LIZZ.6.2


 * Geosferaren baliabideak: baliabide energetikoak eta mineralak. **

**Bi motakoak izaten dira: Energia-iturriak** eta **baliabide mineralak.**
 * 1.- Geosfera-ko baliabideak **:

**1.1- Energiari buruzko zenbait oinarrizko kontzeptu:** **Energia**ren definizioa:  Lana ekoizteko gaitasuna da. Lurra planetan erabiltzen dugun energiaren **%99-a** Eguzkitik dator (bide ez zuzen edo zuzen batetik) non erreakzio nuklearren bitartez ekoizten baita. Energiak adierazpen desberdinak ditu: bero-energia, elastiko-mekanikoa, potentziala, zinetikoa ….eta elkarren arteko bilakaerak gerta daitezke. Esan beharra dago bilakaera energetiko guztietan energia asko galtzen dela, gehiengoa bero bezala (Termodinamikaren 2. Legeak dionari jarraituz). Energia mota batzuk, Naturan aurkitzen den egoeran erabil daitezke: **Energia iturri Primarioak** ( erregai fosilak,energia nuklearra, eguzki-energia). Gehiengoetan, Energia Primarioak beste energia forma bat bihurtu behar dugu, garraiatu ahal izateko edo metatzeko; orduan **Energia iturri Sekundarioak** sortzen dira (elektrizitatea, hidrogenoa, gasolinak …). Energia-iturrieek energia erabilgarria ematen dizkigute.

Energia-iturriak sailkatzeko bi irizpide erabil daitezke: **jatorriaren arabera** edo **energia-kalitatearen** arabera. Energiaren **jatorriaren** arabera bi taldetan sailkatzen dira: **Berriztagarriak** eta ez **berriztagarriak**.
 * 1.2- Energia iturriak: **
 * 1.2.1- Iturri berriztagarriak: **
 * Energia-iturri berriztagarriak: Hauek dira, Biomasa, hidraulikoa, eguzki-energia, eolikoa, meromotriza eta hidrogenoa.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Bukaezinak dira, kontsumo-erritmoak ekoizpen-gaitasuna gainditzen ez duen bitartean.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Garbiak dira, ez dute inpaktu handirik eragiten. Ez dute C02 igortzen.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Autoktonoak dira (bertakoak) bere erabilerak autonomia energetikoa sustatzen du.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Garapen jasangarriaren aldeko energia dira; energia ez berriztagarrien kontsumoa murrizten dute.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Desabantaila artean: noizbehinkakoak dira (haizeak), batzutan oso sakabanaturik daude (eguzkia), metatzea oso zaila izaten da eta erabiltzean arazo teknologiko asko gainditugabe aurkitzen ditugu.


