Zelula+eukariotoa


 * Morfologia zelularra: Zelula eukariotoa.(I) **

** 1.- Teoria zelularra: ** 1665ean ** Robert Hooke **zientzialariak erabili zuen zelula hitza lehenbiziko aldiz, mikroskopio konposatu baten bidez behatu zuen kortxo xafla fin batzuk deskribatzeko. **Antony van Leeuwenhoek** mikroskopiogileak hainbat mikroorganismo, infusorio, alga, onddo eta bakterio aurkitu, deskribatu eta irudikatu zituen. 1860an ** Matthias J. Schleiden **,** Theodor Schwan ** eta ** Rudolf Virchow ** zientzialariek **teoria zelularra** proposatu zuten. Teoriak honela dio: a) Izaki bizidun oro zelulaz osatua dago.b) Izaki bizidunen oinarrizko unitatea zelula da.c) Zelula guztiak beste zelula batetik eratorriak dira. Bizidun guztiak zelulaz osaturik daude. Zelula, bizidunen oinarrizko osagaia da eta ba daude bizidunak zelula bakar batez osatzen direnak.
 * ** Zelula Unitate anatomikoa da **: (1839)

Zelulak batek bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu egiten dute zelulek). **Mathias Schleiden** eta **Theodor Schwann** || ** Sorrera-Unitatea: ** (R. Virchow, 1885) Zelula guztien jatorria beste zelula bat da, hau da; bizidunon zelula guztiak aurreneko beste zelula batetik eratortzen dira.
 * Zelula Unitate fisiologikoa da **: (1839)

|| Hiru printzipio hauek, ** Sutton- **ek eta ** Boveri- **k proposaturiko laugarren printzipio honekin osatzen dira: **Zelula Bizidunon Unitate genetikoa da**: Zelula bakoitzak gordetzen du, bere funtzionamendurako eta ondorengoei eman beharreko informazio genetiko guztia ** 2.- Antolakuntza mailak (diseinu zelularrak eta azelularrak): ** Animali zelula eukariotoaren antolamendu orokorra. (gaztelaniaz).   Landare zelula eukariotoaren antolamendu orokorra.   Zelula eukariotoaren elementuen ikuskatzailea. || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * || **Funtzioa** || **Azelularra** (Birusak) || **Prokariotoa** || **Animali eukariotoa** || **Landare eukariotoa** ||
 * ** Mintz plasmatikoa ** || Ingurunearekiko materia etainformazio elkartrukaketak || Zenbait birusek bildukin mintzatsubat izaten dute. || Bai || Bai || Bai ||
 * ** Material genetikoa ** || Proteinak eraikitzeko informazioa || ADN edo ARN || ADN || ADN || ADN ||
 * ** Horma zelularra ** || Babesa, forma zelularra || Ez || Bai, ** mureina **zkoa || Ez || Bai, ** zelulosaz **koa ||
 * ** Kapsula ** || Babesa, forma zelularra || Kapside proteiniko bat || Bai, baina ez beti. || Ez || Ez ||
 * ** Nukleoidea ** || Zelula-jardueraren kontrola || Ez || Bai || Ez || Ez ||
 * ** Plasmidoak ** || Informazio genetikoa heredagarria || Ez || Bai || Ez || Ez ||
 * ** Erribosomak ** || Proteinen eraketa || Ez || Bai || Bai || Bai ||
 * ** Nukleoa ** || Zelula jardueraren kontrola || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Zitoeskeletoa ** || Higikortasuna eta erresistentzia mekanikoa || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Zentrioloak ** || Mikrohodiak antolatzea || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Sare endoplasmatikoa ** || Lipido eta proteina esportagarrien eraketa || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Diktiosoma (Golgi-ren ap.) ** || Molekulen kontzentrazioa, garraioa eta jariaketa. || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Mitokondrioak ** || Arnasketa zelularra. || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Lisosomak ** || Digestio barnezelularra
 * ** Peroxisomak ** || Oxidazio erreakzioak. || Ez || Ez || Bai || Bai ||
 * ** Kloroplastoak ** || Fotosintesia || Ez || Ez || Ez || Bai ||
 * ** Bakuoloak ** || Erregulazio osmotikoa, biltokiak, etadigestio barnezelularra. || Ez || Ez || Mikrobakuloak || Sistema bakuolarra ||

. Egitura hau, landare zelula eukariotoetan soilik aurkitzen da (meristemo enbrionarioen zeluletan ez da garatzen). Landare zelulen pareta zelulosikoa. Euste funtzioa (mekanikoa), kanpo eskeleto bat balitz bezala. Turgeszentziari aurre egiteko: Zitoplasma hipertonikoa izaten da, ondorioz, ura xurgatzen du eta paretarik ez balego, leher daiteke. Babes funtzioa :marruskadura eta insektu eta mikroorganismoen erasoekiko. Harreman funtzioa : ** Plasmodesmoen ** bitartez, zelulen arteko komunikazioa bideratzen da.
 * 3.-Zelula eukariotikoaren morfología: Bildukin zelularrak. **
 * 3.1- Pareta zelular zelulosikoa: **
 * [[image:alaitznatura/OKwall.jpg width="403" height="475"]] || [[image:paretazelulosikoa.jpg width="607" height="356" align="center"]]
 * Funtzioak:**

Plasmodesmoak eta desmotubuluak. Animazioa Hazkunde zelularraren orientazioa : Zelularen hazkundea bidera daiteke, paretako alderik ahulenetik, zelulosa elastikoa ez baita. || Pareta zelularrak HIRU geruzaz osatzen da: (Irudian, landare zelulen arteko //muga argiak// pareta zelularrak dira). Azpi geruza batzuk izaten ditu (S1, S2, S3); zelulosazko harizpiak paraleloak izaten dira eta azal gainjarri desberdinetan antolatzen dira; gainjartzen diren plano horietan, zuntzen orientazioa aldatzen da. Zelulosaz gain, beste substantzia batzuk egon daitezke: suberina, kutina (lipidoak dira, iragaztezintasuna lortzeko), gatz mineralak ... Geruza hau zurruna da, zelulosa zuntzak ez dira luzatzen eta.
 * Erdiko geruza **: lehenen eratzen dena da, eta kanporagokoa. Beste zelulen erdiko geruzekin itsasten da. Pektinaz eta zenbait proteinaz osatzen da. Pektina-kateen artean (azido metil galakturonikoa - ren polimeroa da) Ca++ eta Mg++ katioiak kokatzen dira. Elastikoa da.
 * Geruza Primarioa **: Geruza lodiagoa da, zelulosa-zuntz batzurekin (5-10 nm diametrokoak), hemizelulosa, pektina eta proteina batzuk. Elastikoa da.
 * Geruza Sekundarioa **: Zelula helduetan soilik eratzen da (adibidez, zelula meristematikoek ez dute geruza hau osatzen); geruzarik lodiena da, eta zelulosa da osagai nagusia.

.
 * 3.2- Mintz plasmatikoa ** **:** Zelula eukarioto guztietan aurkitzen da, animali nahiz landare zeluletan.
 * Singer ** eta ** Nicholson ** -en eredua (1972): //"// **// mosaiko isurkorra ". //**

media type="custom" key="24859720" align="center"


