Unibertsoa+eta++Eguzki+Sistema


 * Unibertsoa, Esne Bidea eta Eguzki Sistema **

Astronomoen lanari esker, gero eta Unibertso gehiago ezagutzen dugu; izar eta planeten sorrera eta kokapena aztertu egin dute mendeetan zehar.
 * 1.- Unibertsoa: **
 * 1.1- Zer da Unibertsoa? **: Existitzen den guztia unibertsoa da. Unibertsoa aztertzen duen zientzia ** Astronomia ** da.

media type="youtube" key="I4qYpSzSfKo" width="448" height="251" align="left" Duela ehun eta berrogeita hamar urtetik baino ez ditu gizakiak Unibertsoa aztertzeko tresnak. Aurretik, Unibertsoa nolakoa zen azaltzeko, emandako teoria guztiak **begi hutsez** egindako behaketetan oinarritzen ziren. Horren ondorioz, ez ziren batere zehatzak. Hauek dira teoria nagusiak: __- **Teoria geozentrikoa**__: Aintzinako grekoek proposatuta. Lurra Unibertsoaren erdigunean, geldirik zegoela zioen, eta izarrak, planetak eta ilargia Lurraren inguruan biraka zebiltzala. -__**Teoria Heliozentrikoa**__: Duela 500 urte, ** Nikolas Koperniko ** astronomoak esan zuen Eguzkia geldirik zegoela eta planetak (Lurra barne) biratzen ari zirela Eguzkiaren inguruan. 1610.ko urtean, Galileo Galilei matematikariak teleskopioa asmatu zuen eta horrela egin zituen behaketek arrazoia eman zioten Kopernikori. Teoria Geozentrikoa eta Teoria Heliozentrikoa. Animazioa (JAVA). Teoria Geozentrikoa (Ptolomeo) Datu baliotsu horiei esker, ** Johannes Kepler ** matematikariak planeten orbitak kalkulatu zituen eta teoria geozentrikoa behin betirakoz baztertu zen. ||
 * [[image:alaitznatura/brahe.jpeg width="123" height="97" align="left"]]**XVI.mendearen** amaieran, ** Tycho Brahe ** astronomoak (irudian) planeten higiduren behaketa zehatza egin zuen zenbait urtez.
 * **[[image:1352999507467-galileo.jpg width="106" height="113" align="left"]]XVII. mendearen** hasieran, ** Galileo Galilei ** teleskopioa erabili zuen, historioan lehen aldiz, eta hari esker Ilargian haran sakonak eta mendi-tontor zorrotzak behatu zituen; era berean, Jupiterren sateliteak behatu zituen. ||
 * **[[image:galle.jpeg width="65" height="85" align="left"]]XVIII. mendean,** Uranotik haratago beste planeta bat zegoela jakin zuten, matematika hutsa erabiliz. Neptuno planeta existitzen zela ** Johann Galle ** alemaniar astronomoak egiaztatu zuen 1846.ko urtean. ||
 * **[[image:lunaapolo.jpeg width="168" height="105" align="left"]]XX. mendean**, behaketa astronomikoak aurrerapen handia egin zuen, irrati-teleskopioei esker. Beste planeta batzuetara ere espazio-zundak bidali ziren. **1969.koan gizakia Ikargira** iritsi zen. ||
 * **[[image:hubble.jpeg width="141" height="98" align="left"]]Gaur egun**, Lurraren inguruko orbitan dauden tresnek (adibidez, **Hubble** teleskopioak eta zenbait behatze-satelitek) Eguzki-Sistemna eta Unibertsoa aztertzeko aukera ematen digute. ||


 * 1.2- Unibertsoaren osaera: **
 * Planetak **, ** izarrak **, ** galaxiak **, ** galaxia multzoak **, ** gas ** eta ** izar hautsaz ** gain, ** kometak **, ** meteoritoak ** eta ** zulo beltzek ** osatzen dute unibertsoa. Hutsik dagoen espazioa handia ere omen dago unibertsoan.
 * a) Unibertsoa galaxiaz osatuta ** dago, eta galaxien arteko espazioa hutsik dago. Galaxiak ez daude Unibertsoan uniformeki banatuta, baizik eta galaxia-kumulu izeneko multzotan eratuta. Gure galaxia, ** Esne Bidea ** da eta **Talde** **lokal** galaxia-kumuluaren parte bat da.
 * b) Galaxiak izarrez osatuta ** daude; galaxia bakoitzak ehun mila eta bostheun mila miloi izar artean izan ditzake. Izar horien artean ** nebulosa ** izeneko hauts- eta gas-laino oso handiak daude. Gure izarra ** Eguzkia ** da eta Esne Bidearen beso kiribiletako batean dago.
 * c) Izar askok inguruan planetak dituzte ** biraka; planeta horiek planeta-sistemak osatzen dituzte. Gureak ** Eguzki-Sistema ** du izena.
 * d) Zenbait planetaren inguruan sateliteak ** dabiltza biraka. Lurraren satelitea ** Ilargia ** da.

