erlazioaren arabera. Adibidez: //Drosophila melanogaster// || . Sistema honetan ez dago sexu kromosomarik; kromosoma guztiak daude konprometiturik sexua zehazterakoan. Emeak diploideak dira eta arrak haploideak. Giza-insektuak, inurriak, erleak .. || **4.- Gene baten aleloen arabera**: Espezie hauetan, sexu kromosomak **homomorfikoak** dira (morfologikoki ez dira ezertan desberdintzen beste kromosometatik). Sexua zehaztea **gene berezi** (ez kromosoma berezi batengatik) batengatik, eta kasu batzuetan gene batzuengatik. Gene horrek serie aleliko bat izaten du (adibidez:** m, h, f, ** aleloak), non **arra** m aleloak =>masculinidad. Arren Genotipoak: ** mm, mh, mf ** h aleloak =>hermafroditismo. Hermafroditen Genotipoak:** hh, hf ** f aleloak =>femineidad. Emearen Genotipoa: ** ff ** Landare batzuetan (Adibidez //[|Ecballium elaterium]//) eta zenbait himenoptero eta protozoo zilidun. || **5.- Ingurugiro-zehazpena**: Ingurugiro baldintzen arabera, gehiengoetan tenperaturaren arabera, sexu bat edo bestea zehazten da. Adibidez, narrastietan (kokodriloak, kaimanak, dordokak ...) sexua tenperaturaren arabera zehazten da: Sexu-zehaztapen estrategia honetan bi eredu ezagutzen dira Batzuetan, tenperatura handietan, 27ºC-30ºC tik aurrerantzean espeziearen arabera, arrautzetatik arrak sortuko dira, eta tenperatura txikiagotan emeak (**Pattern I**). Adibidez, dordokak.. Bestetan, muturreko tenperaturetan arrak sortzen dira eta erdiko tenperaturatan emeak (**Pattern II, beheko irudian**). Adibidez, kaimanak eta alligator-rak. ||
 * **1.- Kromosoma autosomikoak**/ **Sexu kromosomak. Sexuaren zehazpena, kromosoma pare berezi baten ardura da, sexu-kromosomak.**
 * **3.- Haploidia/Diploidia**.
 * izatea gainartzailea** baita, eralzio aleliko hauen arabera:

Sexu zehaztapena Gizakian. . Gizakiaren sexua, garapenaren hasierako urratsetan zehazten da, kromosoma pare berezi batek eraginda: **X eta Y** **sexu kromosomak**. Kromosoma hauek heterokromosomak ere deitzen dira desberdintasun morfologiko handiak aurkezten dituztelako: **Y kromosoma txikiagoa da** eta gene desberdinak eramaten ditu. X eta Y kromosomek, segmentu desberdinak dituzte, bereziak kasu bakoitzean, beraz, meiosian ez dute inoiz crossing-over-rik egiten ( ezta sinapsis ere); ondorioz, sexu kromosomen artean ez dira izaten berkonbinaketa genikorik. Sexu kromosometan, sexu-zehaztearekin erlazionaturik dauden geneak (informazioa) daude. Emakumezkoak XX konbinaketa darama eta gizonezkoak XY.
 * 1.6.1-Sexuarekin erabat loturiko herentzia gizakian: **

X kromosomaren segmentu ez homologoan dauden geneak, ** gene ginandrikoak ** deitzen dira; Y kromosomaren zati ez homologoan dauden geneak,** gene holandrikoak ** deitzen dira. **a)** X kromosomari lotutako herentzia gainartzailea.Seme guztietan eta neska heterozigotikoetan adierazten da. Ezkerreko irudian, "Hipertrikosia".
 * **Herentzia ginandrikoa** (X-kromosomaren zati ez homologoan dauden geneen herentziari lotuta):

 **b)** X kromosomari lotutako herentzia azpirakorra: Gizonezko kaltetuen %-a beti handiagoa da emakuzmekoena baino. Semeek, beti adierazten dute herentzia hau. Amarengandik hartzen dute.  Eskubiko irudian, "**//Distrofia muskularra, Duchenne motakoa//**"



|| **Herentzia holandrikoa: **  (Y-kromosomaren zati ez homologoan dauden geneen herentziari lotuta):

Y kromosomari lotutako herentzia. adibidez, "//hairy pinnae// " (belarrietan oso ile luzeak).

"Hairy pinnae"

Beste adibide bat: **SRY** genea, testikuluen sorrera eta eraketa eragiten dituena. || Beste adibide batzuk: **Hemofiliaren** herentzia eta **Daltonismoa-**ren herentzia **gene ginandrikoen** mutazioengatik suertazten dira, X kromosomarekin lotutako herentzia izaten da, bi kasuetan gene ginandriko baten **alelo azpirakorrak** eraginda. Daltonismoa: test Daltonismoaren herentzia. Hemofiliaren herentzia gizakian.

X eta Y kromosomen zati homologoan dauden geneen herentzia. Transmititzen dira herentzia mendelianoaren arabera. Askotan herentzia mota hau eta 1.6.3. atalean ikusten den **"Sexuak eragindako herentzia"** multzo berean sartzen dira, eta horrela izendatzen da. ** 1.6.3- Sexuak eragindako herentzia : ** Herentzia hau, **autosometan dauden geneek** eragiten dute, baina fenotipoaren adierazpena desberdina izaten da sexuaren arabera, hau da, **ingurune hormonalak** gene horien adierazpena egokitzen du. Adibidez: oiharraren gandorraren garapena, alopezia, hatz adierazlea eta eraztun-hatzaren luzera erlatiboa. Taula honetan alopeciaren genotipoak ( bi alelo daude, ** c´ ** alopecia eragiten duena eta ** c ** ilea normala eragiten duena) ikus daitezke: . Mutazioak zelula somatikoetan edo ugalketa-zeluletan (gametoetan) gerta daitezke. Lehenengo kasuan ez dira mutazioa jasan duen organismoaren ondorengoetara transmitituko, baina **gametoetan gertatzen direnean ondorengo guztiek heredatuko dituzte**.
 * 1.6.2- Sexuarekin partzialki loturiko herentzia . **
 * 1.7- Mutazioak ** :
 * Mutazioak** organismo baten material genetikoan gertatzen diren bat-bateko aldaketa iraunkorrak dira, organismo horren genotipoa aldatzen dutenak.

Mutazioek aldaketak eragiten dituzte bizidunengan eta bizidunen populazioetan, gene-multzoen oreka apurtuz. Garrantzi handia dute, beraz, eboluzio biologikoaren prozesuan. Motak: kopurua handitu delako, triploideak (3n), tetraploideak (4n) .... Multzo kromosomikoak berdinak direnean (landaretan, maíz gertatzen da) autopoliploideak deitzen dira; multzo kromosomikoak espezie desberdinekoak direnean, alopoliploideak. partenogenetikoetan ikus daiteke (insektu sozialak, erleak ... arraren kasua) gutxiago edukitzean datza. Bi homologoak izan beharrean bakarra dagoenean,** monosomiak ** deitzen dira. Bi homologo izan beharrean hiru daudenean, ** trisomiak **. Akats hauek meiosian zehar suertatzen dira, kromosoma homologoak gaizki bereiztu direlako, multzo ez simetrikoetan. Sor daiteke sexu kromosometan edo/eta autosometan. Ikusi fitxategi deskargagarrian, Gizakiaren zenbait aneuploidia. || ** Mutazio kromosomikoak: ** Kromosoma baten sekuentzia genikoen kopurua edo ordena. eraldatzen denean ( honengatik, puntukoak ere deitzen dira).
 * ** Mutazio genomikoak ** Kromosoma kopurua aldatzen da; hiru azpimota bereizten dira.
 * a) Poliploidía **: Egoera diploidea (2n) handitzen da, kromosoma-multzo
 * b) Haploidia **: kromosoma multzo bat galtzen denean. Organismo
 * c) Aneuploidia **: Egoera diploidearekiko, **kromosoma oso** bat gehiago edo
 * a) Delekzioak kromosomikoa, Ezabaketa **: Nukleotido-Sekuentzia bat galtzen da.
 * b) Bikoizketak **: sekuentzia berbera errepikatzen da.
 * c) Txertaketa kromosomikoa **: sekuentzia berri bat, "txertxatzen" da.
 * d) Translokazioa **: Sekuentzia bat lekuz aldatzen da eta beste kromosoma batekin bat egiten da.
 * e) Inbertsioak **: Sekuentzia alderantziz jartzen da, kromosoma berean. || ** Mutazio genikoak edo puntukoak: ** Sekuentzia geniko baten base-pare bat (gehiengoetan)


 * a) Ordezkapenak **: (base ordezkapena) bi mota daude:
 * Transitzioak: base purikoen arteko ordezkapenak **

Base bat galdu edo beste base bat txertxatzen denean, Delekzio genikoa eta txertaketa genikoa. Mutzio-puntutik aurrerantzean, kodoi guztiak eraldatzen dira; oso mutazio larriak dira. || Giza-kromosomen mapa: kromosomen irudikapena zenbait mutaziorekin erlazionatuta. (ingeleraz). Bikoizketa (Mutazio kromosomikoa) || ** Txertaketa ** || ** Translokazioa ** (mutazio kromosomikoa) || ** Inbertsioa ** || Mutazio genomikoen sorrera: **Aneuploidia** (** trisomia **) baten sorrera. || Mutazio mota desberdinak ongi ulertzeko, web honetan oso baliabide adierazgarria duzue: Mutazioak: Natura "okertzen" denean. (pdf deskargagarria)
 * Transbersioak: base puriko batek pirimidiniko bat ordezkatzen du edo pirimidiniko batek puriko bat. **
 * b) Irristaketak: **
 * [[image:alaitznatura/cf_delecion.gif caption="Delekzioa"]]** Delekzioa edo Ezabaketa ** (mutazio kromosomikoa) || [[image:alaitznatura/cp_duplicac.gif align="center"]]

Aurkibidera itzuli nahi dut.