 * ** Singer **eta ** Nicholson **-en ereduaren ** ezaugarriak: ** media type="youtube" key="IlH-wJKK6xw" width="280" height="155" align="center"

a) **Autoeraketa**: fosfoglizeridoak, berez, uretan geruza bikoitza osatzen dute. b) **Autozigilatzea**: Geruza bikoitz honek, berez, egitura itxi bat eratzeko joera du; gorputz esferoidalak (protozelulak) eratzen dira. c) **Ez da egitura simetrikoa**: kanpogainazalean, harizpi oligosakaridkoak daude (ikusi glikokalix) eta zitosol aldera, zitoeskeletoarekin erlazionatuta dago. d) **Isurkorra da**, bertan dauden biomolekula (lipidoak eta proteinak) mugikorrak dira. e) **Egitura bizia da**: mintzaren biomolekulak etengabe berritzen ari dira; mintzak egiten eta berregiten ari dira egunero. f) **Lipidoz eta proteinaz osatuta dago**. //Eukariotoen// mintzetan, glizerolipidoak eta esfingolipidioak izateaz gain, **kolesterola** ere beharrezkoa da (landare zelula eukariotoetan eta prokariotoetan ez da erabiltzen). ** Proteinak periferikoak **edo ** integralak ** (// proteina transmembrana //, mintza erabat zeharkatzen dutenak) izan daitezke. Zenbait lipido eta proteina, kate oligosakaridikoekin edo monosakaridoekin loturik daude, eta glukolipidoak ( zerebrosidoak, gangliosidoak ..) eta glukoproteinak eratzen dituzte. Mintz plasmatikoa 1.  Mintz plasmatikoa 2. Lipidoen mugikortasuna mintz plasmatikoan: 1) Alboko difusioa 2) Errotazioa 3) Flexioa 4) Flip-flop

Singer eta Nicholson-nen mintz-ereduaren irudikapena. **.** **Aquaporina** baten irudikapena: media type="youtube" key="GSi5-y6NHjY" width="448" height="251" || ** a) Mintzaren funtzio biologikoak: ** Sarrera eta irteera guztiak (materia, energia eta informaziokoak) kontrolatzen ditu.Mintzaren zeharko garraioa, mintzak berak ahalbidetzen du.  Mintzetan isurkortasuna.   Mintzaren eredu isurkorra.    ** b) Mintzaren zeharko Garraio motak: ** ** 1.- Garraio pasiboa **(gradientearen alde, ez du ATPrik kontsumitzen)
 * 1.1- Barreiadura sinplea**: Ez du behar proteina laguntzailerik. Ez du kontsumitzen ATP-rik. Bicapa lipidikoaren zehar egiten da; horrela garraiatzen dira lipidoak, molekula ez polarrak, gasak (O2, CO2 ...), hormona esteroideoak ..., molekula polar txikiak kargarik gabeak ( etanol, glizerol, urea ..)

Animazio hauek ikusi eta esan Erreten proteina edo Permeasa bat erabili den: Mintzaren zeharreko garraio uniportea.  Garraio antiportea.   Garraio sinportea Hiru animazioetan, permeasak irudikatu dira. Hiru garraio mota hauek (uniporte, antiporte eta sinportea), **barreiadura lagundutako** adibideak dira.
 * 1.2-** **Barreiadura lagunduta**: Laguntzaile bat behar dute, proteina integralak edo transmembrana izaten dira. Bi mota bereizten dira:
 * a) Erreten proteinen ** bidez (laguntzaile proteinikoarekin lotu gabe). Erretenak erregulatzen dira seinale elektrikoen bitartez edo "ligando" baten bidez ("**gated**"); animazioa eta irudia ikusi. Erretenak.Barreiadura lagunduta.
 * b) Permeasen ** bitartez (substantzia garraiatua eta ** Permeasa ** lotzen dira eta gehiengoetan, Permeasaren espazioarkitektura eta kokapena aldatzen da). Permeasen bitartez egiten den barreiadura lagunduta ** oso espezifikoa da **, substabtzia bakoitzak behar du bere //garraiolari berezia.//) Horrela sartzen dira molekula polar handiak (aminoazidoak, monosakaridoak ...) eta ioiak ..

Osmosia. ** 2.- Garraio aktiboa (gradientearen aurka; ATP kontsumitzen du): Adibide bat, Na** + **eta K** + **ioi- punpa** Garraio aktiboa, ATPasari lotuta.  media type="custom" key="24884836" align="center"
 * 1.3-** Kasu berezi bat: **Ur-garraioa mintz zelularretan**: Mintz plasmatikoa minzt erdi-iragazkor bezala portatzen denez, Urak, osmosiaren bitartez mintza zeharkatzen du, baina nondik? Non daude eta nolakoak dira poruak? Urak **erreten bereziak** ere behar du; **erreten** hauek proteina **transmembrana** dira, **6 alfa-helizeko zatiz osatuta**, Aquaporinak deitzen dira eta mintzaren azalaren zehar kokaturik daude. Erreten horiek kontrolaturik daude ("**gated**", edo "ligando"- pekoak dira) ur-garraioa egokitzeko.

** 3.- Makromolekula eta partikula handien garraioa **: Makromolekula eta partikula handien garraioa; sarrera ** endozitosia ** da eta irteera ** exozitosia **. Bi prozesuak xixku edo poltsa mintzatsu txikiren bidez burutzen dira. Endozitosia bi motetan bereizten da: ** Fagozitosia ** (sartzen dira oso zatiki handiak, zelula osoak, bakterioak ..), etsaiak eta zelula zaharrak deuseztazeko erabiltzen da, eta ** Endozitosis Clatrinaren menpekoa **honek erabiltzen du sarrera selektiboa egiteko. Bi kasuetan, lehenengo urratsa hau da: sartu nahi dugun makrmolekulak, <150nm ko xixkuetan inguratuta eta bilduta geratzen dira. Endozitosia eta exozitosia.  Fagozitosia. . media type="youtube" key="UpOgVFgjdZI" height="275" width="368" align="center"
 * 4.- Garraio motak, Laburpena: ** Mintzaren zeharko garraioa. Laburpena 1.  Mintzaren zeharko garraioa. Laburpena.2   Mintzean zeharreko garraioa. Laburpena 3.  ||

. media type="custom" key="24771424" align="center"

.
 * media type="youtube" key="K7yku3sa4Y8?fs=1" height="362" width="463" || media type="youtube" key="w5uaZ2nV0qg" height="359" width="476" ||

.
 * 3.3- Glikokalix-a: **
 * Kanpo gainazalean agertzen den geruza bat da: proteinaz eta oligosakaridoz osatuta; mintzaren glizerolipidoeei, esfingolipidoeei eta, nahiz eta proteineei atxekituta dauden oligosakaridoak hain zuzen ere, eta hau guztia, oso hidratatuta.

Zelulen arteko substantziaren kolageno zuntzekin harremantzen dira. Zelula epitelialetan ikus daitake.

**Nortasun kimikoa zehazten du**, ez bait dago bi pertsona glikokalixaren osaera berdina dutenik (bizkiengan izan ezik). Zelulen arteko komunikazioak bideratzen ditu. **Mintz plasmatikoa babesten du.**
 * Funtzioak: **

**Itsaspen zelularra bideratzen du**, transplanteetan konpatibiligarritasunaren giltza da, garapen enbrionarioaren zehar, zelula mota bakoitza "bere lekura" bideratzen du; iragazketa egiten du (zitoplasman sartu nahi duten substantziak iragazten ditu). .... || ||

. **Lotura zelularren sailkapena**: A) Itxuraren arabera: //** zonula **// (perimetro zelular osoari dagokio) eta //** macula **// (lotura-puntu zehatzak dira). B) Funtzioaren arabera: Bi zelulen mintzetan dauden gerriko proteiniko (transmembranako proteinaz osatuta) elarren artean trabatzen dira, eta zelulen arteko esparrua erabat ixten da. Horrela, triglizeridoak eta zurgatzen diren beste substantziak, apical-basal norantzan bideratzen da (ez alboetara, ez zelulen arteko esparrutik) || **lotura komunikagarriak** (edo ** gap loturak **, zelula desberdinen zitoplasmak harremantzen dituzte); ioiak eta molekula txikien garraioa, zitoplasmen artekoa, ahalbidetzen dute. Erreten proteinikoak dira. **Funtzioa**: Koordinazio zelularra. Gap junctions (fitxategia-deskarga) || **aingura-loturak**, kohesio zelularra lortzeko, eta estres mekanikoaren aurrean epitelioaren zelula guztiak batera eratzuteko. Hiru egitura desberdin era daitezke: . 1) **Zonula adherens**, aingura bezala portatzen dira; egitura hauek, zitoeskeletoaren aktinaz-ko harizpiekin loturik daude. (Ikusi beheko irudiak).  .  2) **Macula adherens** edo ** desmosomak ** eta; egitura honen oinaldeko proteinak, zitoeskeletoaren harizpi ertainekin lotzen dira, ondoko bideoan eta beheko irudietan ikusten den bezala. .
 * 3.4- Zelulen arteko elkartze-konplexuak (animali zeluletan) : ** Mintz plasmatikoaren egitura bereziak dira, non mintzaren zeharko proteinak aurkitzen baitira. Zelulak elkarren artean lotzekoak dira eta ehun guztietan ager daitezke, baina epitelioetan oso garrantzi handikoak dira.
 * ** //zonula occludens// ** (beti zelula epitelialen goialdean, oso estuak); //tight junction / union estrecha o intima.//
 * Funtzioa**: Egitura hauen bitartez, zelula epitelialen arteko zirrikituak erabat ixten dira.

3) ** Hemidesmosomak ** ||

**Lotura zelularrak. Laburpena (**animazio ederrak) Junction types Macula adherens Tight junctions Plasmodesmoak Uniones celulares Zelulen arteko ukipen loturak, irudietan: Konexinaz, erretena (** gap **) osatzen da : ** konexon-a **. ||
 * [[image:alaitznatura/desmo1.jpg width="264" height="438"]]
 * //Occludens// ** lotura + **// Zonula adherens //** (adhesion belt, **cadherina**z eta **aktina**z osatuak))+ ** Desmosoma ** (// macula adherens //) eta ** gap ** loturak = ** Elkartze konplexua ** (adibidez, heste meharraren zelula epitelialetan). || [[image:alaitznatura/desmo2.jpg width="305" height="333"]]
 * //Occludens// ** loturak: Mintzean zeharreko proteinen bidez eratzen dira (** occludinak ** eta ** claudinak **). Bi zelulen mintzak erabat hurbiltzen dira, ukipen estuan.. || [[image:alaitznatura/desmo3.jpg width="315" height="299"]]
 * // Komunikazio //** loturak (** gap ** motakoak): Bi zelulen zitoplasmak komunikaziotan jartzen dira; **erreten proteina** itxurakoak dira. Unitate proteinikoa (monomeroa): ** konexina **.

Komunikazio loturak (** gap ** junction) zehazmen handiagorekin. || ||
 * [[image:alaitznatura/desmosoma2.jpg width="325" height="297"]] ** Desmosoma ** baten egitura. || [[image:alaitznatura/gap.jpg width="371" height="222"]]
 * 3.5- Mintz plasmatikoaren beste moldaera batzuk **:
 * Interdigitazioak: ** Zelulen arteko irristaketak eta mugikortasuna eragozteko; egitura hauei esker, zelulak estuki lotuta mantentzen dira (maiz, zelula epitelialetan ikusten dira; beheko irudia)).
 * Mikrobillis ** (mikrovellosities/ microvellosidades): Azalera zelularra handitzeko moldaera da; xurgapen-funtzioarekin erlazionatuta dago (hestearen epitelioaren zeluletan, adibidez).

Zelula eukariotikoa: ikuspegi orokorra (gaztelaniaz), Unitate honi eta ondorengoari berariazkoa.

Aurkibidera itzuli nahi dut.