Atmosfera+DBH1


 * Lur planetaren Atmosfera (Eguratsa) **


 * 1.- Atmosferaren jatorria **:
 * **Atmosferaren sorreraren urrats nagusiak:**
 * Atmosfera Lurra p ****lanetaren sorrera-prozesu berean sortu zen.**

Jatorrizko nebulosa baten partikula materialak (elementu kimikoen atomoak, gehiengoa Hidrogenoa) haien artean elkartzen hasi ziren, **grabitazio indarrak** eraginda; horrela, Eguzkia eta planetak eratu ziren.
 * 1**.urratsa. **Akrezio planetarioa**: Planetaren sorrera eta Eguzki Sistemaren sorrera. (//Akrezioa//= elkarketa)
 * Akrezio fasea eta jatorrizko nebulosa batetik protoplaneten sorrera-prozesua ulertzeko, beheko bideoa ikusi behar duzu**.

**2**. urratsa **Berkokapen grabitatorioa**, materialen dentsitatearen arabera. Egoera gaseosoko materialak, arinenak zirenez, kanpo geruzatan metatu ziren; aldiz, elementu astunenak, protoplaneta horien nukleorantz "hondoratu" ziren. Berriro, **Grabitazio indarrak** elkartutako materialak antolatu zituen geruza desberdinetan, haien dentsitatearen arabera. Elementu gaseosoak, beste elementutik bereiztu ahala (**desgasifikazioa**), beti, kanpo geruzan kokatzen ziren. //Ezkerreko animazioan//, zati ilunak material dentsoenari dagozkio eta gris argiak elementurik arinenak dira..

media type="youtube" key="PL3YNQK960Y" width="560" height="315" align="center"
 * 3**. urratsa. **Desgasifikazioa**; elementu gaseoso arinenen bereizketa eta kanporaketa graduala (bolkanketaren bidez). Egoera gaseosoko materialak, kanpo geruzan pilatu ziren.
 * Atmosfera Primarioa ** eratu zen, nagusiki Hidrogenoz eta Helioz osatuta.

Horrela askatu ziren ** H 2 O, CO 2, SO 2 , CO, S 2 , Cl 2 , N 2 , H 2 eta NH 3 ** (amoniakoa) eta ** CH 4  ** (metanoa). Hasierako atmosfera **anoxikoa** zen, **oxigenorik gabea**. Oxigenoa askoz beranduago sortzen eta metatzen hasi zen, prozesu biologikoen (fotosintesia) ondorio bezala. . Bizidunek, Atmosferaren osaera eraldatu eta egokitu zuten. || Taula honetan, planeta desberdinen atmosferaren **egungo osaera** ikus daiteke. Alderaketa egitean argi dago Lur planetarena erabat ez ohikoa dela. Hasiera batetan, Eguzki sistemaren planetak guztiak, prozesu beretik sortu zirenez gero (beraz adin berekoak dira), haien hasierako atmosferak antzekoak ziren (osaera erlatiboa). Artizarraren atmosfera eta Martitzarena antzekoak dira (Lurraren hasierako atmosfera ere, horiek bezalakoa zen), eta aldaketa gutxi izan dute. Baina gure planetan, **Biziak** oso eraldaketa sakonak eragin ditu. Biziduneek burutzen dituzten prozesuek (Fotosintesia, kimiosintesia, hartzidurak ....) jatorrizko atmosfera sakonki eraldatu dute. Lur planeta, Eguzki sisteman, **salbuespen bat** da: **Biziak** jatorrizko atmosfera eraldatu du, nagusiki bi ataletan: ** Oxigeno asko ** dugu gure atmosferan eta **oso CO2 gutxi** **.** **Atmosferaren sorrera (ingeleraz)**
 * 4 ** .Sortutako geruza gaseoso honen parte bat, planetari atxikituta geratu zen (elementu gaseoso astunak, karbono dioxidoa, nitrogenoa ... bezalakoak ), **grabitazio indar****ra** eta **tenperatura** ren arteko jokabidearen ondorio bezala, eta beste parte bat espazioan galdu zen, barreiatu zen (atomo arinenak, Hidrogeno eta Heliokoak, grabitateak ezin zituen atxikituta mantedu eta); horrela, Atmosfera Primariotik sortu zen ** Atmosfera sekundarioa **, gas astunagorekin, desgasifikazio prozesu baten bidez, gehiengoa bolkanketaren bitartez gainazaleratu zirenak.
 * 5**.**Fase Biotikoa**: **-3800** m.u. lehenengo zelula biziak agertu omen ziren; horietako batzuk **fotosintesia** izeneko prozesua burutzen hasi ziren. Ondorioz, Atmosfera Sekundarioaren osaeran aldakuntza sakonak gertatu ziren: garrantzitsuenak, **oxigenoaren kontzentrazioa handitu zen** eta **karbono dioxidoarena murriztu zen**.

Airea eta Atmosfera terminuak ez dira sinonimoak; dakigunez, **atmosfera** edo **eguratsa** Lurra inguratzen duen gas geruza da, gas desberdinez osaturiko nahaste fisikoa bat da. || ** Airearen osagai urriak ** || ||  **Kontuan hartzeko**: Aireak, **masa dauka** eta **bolumen zehatz bat okupatzen du espazioan**, materiaz (atomoz) osaturik baitago. Airean dauden atomoak, desberdinak dira; batzuk besteak baino handiagoak (astunagoak) dira. Arinenak, Hidrogeno eta Helio atomoak dira. Behetik gorantz, Atmosferan gau jeruza bereiztuko ditugu: **Troposfera, Estratosfera, Mesosfera eta Ionosfera (Termosfera).** Atmosferaren geruzak (Flash animazioa, euskeraz) Batez besteko lodiera 10 km. Pologainetan 7 km-ko altitudea; Ekuadoregainean 16 km. || Lurzorua ukituz dagoen jeruza da. Goialdeko muga **Tropopausa** deitzen da. Geruza honetan burutzen dira gertakizun meteorologiko gehiengoa. Zenbat eta gorago igo temperatura baxuagoa da; goialdean **-55ºCko** temperatura lor daiteke. Troposferan biltzen da Atmosferaren masaren genhiengoa || 10 km-tik 50 km-ra bitarteko altitudeko geruza. Geruza honen barnean Ozonosfera aurkitzen da || 30 km inguru lodiera du. Goialdean **Estratopausa** izeneko muga dago. Eguzkiaren izpi ultramoreek oxigeno molekulekin talka egin eta ozono gasa sortzen dute. Erreakzio honek beroa sortzen du eta goiko aldean temperatura 17ºC ingurukoa izaten da. Ozonoan aberatsa den leku hau ** Ozonosfera ** da (25 km-tik 40km-ra bitarteko altitudean, baina aldakorra da). Ozono egiten erabiltzen diren izpi ultramore horiek, ez dira gainazalera iristen (gastatu egiten direlako, ozono sorreran), beraz, **Ozonosferak** babes funtzioa egiten du (Eguzki erradiazioarekiko). Honi esker, bizidunak gainazal kontinentala kolonizatu zuten (ordurarte, ozeanoetan soilik bizi ziren, uretan murgilduta, babesturik). Ozono-geruza(I) Atmosferaren babes funtzioa eta ozono sorrera || 50 km-tik 90 km-ra bitarteko altitudean. || **40 km** inguru lodiera du. Goiko muga **Mesopausa** da. Barnetik kanpora temperatura gero eta baxuagoa da. Mesopausan **-100ºC** edo txikiagoa izan daiteke. || 90 km-tik 500-600 km-ra. Handik kanporantz **Exosfera** || Kanpoko geruza da. Eguzki-erradiazioek goiko aldea berotzen dute, eta beraz, zenbat eta altitude handiagoa, orduan eta temperatura handiagoa dugu. Goialdean ez dago muga zehatzarik; gasak urrituz doaz eta **500-600km**-ko altitudean, jada, espazio hutsa dago. Goiko aldea **Exosfera** deitzen da. Hemengo gasen atomo asko elektrikoki kargaturik daude:** ioiak ** deitzen dira eta handik datorkio izena geruza honi (**Ionosfera).** || Atmosferaren geruzak (gaztelaniaz) Atmosferaren geruzak eta egitura (ingeleraz; ausartuko al zara?)
 * 2.- Zer da Airea? Airearen konposizioa **:
 * Airea**, Troposferan (beheko geruza atmosferikoa, gainazaletik 10-km ra doana) dagoen gas nahaste berezia da. Ondoko tauletan, airearen osagaiak ikus daitezke:
 * ** Gaur egungo airearen konposizioa **
 * 3.- Atmosferaren egitura: geruzak. **
 * ** Troposfera **
 * ** Estratosfera **
 * ** Mesosfera **
 * ** Ionosfera (Termosfera) **
 * Jarduerak: **
 * Jarduera 1 **. Atmosferaren ezaugarriak
 * Jarduera 2 **. Aireko gas nagusiak
 * Jarduera 3 **. Atmosferaren egitura bertikala
 * Jarduera 4 **. Atmosferaren zein geruza da?
 * Jarduera 5 **. Airearen osagaiak
 * Jarduera 6 **. Beste planeta batzuetako atmosfera


 * 4.- Meteorología hastapenak: **
 * 4.1- Eguraldia eta klima bereiztuko ditugu: **
 * [[image:Climograma de S. Sebastian.JPG width="384" height="418" align="left"]] || **a) Zer da eguraldia **?: **Leku eta une jakin batean dagoen egoera atmosferikoa**. Egoera hau deskribatzeko, airearen temperatura, hezetasuna, haizearen norantza eta abiadura, presio atmosferikoa ... kontuan hartzen dira.