Zeruko **gorputz guztien arteko grabitate indarrak unibertsoa lotu** egiten du.
 * Newton-**ek iragarri zuenez, **grabitate** izeneko **indar batek** lotzen ditu unibertsoko edozein bi gorputz. Masa gehien duen gorputzak bestea erakartzen du, horrengatik Ilargia Lurraren inguruan biraka dabil eta Lurra Eguzliaren inguruan.

** Urtebetean, argiak egiten duen distantzia argi-urte bat da. ** (Argiaren abiadura, 300.000 kilometro segundokoa da). **Argi-urte bat** = **9 460 730 472 580,8** **km**
 * 1.3- Unibertsoaren tamaina **:Unibertsoaren tamaina ez du inork ezagutzen. Behin eta berriro saiatu dira tamaina kalkulatzeko sistemaren bat sortzen, baina oso distantziak handiak neurtzeko ezin ditugu erabili ohizko neurri unitateak (metroa, kilometroa ...). Neurri unitate berezi bat erabiltzen dugu: ** Argi-urtea **

Unibertsoaren eskala. Tamainak eta neurri unitateak Neurriak eta tamainak, gauza txikietatik handienetara.  Eskala eta tamaina erlatiboa. Distantziarekin jostaketan Distantzia handiak neurtzeko beste unitate bat erabiltzen da: **Unitate astronomikoa** (** ua **) eta Lur planetatik Eguzkira dagoen distantzia da. Beraz ** 1 ua = 149 597 870 km **. media type="youtube" key="DIzeyVdgFz4" width="560" height="315" align="center"

Horren arabera, Unibertsoa hedapen-prozesuan dabil eta denborarekin tamainaz handitzen ari da. Astronomoek uste dutenez, duela ** 15000 miloi urte ** sortu zen unibertsoa, materia guztia biltzen zen gunean leherketa bat gertatu ostean. Leherketa honi ** Big-Bang ** esaten zaio. Big Bang-a eta unibertsoaren sorrera. media type="youtube" key="qxab2yWgS0k" width="420" height="315" align="center"
 * 1.4- Unibertsoaren jatorria **: 1929.ko urtean, ** Edwin Hubble ** astronomoak Unibertsoan miloika galaxia daudela frogatu zuen eta galaxia horiek ikaragarrizko abiaduran aldentzen direla bata bestearengandik, leherketa batek eragindako zatiak balira bezala.

media type="youtube" key="y6dIdEGqTgc" width="290" height="251" align="left" Galaxiak oso izar masa handiak dira. Izar taldekatu hauek, gas eta hautsarekin batera biratzen dira espazioan, garbitate indarrak lotuta.
 * 2.- Esne Bidea, Gure galaxia: **

Teleskopioaren bidez ikusten diren formak kontuan hartuta, lau galaxia mota bereizten dira: a) Galaxia ** kiribilak **: click hemen animazio bat ikusteko. b) Galaxia ** eliptikoak **: Rugby baloi itxura dute. c) Galaxia ** irregularrak **: ez dute forma zehatzarik. d) Galaxia ** lentikularrak **: ikusi ondoko bideoa.

media type="youtube" key="YCReiMubjrU?list=PLDD71DF5983A6A269" width="474" height="313" align="left"**Esne Bidea** edo **Santiago Bidea** gure galaxiaren izena da, latineratik dator, //Via Lactea//ren itzulpena baita. Talde lokal-eko galaxia kiribil bat da, gutxi gora behera 100.000 argi-urteko diametroa du eta 300.000 argi urteko zirkunfenrentzia. 200.000-tik 400.000 milioi izarrera dituela kalkulatzen da, eta gure ** Eguzkia **, horietako bat da. **Datuak** Izena: **Esne Bidea** edo **Santiago Bidea** Galaxia mota: **kiribila.** Adina: **10.000.000.000 urte** Estimatzen den izar kopurua: **200.000** milioi - **400.000** milioi izar Diametroa: **100.000** argi-urte Eguzki-sistemak erdiraino duen distantzia: **25.000** argi-urte Erdigunean duen objektua: Zulo-beltz supermasiboa (lehen **Quasar**ra) Besoak: **Sagittarium-**en besoa, **Scutum-**en besoa, **Orion-**en besoa, **3KPC** besoa, **Norma** besoa, **Centauro-**ren besoa, **Carina-**ren besoa