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">1.2.2- Iturri berriztaezinak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Energia-iturri ez berriztagarriak: Erregai fosilak eta energia nuklearra dira. Daukaten abantailarik handiena bere kalitate handia da; desabantailak:
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Iturri mugatuak dira.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">"Zikinak" dira, inpaktu larriak eragiten dituzte.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Kokapen zehatzeko iturriak dira (zenbait zonaldetan solik agertzen dira). Nazio ez ekoizleak, ekoizleekiko menpekotasun handitan aurkitzen dira (arazo geopolitikoak).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Energiaren **kalitatearen arabera**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energia iturri bat Kalitate handiko energia dela esaten da, bolumen unitateka, energia erabilgarri asko ematen digunean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beraz, kalitate handiko energia, kontzentratuena da (petrolioa, ikatza, nuklearra ….); kalitate gutxikoak oso barreiaturik dauden energiak dira, bolumen handitan sakabanaturik (hazie ahulak, ozeanoetan metatzen den energia termikoa …).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Energia mota zehatz bat erabili ahal izateko burutu behar diren prozesueei, **Sistema Energetikoak** deitzen zaie. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Prozesu hauek, **lau** fase izaten dituzte: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- **Energia Primarioaren erauzketa**, iturri batetik (adib. Petrolio putzu batetik). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- **Energia Primarioa, Energia Sekundario erabilgarri bihurtu** behar da (Errefindegietan, petroiloaren kasuan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- **Energia Sekundarioaren banaketa**, kontsumo-puntuetaraino (gasolinaren **garraioa** …) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- **Energia Sekundarioaren kontsumoa**, lan, argi, bero bihurtuta. (etxeko berogailuetan, automobilen mugimendua …)
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.3- Sistema energetikoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Fase bakoitzean, energiaren parte bat galtzen da, bero bezala edo/eta erabiltzen ez diren hondakin bezala. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ondorioz, Sistema energetikoen errendimendua ez da inoiz %100-koa izango; gehiengoetan askoz txikiagoak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Sistema energetikoaren errendimendua:** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Errendimendua **(%**) = <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Lortutako energia erabilgarria (**4.fasean**) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">/ <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Prozesuen zehar sortutako energia (**1.fasean**) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Adibidez, automobil baten errendimendua, **%13- ingurukoa** izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondoko Taulan, energia-iturri guztiak ikus daitezke, bi irizpideak gainjarrita. Berdez, energia berriztagarriak eta laranjaz energia berriztaezinak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Taula. **Energia-iturriak: Sailkapena.** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Atmosfera, Hidrosfera, Biosfera eta Geosfera-ko energia iturriak. Energia-Unitateak eta baliokidetza. Animazioen web orokorra: energia iturriak: energia iturriak


 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">2.- Geosfera-ko baliabide energetikoak; energia-iturriak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 120%;">Ikatzarriak **