Atmosferaren zenbait ezaugarrirekin jokatuz (ikuspegi meteorologikotik): Altitudea, Presioa, Tenperatura eta Dentsitatea

**b) Zer da Klima **? Oso **denboraldi luzean** izandako **eguraldiaren joera edo portaera nagusia**. Zer nolakoa den zehazteko, kasu honetan, temperatura eta prezipitazioen batez bestekoak (eta gutxieneko-gehienezkoak) kontuan hartzen dira. Informazio hau guztia ** klimograma ** izeneko taula grafikoen bitartez adierazten da (ikusi ezkerreko irudia).

Klimogramak ulertzeko (jolasa, gaztelaniaz) Datorren estekan, munduko kontinentea, estatua eta hiria hauta dezakezu, bertako klimograma ikusteko (behealdean, //Volver// sakatuz edo kontinenetea hautatuz) Lur planetaren klimak eta haien klimograma (Bilbo hiriko klimograma). ||


 * 4.2- Presio atmosferikoa eta haizeak **:
 * media type="youtube" key="9srfDOh2Qg8" width="560" height="315"

Video honetan ikusitakoari buruzko azalpen bat eman, Presio atmosferiko kontzeptua erabiliz.

Antizikloiak eta Borraskak Zirkulazio atmosferikoa: Antizikloiak eta Borraskak (gaztelaniaz)  || **Presio atmosferikoak** puntu baten gaineko **airearen pisua** adierazten du. Planetaren Grabitate-erakarpenak aire-masa erakartzen du eta presio atmosferikoa horrela sortzen du.
 * Milibar-**retan neurtzen da (**mb**) eta itsas mailan **1024 mb**-koa izaten da.

Mendien gailurretan, gainean "aire zutabea" txikiagoa denez, presio txikiagoa izaten dugu. Altitudearekin presioa murrizten da, gainean gero eta aire gutxiago baitago. Aire-presioa (bideo, euskaraz) Mapa meteorologikoetan, ** isobarak ** presio atmosferiko berdineko puntuak lotzen dituen lerroak ikus daitezke. Airearen dentsitatea eta pisua, tenperaturarekiko alderantzizko proportzionala da; hau da, aire masa beroak arinagoak dira aire masa hotzak baino. Aire hotza pisatzen du gehiago, beroa baino.

Honen arabera, Troposferan, bi aire masa mota bereizten dira:
 * Antizikloiak ** (A edo H mapetan): aire masa hotzak (aldamenekoak baino temperatura baxuagoarekin), beraz, presio atmosferikoa handiagoarekin. Aire masa antiziklonikoak, hondoratzen dira (gehiago pisatzen dutelako) eta hondoratzean, bira egiten dute (erloju-orratzen aldera ipar hemisferioan eta alderantziz hego hemisferioan).
 * Borraskak ** (B edo L, mapetan): Hemen, aire masa arinagoa da, bero baitago (beti aldameneko aire-masekin alderatuta); arinagoa denez, presio atmosferikoa txikiagoa da. Aire masa arin hauek masa hotzen arteko flotatzeko joera izaten dute, beraz, altxatzen dira, erloju-orratzen aurkako errotazioarekin (ipar hemisferioan); aire mas bero hauen igoerak sortzen duen hutsunea, aldameneko aire masa hotzek betetzen dute. Aire masen desplazamendu honek, ** Haizea ** sortzen du. ||

Aireak beti du hezetasuna, ur-lurrun eran. Ur-lurrun hau, **lurruntzetik** dator (Itsaso eta ozeanoetako ur-lurruntzetik, eta lurzoru hezetik) eta **Izaki bizidunen jardueratik** (arnastean kanporatzen dugun ur-lurruna ...). Aire beroak ur-lurrun gehiago izaten du aire hotzak baino; aire masa bero bat hozten denean, ur-lurrun gutxiago izango du, beraz, orain "airean sartzen ez den" ur-lurrun zati hori kondentsatuko da, tantatxo eran (egoera likidoan). Tanta horiek bi modutan ager daitezke: Hodeien sorrera (animazioa, euskeraz) Prezipitazio motak (azalpen grafikoa, gaztelaniaz) Tanta hotza (La Gota Fría) Tantta hotza (II) Txingorraren sorrera Hodei motak Hodeien Atlas (sailkapena) Munduko klimak Penintsula Iberikoko klimak ** Jarduerak: ** ** Jarduera 7 **. Airearen pisua ** Jarduera 8 **. Esperimentuak airearekin
 * 4.3- Hezetasuna eta hodeiak. Prezipitazioak: **
 * Ihintza ** (el rocío) : hezetasuna airearen eraginpean dauden objetuetan kondentsatzen bada (nagusiki, gainazal hotzetan). Zero azpiko temperatura lortzen denean, ura solidotzen da eta** izotz zuria ** (la escarcha) sortzen da.
 * Hodeiak **: Ur tantatxo txikix osaturiko masak dira hodeiak, airean flotaka; tanta txiki horiek elkartzen direnean, tamainaz eta pisuz handitzen dira eta erori egiten dute: ** euria ** edo prezipitazioak dira.
 * Jarduera 9. ** Hodei motak ** Jarduera 10 **. Presio atmosferikoa ** Jarduera 11. ** Nola osatzen dira hodeiak? ** Jarduera 12. ** Fenomeno meteorologikoak ** Jarduera 13. ** Depresioak (Borraskak) eta Antizikloiak ** Jarduera 14. ** Prezipitazioak

Kutsadura (bideo, euskeraz) Giza jarduera batzuek zenbait substantzia kutsagarri sortzen dituzte, eta batzuk atmosferara igortzen ditugu. Azpimarratzekoak dira, besteak beste: a) ** Karbono dioxidoa **: Erregai fosilak erabiltzeak sortzen du (ikatza, petroliokinak ...). Atmosferan metazeak berotegi-efektua areagotzen du eta klima-aldakortasunaren eragile bezala portatzen da. Zer da berotegi-efektua? Berotegi-efektuaren azalpena Zer da the Greenhouse effect? b) ** Sufre oxidoak eta Nitrógeno oxidoak **: Kalitate txarreko gasolinak eta ikatza (eta zura) erretzeak sortzen ditu. Oxido hauek hodeietako urarekin kimikoki lotzen direnean,** euri eta elur azidoa ** sortzen da. Aintziretan, itsasoan, landaretzan .... oso eragin kaltegarria izaten du; landareak eta animaliak hil daitezke. Monumentuen harriak ere kimikoki erasotzen eta //desegiten// dira. Hidrokarburo eta Nitrogeno oxidoen kutsadura media type="custom" key="23591990" align="center"
 * 5.- Giza jardueren eragina Atmosferan: **

** Jarduera 15 **. Euri azidoa

media type="youtube" key="I1wrEvc2URE" width="420" height="315" align="left" c) ** CFC gasak **: Industrialki egindako gasak dira (aerosoletan, aire girotuko tresnetan ....) **Ozono geruza txikitzea eragiten dute** eta horrela, bizidunok geneukan izpi ultramoreetariko babesa galtzen dugu. Ondoko bideoan, CFC gas baten jarduera suntsikorra azaltzen da, **Freon 12** arena hain zuzen. Freon molekulak bost atomo ditu, karbono atomo bat, erdian (grisa), eta honekin lotuta bi kloro (urdinskak) eta bi fluor (bola berdeak eta txikiagoak).

Freonaren formula enpirikoa beraz, **C F 2 Cl 2 ** idatziko dugu. Bideoan ikusten denez, eguzki irradak Freon-molekula apur dezake, Kloro atomoak askatuz; eta kloro atomo hauek, ozonoarekin erreakzionatzen dute, ozono molekula suntsituz. Freona, hozkailuen hozte zirkuituetan erabiltzen zen; hozkailu zaharren freona, atmosferara askatzen zenean, goi-geruzetara iristen zen eta hango ozonoa desagertaratzen zuen. Gaur egunean, Freona debekatuta dago hozte industrian.

Nola sortzen da Ozonoa? (ingeleraz) d) ** Kedarra, partikula solidoak eta aerosolak **: partikula solido edo likido txikiak dira, iturri naturaletan (sumendiak) eta ikatza ....... eta beste erregai batzuk erretzean sortuak. Airean esekita geratzen dira eta laino gris bat sortzen da. Eraikinak eta monumentuak hondatzen dira, substantzia hauek kimikoki erasotzen baitituzte. Biriketako gaitzak eragiten dituzte, etengabe kedarra arnasten arituz gero. Aerosolak atmosferan