Gure planeta-sistema nebulosa baten gasetik eta hautsetik eratu zen duela **bost mila miloi urte** inguru. Haren erdigunean **Eguzkia** dago; izar horrek ematen dio izena gure sistemari eta bi gasez osatuta dago nagusiki: **hidrogeno**z eta **helio**z. Eguzki Sistema, azalpen grafikoa Hemen ** NASA´s Eyes ** programa deskarga dezakezu (dohain), **Eguzki Sistema** ezagutzeko. media type="youtube" key="_wIeDZlSMAc" width="504" height="283" align="center"
 * 3.- Eguzki Sistema, gure izarra: **
 * Eguzki Sistemaren sorrera: ** akrezio prozesua ** media type="youtube" key="4iCuHjvehvU" width="415" height="311" || Lur planetaren sorrera media type="youtube" key="NX1BvJ27qe0" width="415" height="311" ||
 * Eguzki Sistemaren gainerako astroak horrela sailkatzen dira**:
 * a) ** __**Planetak**__: Gorputz hauek forma esferikoa dute eta Eguzkiaren inguruan biraka dabiltza. Hauen tamaina, orbita dauden beste astro batzuena baino askoz handiagoa da. Batzuk harritsuak dira: **Merkurio, Artizarra, Lurra** eta **Marte**. Beste batzuk, gasez osaturik daude nagusiki: **Jupiter, Saturno, Urano** eta **Neptuno**.
 * Merkuriok** eta **Artizarrak** izan ezik, gainontzeko guztiek beste gorputz batzuk haien inguruan biraka dauzkate, **sateliteak**.
 * b) ** __**Planeta nanoak**__: Gorputz hauek forma esferikoa dute; planetak baino tamaina txikiagoa dute, eta ezaugarri orbitalak desberdinak dira. Nabarmenena, **Pluton** da, 2006. urtera arte planetatzat hartu izan zena.
 * c) ** __**Beste** **Gorputz txikiak**__: Planeten sateliteez gain Eguzki Sisteman **asteroideak** eta **kometak** ere badaude. **Asteroideak**, gorputz zerutar harritsuak dira; multzorik garrantzitsuena Marte eta Jupiterren artean dago, milaka ale dituen inguru batean (asteroide gerrikoa). Batzuetan, Lurraren kontra jotzen dute; kasu honetan, atmosferan sartzean, marruskadurarengatik berotzen dira eta **meteorito** bihurtzen dira. Kometak, Eguzki Sisteman barrena orbita oso luzangetan ibiltzen diren diren objetuak dira. Hiru alde dituzte, **nukleoa**, **burua** eta **isatsa**. Nukleoa urez, amoniakoz, karbono oxidoz eta harri zatiz osaturik dago; osagai gaseosoak izozturik dadue. Burua eta isatsa hautsez eta plasma izeneko gasez osatuta daude. Tamaina txikia dute (**1-10 km**-ko diametroa) eta denbora orbitala hiru urtetik berrehun mila urtera artekoa da.

Solar System Scope. Eguzki-Sistema animazio baten bidez. Eguzki Sistematik ibilbide birtuala. Eguzkitik urrunen dauden lau planetak hauek dira: **Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno**. Planeta hauei ** kanpoko planetak ** esaten zaie. hiru aldiz txikiagoa da. Ez du sateliterik, ezta atmosferarik ere. aurkitzen da. Gainazaleko tenperatura 480ºC ingurukoa da. eta **oxigenoa** dira. Satelite bakarra du: **Ilargia**, eta datorren Unitateetan sakonago aztertuko dugu. ditu: **Deimos** eta **Fobos**. Oso atmosfera urria du eta osagairik ugariena **CO 2 ** da.
 * Eguzki-Sistema** animazioen bidez:
 * Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte** dira Eguzkitik hurbilen dauden planetak, horregatik esaten zaie ** barneko planetak. **
 * **Barneko planetak** || **Kanpoko planetak** ||
 * ** Merkurio **: LPlanetan honen erradioa, Lurrarena baino
 * Artizarra **: Tamainaz Lurraren antzekoa da. Ez du sateliterik. Bere atmosferaren osaeran, nagusiki **CO 2 **
 * Lurra **: Bere atmosferaren osagai nagusiak, **nitrogenoa**
 * [[image:martes.gif align="left"]]Marte **: Lurraren tamaina erdia dauka. Bi satelite

|| ** Jupiter **: Eguzki Sistemako Planetarik handiena da; bere erradioa Lurraren hamaika aldiz handiagoada. 60 satelite baino gehiago ditu; lau handienak, **Io,** **Kalisto**, **Ganimedes** eta **Europa** dira.

haien erradioa Lurrarena baino hamar aldiz handiagoa da. 30 satelite baino gehiago ditu; handiena **Titan** izenekoa da. Hautsez eta harriz osatutako ** eraztun-sistema ** ikusgarri bat du.
 * [[image:Saturn-2.gif width="90" height="90" align="left"]]Saturno **: Eguzki Sistemako bigarren planetarik handiena da.

baino gehiago ditu. Planeta honek ere badu eraztun-sistema bat inguruan. Haren errotazio ardatza orbitarekiko ia horizontala da.
 * [[image:uranus.gif width="90" height="90" align="left"]]Urano: ** Lurra baino lau aldiz handiagoa da. 25 satelite txiki

Eguzki Sistema (informazio gehiago,planeta bakoitzari buruzko informazio osagarria, gaztelaniaz) ** Jarduerak: ** ** Jarduera 1 **: Kanpo-planetak ** Jarduera 2 **: Planeten ezaugarriak ** Jarduera 3 **: Gorputz planetarioak ** Jarduera 4 **: Barne-planetak ** Jarduera osagarriak: ** Planetarioa: zerua behatzeko tresna.
 * [[image:Neptune2.gif align="left"]]Neptuno **: Urano baino zertxobait txikiagoa da. 10 satelite txiki baino gehiago ditu. ||