media type="youtube" key="ctL-471AHog" width="504" height="283" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">90.ko hamarkadan **Ziklo Konbinatuko Zentralak** (**GICC**) erabiltzen hasi ziren, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zentral hauetan, ikatza gas bihurtzen da (gasifikazioa) eta egoera honetan <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">garbiketa-prozesu intentsopean pasarazten dugu (**Castejon**-en dauden biak, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">ziklo konbinatukoak dira). Emaitza, gas sintetiko bat da, kutsagairik gabe, oso <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">errendimendu handiarekin erre daitekena, elektrizitatea ekoizteko **Ziklo Konbinatuko** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">unitate batean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Errendimendua, zentral hauetan, %40-ra iritsi da eta inpaktuak asko murriztu dira: igorketa gaseosoak txikiagoak dira, hondakin solidoak bitrifikaturik jasotzen dira (disolbaezinak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">dira egoera horretan) eta Sufrea elementu huts bezala berreskurazten da, merkaturatzeko produktu bezala.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: -webkit-center;">Zentral termikoa (animazioa) || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezaugarriak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Industri-iraultzaren zehar, ikatza, energia-iturririk garrantzitsuena izan zen. Gaur egun zeukan garrantziaren parte bat galdu du, erauzketa- eta banaketa-arazoengatik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jatorri biologikoko "harriak" dira, landare jatorriko hondakinen lurperatzetik eratortzen direnak hain zuzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ikatzarri mota desberdinak daude, prezio, ezaugarri eta kalitate desberdinekoak, lurperatze-gradu eta iraupenaren arabera eta prozesu horretan jasan duen beroketaren arabera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Turba** ez da errekin bezala erabiltzen, daukan kalitate txikiarengatik. **Grafitoa** ere ez, zeren eta %C handiegiarengatik ez da ongi erretzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Antrazita** erretzen da baina piztea (errekuntzaren hasiera) zaila izaten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Meatokiak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gainazalekoak edo "zeru irekikoak": ustiapen motarik errezena eta etekin handienak ematen dituena, baina inpaktu larriak eragiten ditu paisaietan. Gaur egungo Legeriak behartuta, ustiaketa bukatu ondoren enpresarioeek paisaia leheneratzeko ekintzak burutu behar dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Lurpeko meatokiak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erauzketa garestiagoa izaten da. Zailtasunak erauzketaren prezio handitik eta langileendako arriskuetatik datoz (grisú, silikosis, hondoraketak ...). Gainazalean metatzen diren hondakinek, paisaian inpaktuak eragiten dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Erabilerak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Garrantzitsuena, energia elektrikoa ekoiztea da (Energia Sekundarioa). Mundu mailan, energia elektrikoaren %30 horrela ekoizten da zentral termikoetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erregai fosilarik ugariena da; erreserbak kontutan hartuta datozen 200 urtetarako omen dugu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bero-ahalmen handikoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Behar den Teknologia, probatuta eta gaurkotuta dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ez da berriztagarria. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erauzterakoan (meatzaritza-inpaktuak), atmosferara partíkulak igortzen dira; lixibiatuak, eskorrentia edo irristaketak (lurpeko urak kutsatzen dira); lurzoruak ere kutsatzen dira, eta ikus eta soinuko kutsadura sor daitezke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Errekuntza burutzean, partíkulak, errautsak eta gasak (SO2, NOx eta CO2 ) igortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kostaldeetan edo ibai ondoko zentraletan kutsadura termikoa eragin daiteke uretan. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">–150 m.u-tik –80 m.u-ter bitarteko urteetan sortu zen (ikatza eta gas natural bezala). Engler Teoriaren arabera (1911), aintzira edo barne itsasoen hondoan landare eta animali jatorriko sedimentuak metatu ziren; bakterioek, osagai karbohidratatuak eraldatu eta deskonposatu zituzten,gas eta gai disolbagarri bihurtzen dituztelarik; horrela biltokitik atera ziren.Geratu <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">direnak, gai lipidoak ziren zeridoak, gantzak eta lipidoetan disolbatzen direnak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Petrolioa behin eratuz gero, arina denez, altzatzen hasten da harri multzoen haustura eta zartaduretatik, hondar solido bat atzean utziz, arbel bituminosoak eta hareaasfaltikoak; hemendik petrolio lor daiteke 24 litro/tona ko errendimenduarekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Munduko kontsumo energetikoaren %38-a da. Jatorri biologikoa du, itsas-planctona metateztik dator, hobi sedimentario itsatarretan , lohi eta ale fineko haereekin batera. Horrela materia organiko asko duen lokatsa sortzen da (sapropel-a) petrolioaren <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">aintzindaria dena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Petrolioa, horrela gainazalera iris daiteke, edo harri iragazkaitz multoz bat aurkitzen duenean atxilotuta gera daiteke, biltoki-harrietan metatuta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Erabilerak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energia-iturria izateaz gain, beste produktu askoren funtsgaia da (plastikoak, disolbatzaileak ...). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Abantailak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erausketa, ikatzarena baino errazagoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Soziosferan, Giza-ordaina txikiagoa du. Petroliokinek bero-ahalmen handia dute, energia-mota oso kontzentratua da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Arazoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erausketa prozesuaren eratorkineek, inpaktu larriak eragiten dituzte, Hidrosferan (petroliontzien garbiketa-lanak), Atmosferan eta Geosferan (oleoduktuentan izaten diren apurketak eta suteak), <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erabiltzetik datozenak, CO2, NOx eta SO2 kontzentrazioak areagotzen dira; suspentsiotan dauden partikula-kontzentrazioa handitzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondorio geopolitikoak, petrolioak duen balio estrategikoagatik (gudateak ...) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ez da berriztagarria. || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Metano, Etano, Hidrógeno, Butano eta Propanozko nahastura gaseosoa da. Bere sorrera, petrolioaren bezalakoa da, presio eta tenperatura handiagoko baldintzetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Etxeko eta industrietako berogailuetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sukaltzeko bero-iturria. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energia elektrikoa ekizteko zentral termikoetam. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erauzketa oso erraza da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Garraioa gaseodutoen bitartez egiten da; garraio-bide hau eraikitzea garestia ba da ere, mantenua oso merkea eta istripurik gabekoa izaten da. Beste batzutan, egoera likidoan, itxasontziz garraiatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Arazoak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ez da berriztagarria. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ez du SO2-rik igortzen (ikatzak eta petrolioak bai) baina CO2 eta NOx bai. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Istripu kasutan, metanoa eta NO2 atmosferara pasako dira eta orduan oso inpaktu gogorra eragingo dute Negutegi Eragina areagotuz: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">kontzentrazioa berdina balitz, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> CH4 aren eragina = 35**·**CO2 arena, eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">NO2 aren eragina = 25**·**CO2 arena || <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Fusio eta Fisio nuklearra <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Zentral Nuklearrak (fisiozkoak) Estatuan. **Vandellos I** eraitsita dago. **Garoña** itxita dago baina berriro indarrean jartzeko eskaerak plazaratzen ari dira. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erreakzio nuklearrak, fusiozko eta fisiozko prozesuetan bereizten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Fisiozko energia** iturria elementu fisiogarri baten nukleoen apurketetan askatzen den energia da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gehiengoetan **U-235** erabiltzen da, Naturan oso % txikitan agertzen dena (Uranio naturalaren %0,71 ); arrazoi honengatik, **U-238** (Naturan ugariena baina fisiogarria ez dena) aberastu behar dugu U-235 -ko ehunekoa %4-ra iritsi arte.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Abantailak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Arazoak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">Petrolioa ** [[image:petrolioa.png width="527" height="248" align="center"]]
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">Gas Naturala ** <span style="color: #333333; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14px;">Gas naturalaren ekoizpena herrialdeka, urteko metro kubikotan (marroi eta gorri kolorez markatutako herrialdeek ekoizpenik handiena daukate). Irudia //Wikipedia//.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Erabilera: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Abantailak.: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">Energia Nuklearra ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">U-235 aren fisiozko erreakzio nuklearra (ezkerreko irudian) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Askatzen diren neutroieek beste nukleo batzurekin talka egiten dute, erreakzio jarrai edo kate-erreakzio bat sortzen delarik. Prozesu hau kontrolpean egiten denea <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">energia-askapena graduala izaten da eta eta horrela sortzen den beroa, energia elektriko bihurtzen da. Fisiozko erreakzioak kontrolpean mantentzeko, kontrolatzaile bezala u <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">ra, grafitoa edo //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">ur astuna //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">; kontrolatzaile hauek gehigarrizko neutroiak xurgatzen dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Abantailak**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Uranio-ak oso ahalmen energetiko handia du, oso energia kontzentratuko iturri bat da: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">5 gramok Uranio = 810 kg Ikatz = 565 litro petrolio = 480 m3 gas. ** <span style="background-color: #ffffff; display: block; font-family: Helvetica,Arial,sans-serif; font-size: 12.6px; text-align: justify;"><span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ez du kutsagai atmosferikorik igortzen. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arazoak: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibaietan, kostalde eta aintziretan kutsadura termikoa eragiten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jardunaldi laburrekoa da; eraikitze eta ezarpen lanak kontuan hartzen badira, fisiozko energiaren prezioa garestia da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Istripu kasutan, ihesak eta igorketa erradiaktiboak oso ondorio larrikoak izan daitezke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beste nazioekiko menpekotasun teknologikoa sortzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Zabor eta hondakin erradiaktiboak ekoizten dituzte, iraupen (jarduera erradiaktiboa) ertaina eta luzekoak. Hondakin hauen kudeaketa eta bilketa oso arazo larriak dira; non bildu eta berma guztiz nola gordetzea, energia mota honen arazorik handiena da. || || ** Energia geotermikoa lur ** barneko baliatuz lortzen den energia da. Energia geotermikoa bi modutara erabil daiteke, beroaren jatorriaren funtzioan: **a) Tenperatura altuko energia geotermikoa**: Lurraren barneko magmak sortutako beroa, lurzoru bolkanikoetan, ur termaletan edo geiserretan azaleratzen dena; zuzenean erabil daiteke. **b) Tenperatura baxuko energia geotermikoa**. Lurzoru-masa handiek metaturiko beroa ere aprobetxa daiteke, nahiz eta tenperatura baxuagoan egon (tenperatura baxuko energia geotermiko deritzo), etxeko ur beroa eta girotzea ( berotzea eta hoztea) sortzeko edozein tokitan. Kasu horretan ez da beroa zuzenean erabiltzen, baizik eta zoruak eskaintzen duen bero-trukerako ahalmena (beroa xurgatzea eta ematea tenperatura konstantean mantenduz); elkartruke geotermikoa deritzona da.
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">Energia geotermikoa ** <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">media type="youtube" key="IgLa85Tn58Q" width="448" height="251"

Hondakin gutxi, isurketa eta igorketa gutxi eragiten ditu. Ez du sortzen kanpo zaratarik. Zentral geotermiko baten eraikuntzak esparru txiki bat behar du. Prezio egonkorra (energiarena). "Erreserbak" handiagoak dira, Petrolio, Gas eta Ikatzarenak baino. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Kutsadura termikoa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Azido sulfhidrikozko kutsadura eta batzutan, lurazpiko uretan, arsenikoz eta amoniakoz ere kutsadura. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zenbait leku berezitan bakarrik erabil daiteke <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ezin da garraiatu (tenperatura baxuko energia geotermikoa). ||
 * Abantailak: **
 * <span style="background-color: #ffffff; color: #252525; font-family: sans-serif; font-size: 14px; line-height: 1.5;">Arazoak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.1- Zer da Mineral Hobi bat ?**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ustia daitekeen edozein gai mineraleko kontzentrazioa.Hobi hauen sorrera, barne nahiz kanpo prozesu geologikorekin erlazionaturik daude, prozesu edafikoak eta meteorizazioa barne.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;"> 3.- Geosfera-ko baliabide mineralak: **

.



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Masa magmatiko batetik eratorriak, sorreraren aranera: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">a.1.- **Segregaziokoak**, likido metaliko dentsobat, ganbara magmatikoaren hondoan bereizten denean. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">a.2.- **Neumatolitikoak**: magmatik ihes egiten duten presio handiko isuriak ingurumeneko harrien zartaduretan sartu eta hozten direnean (kasu honetan filoiak sortzen dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">a.3.- **Hidrotermalak**: urpeko magma ganbaretan sortzen dira, itsas hondoko ganbaretan. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Aldameneko harriak, isuri magmatikoeek eraginda, eraldatuak izaten direneko sortzen direnak. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">c.1.- Prezipitazio kimikokoak, lurrinketak eraginda: //Halita, Silbina, Karnalita.// <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">c.2.- Prezipitazio kimikokoak, eragile fisiko-kimikoeek eraginda (pH, iharduera biologikoak, …) horrela mineral hobi geruzakariak sortzen dira. Ezagunenak, burdin-egitura (geruza ferrikoak) geruzakariak dira. Egitura hauetan, burdin oxido eta hidroxidoak metatzen dira; horretaz gain beste jalkin batzuk (baldintza anaerobikoetan sortuak) ager daitezke: //kupre sulfuroak, berun eta zinc sulfuroak// … <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">c.3.- Ibai-sedimentuetan pilatzen diren mineral astunak: (placere-ak) jalkin hauek, berauen dentsitate handiagatik eta ibaieen garraio hautakorragatik sortzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> c.4.- Hondar organikoko pilaketa: //Ikatz harriak eta petrolioa//. || <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">d.1.- Silize gutxiko eta burdin askoko harrien gainetan (basaltoetan, adibidez): horrela, burdin oxidozko lateritak sortzen dira (Hematites, Goethita … mineralekin). Gaurkoz, berauen ustiapena ez da errentagarria izaten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">d.2.- Harri ultrabasikoetan, (peridotitetan) nikel askoko lateritak sortzen dira (Garnierita) ustiapen errentagarrikoak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">d.3.- Aluminio asko eta silize gutxiko harrietan (Sienitak, adibidez) aluminiozko mineral ugariko lateritak sortzen dira: Diaspora, Gibbsita, Boehmita …(bauxitak dira). **Bauxitak**, aluminioa eskuratzeko iturri eta ustiatze bakarrak dira, gaur egun. ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.2- Mineral Hobi motak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">a) Jatorri magmatikoko hobiak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">b) Jatorri metamorfikoko hobiak: **
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">c) Jalkin-hobiak: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> Ingurune sedimentario desberdinetan:
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;">d) Jatorri edafiko eta meteorikoko hobiak: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px;"> Lorzoruak sortzeko prozesuekin loturik dauden prozesueek eraginda (prozesu edafologikoak): meteorizazioa, profilaren garapenekoak .. eta beste prozesu batzuek, zenbait elementu kimiko garraiatu eta kontzentratzen dute; gaineko horizonteetan agertzen dira (lateritetan). Mota desberdinekoak izan daitezke:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gaur egungo Industria-k, larogeiren bat elementu kimiko desberdin erabiltzen ditu. Elementu hauen kokapen geografikoa, ugaritasuna eta kontsumoa oso desberdinak izaten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Elementu bakoitzaren erreserbaren iraupena (gutxigorabehera) kontuan hartuta, lau talde bereizten dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1.-** **Erreserba handikoak**: Mg, Ca, Si, K, Mn, Co <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.- 100 urtetik 200 urtera bitarteko** iraupenekoak: Fe, Cr eta Al. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**3.- 50 urtetik 100 urtetara bitarteko** iraupenekoak: P eta Ni (Gehi Uranioa) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.- 50 urtetik beherako** iraupenekoak: Cu, Hg, Zn, Pb, Sn. Talde honen elementuak mineral estrategikoetatik erauzten dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Dena den, baliabide mineralak, baliabide ez berriztagarriak dira eta bere erabilera eta kontsumoa handituz doaz, nazio besberdinen arteko aldeak oso handiak badira ere.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">3.3- Erreserba mineralak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Harrien zikloa eta harri motak (oroitzeko) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Harri industrialeen sailkapena: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Aridoak**: Neurri eta tamaina desberdinetako harri edo harri-zatikiak dira. Hormigoia egiteko eta trenbideetako legarrak aplikaziorik arruntenak dira (ezkerreko irudian, **balastoak** Bartzelonarako ATV trenbidean). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Aglomeratuak**: Material finez osaturiko masa trinko bat da, hareak eta legarrak (aridoak) gai bateraegile batek kohesionaturik. Airearekin kontaktuan jartzen direnean, gogortzen dira: erretsinak, karea, igeltsoa, zementua. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Karea ( karea itzalia: (OH) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">2 <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ca) oso aglomeratu indartsua da, zementua baino. Zementua, nahastura bat da: kaltzita birrindua, eta buztina, margetatik erauzten da.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.4- Harriak, baliabide bezala: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">a) Harri industrialak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">: prozesu industrialetan erabiltzen diren harriak dira, zuzenki edo berauen propietate fisiko-kimikoak eraldatze-prozesu bat pairatu ostean. Erauzketa eta aprobetxamendua, agerian edo sakonera txikitan daudenean soilik egiten da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Eraikitze-harriak eta harri apaingarriak**: ebaki eta puligarriak direnak harri ornamentalak (apaingarriak) deitzen dira. (Ikusi eskubiko irudia). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ebaki daitezkeenak baina pulitu ez, eraikitze-harriak (etxegintzarako …) erabiltzen dira. Harri apaingarriak sukaldeetan, komunetan ... erabiltzen dira (gabro eta dioritak, serpentina, granitoak, marmolak …).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**c) Beirak**: Koartzo-tik datoz. Harearrietatik lortzen dira. Batzutan filoietan ere aurkitzen dira (zenbait harri filoniano eta bolkanikoetan, beira naturalak).. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beiren kalitatea handitzeko, batzutan beste gai batzurekin nahasten dira: oxido alkalinorekin (Na2O edo K2O), karearekin, fluor …


 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">d) **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Produktu zeramikoak**: Buztina eta portzelana, etxegintzan erabiltzen diren baldosak, produktu errefraktarioak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera