LIZZ.2.1

**1.1- ATMOSFERA-ren definizioa**: Lurra biltzen duen geruza gaseosoa da; gas desberdinez osaturiko nahastura fisiko bat da. Sistema isurkor eta jarraia da. Lurraren masak eragiten duen erakarpen grabitatorioak geruza hau atxikituta mantentzen du. Geruza gaseoso hau sistema birakaria da, planetarekin batera. Hitz gakoak: Atmosfera sistema isurkorra, jarraia eta birakaria da; nahastura fisiko gaseoso bat da.
 * Atmosferaren sorrera eta bilakaera. ** **Osaera. **

Lurra, akrezioz eratu zen (akrezio planetarioa), indar grabitatorioak izan ziren prozesu honen eragileak. Planetan bildu ziren elementuak dentsitatearen arabera antolatzen eta berkokatzen hasi ziren, ondorioz arinenak edo garai hartako tenperaturatan egoera gaseosoan zeudenak kanporantz mugitu ziren (desgasifikazioa) ; hasierako geruza gaseoso bat sortu zen, planetari atxikituta mantentzen zena grabitazioari esker.
 * 2.- Atmosferaren sorrera: **

Honek esan nahi du: Planetaren masa-k bere atmosferaren masa baldintzatzen du. Era berean, planetaren masa-k ere barneko tenperaturarekiko zuzenki proportzionala da; Eguzki-tik dagoen distantziak ere tenperatura baldintztatzen du. Atmosferaren tenperatura handia bada, gaseen partikuleek mugikortasun eta energia handiago daukate eta espaziora ihes egiteko aukera handiagoa. Beraz, masa gutxiko planetek eta Eguzkitik gertu daudenek, atmosfera galtzeko (espaziotik barreiatuta) aukerarik handienekoak dira. Lurra-k duen atmosfera, bere masa planetario eta Eguzki-tik dagoen distantziaren ondorioa da.

**Sorrera-prozesuen laburpena**:  **1.Akrezio planetarioa**. Planetaren sorrera. Eragilea, Grabitazio indarra. **2.Berkokapen grabitatorioa**, materialen dentsitatearen arabera. Egoera gaseosoko materialak, kanpoko geruzetan kokatzen hasi ziren, eta astunenak, gunerantz hondoratu ziren. **3.Desgasifikazioa**; osagai gaseosoen kanporaketa (bolkanketa). Egoera gaseosoko materialak, kanpoko geruzan geratu ziren. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**4.Sortutako geruza gaseoso honen parte bat, planetari atxikituta geratu zen**, planetak berak eragiten duen grabitazio indarra eta tenperaturaren arteko **jokabidearen ondorio** bezala. Grabitazioak geruza gaseosori eusten dio, baina tenperaturak molekula gaseosoen energia zinetikoa handitzen duenez, atmosferaren galera sustatzen du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Elementu gaseosorik arinenak galdu ziren /grabitazioaren euste lana txikia izan zelako), espaziotik barreiatu ziren eta; grabitazioak eutsi die masa molekular handiagoko gaseei soilik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hau dela eta, ustezko **Atmosfera Primarioa**, nagusiki Helio eta Hidrogenoz osatzen zena, gas arin hauek galduz joan zen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gas arin hauen gehiengoa (bero zeuden eta) galdu ziren, grabitazioak ezin izan zituen eutsita mantendu; horrela sortu zen **Atmosfera sekundarioa**, gas beste astunagorekin eratu zen; gas hauek, jarduera bolkanikoaren bitartez kanporatu eta metatu dira gure Atmosferan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Horrela (bolkanismoaren bidez) askatu ziren **H2O, CO2, SO2, CO, S2, Cl2, N2, H2** eta **NH3** (amoniakoa) eta **CH4** (metanoa). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Hasierako atmosfera **anoxikoa** zen, **oxigenorik gabea**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Oxigenoa askoz beranduago sortzen eta metatzen hasi zen Atmosferan, prozesu biologikoen (fotosintesia) ondorio bezala.

media type="youtube" key="bEINT92C3ek" width="504" height="377" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzki sitemaren planeta guztien atmosferak antzeko sorrera-prozesuak izan zituzten eta, beraz, antzeko osaera primarioa. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baina Lurra planetan Biosfera-k oso eraldaketa handiak eragin ditu (Biosfera, Geosfera eta Atmosferaren arteko elkarekintzak direla eta), eta gure planetaren egungo atmosferak bi salbuespen aurkezten dituela ondoko Taulanargi ikusiko dugu: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Arestian esan dugunez, hasierako atmosfera **ANOXIKOA** zen (-4.500 m.u.), oso oxigeno gutxi zegoen (ur lurrinaren fotolisi-tik sortua). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lehenengo prokarioto fotosintesiegileren agertzearekin, rozesu fotosintetikoetatik **oxigeno molekularra** askatzen, metatzen eta erabiltzen hasi zen (duela -3.400 m.u. tik aurrerantzean.) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Orain dela -1.500 m.u., **%18 ko Oxigeno** kontzentrazioa lortu zen atmosferan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beranduago, ozonoa sortzeko prozesuak burutu ziren eta **ozonosfera** eratu zen. Ozonosferaren eraketak ahalbidetu zuen gainazal kontinentalaren konkista; orain, Ozonosferak iragazten du irrada ultramorea, beraz, orain arte ur multzo ozeanikoetan babesturik bizi izan diren bizidunak, kontinenteetara pasa daitezke, kiskaltzeko beldurrik gabe,
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%; line-height: 1.5;">3.- Hasierako Atmosfera edo Atmosfera Primarioa. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Biziak (Biosfera-k) jatorrizko atmosfera eraldatu egin du **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">, nagusiki **bi ataletan**: **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Oxigeno asko dugu gure atmosferan eta oso CO2 gutxi (beste planeteekiko): **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Oxigeno asko dugu: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurraren gainazalean, prozesu oxidatiboak burutu dira; mineral berriak sortu ziren. Bizidunak CO2 erabiltzen hasi ziren: landareek CO2 xurgatzen dute, oskol eta bio-egituretan “gordetzen” da (koralak, moluskuak ..). Karbonoaren zikloa Biosferak erabat baldintzatzen du. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosferak Biziduneen eboluzioa baldintzatu du eta Biziduneek atmosferaren eboluzioa baldintzatu dute ( hau da ikuspegi sistemiko bat, Sistemen Teoriaren arabera). ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Orokorrean,** elementurik arinenak ( **H2 eta He**) mantendu izan dira masa handieneko planetetan (erakarpen grabitatorio handienekoak) eta Eguzkitik distantzia handitan kokaturik daudenetan (tenperatura ez da nahikoa, gas horiek espaziotik barreiatzeko). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Masa handieneko atmosferak ere, masa handieneko planeten inguruan daude. //**Zergatia azaltzen jakingo zenuke?**// <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hain mehea da, molekulek Merkurioren gainazalarekin talka gehiago egiten dutela beraien artean baino. Atmosfera honetako molekulek nahiko denbora gutxi irauten dute planetan: **potasio (%31.7)** edo **sodio (%24.9)** molekula baten bizia Merkurion hiru ordutakoa da, eta gero espaziora egiten du ihes. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Hala ere, partikulak berriztu egiten dira hainbat modutan. Adibidez, eguzki-haizeak garraiatutako partikula kargatuak Merkurioren magnetosferak harrapatzen ditu azalerantz bidaliz eta berritze-prozesu honetan parte hartuz. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Badaude beste modu batzuk ere (hipotesiak), hala nola meteoritoen talkek edo izotzaren lurruntzeak egiten duten ekarpenak berriztatze-prozesuari.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">b) CO2 gutxi dago: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">ERNE, Merkurio planetaren datuekin. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">: Merkuriok atmosfera oso xumea du (oso masa gutxikoa eta mehea), tenperatura altuengatik eta planetaren grabitazio-indar txikiarengatik, planeta hau ez da gauza bere atmosfera eutsita mantentzeko.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Atmosferako beheko 9-14 km-ko (latitudearen arabera) geruzaren nahastura gaseosoari **Airea** deitzen zaio.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 130%;">4.- Gaur egungo Atmosferaren (beheko geruza, Troposfera) osaera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Ezkerreko Taulan, egungo **AIREA**ren osaera ikus daiteke <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">(“//atmosfera lehorrean//”, **//dry air//**, hau da, ura kenduta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">, behe Troposferan, <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">).

media type="custom" key="29327353" align="center"
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">5.- Gure planetaren Sistema Naturaleen bilakaeraren egutegi laburtua: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurkibidera