LIZZ.4.1.2

**1.- Eragile klimatikoak: Taula orokorra. ** Ondoko diagraman eragile klimatikoen elkarekintza-mapa aurkezten da. Ez dira irudikatu indarrean dauden elkarekintza guztiak diagrama ulergarri bat egitearren. Unitate honetan bertan, ondoko ataletan, eragile desberdinen zehaztasunak azalduko dira, banan bana. Ikusten denez, Klima sistemaren egoera elkarekintza-sare konplexu baten ondorioa da, gaur egun ongi ezagutzen ez duguna. Eragile batzuek oso abiadura geldoz parte hartzen dute (Adibidez, //eragile planetarioak //, errotazio ardatzaren aldakortasuna bezalakoak, milaka urteko epetan ari dira), baina beste batzuek, aldiz, aldaketa azkarrak eragiten dituzte (jarduera bolkanikoa, gertaera meteorologiko globalak, eguzki-zikloa ... hamarkadetan nabaritzen baita haien eragina).  **Guztien arteko elkarekintzek** zehazten dute Klima Sistemaren egoera eta joera. **2.- Koaternarioaren zeharko aldakortasun klimatikoa. Milankovitch-en teoria (//eragile planetarioak// edo //astronomikoak//). ** **Koaternarioa**n zehar bi aparteko gertakizun garatu dira, aro honen nortasuna osatzen dutenak; bata biologikoa da, **Hominizazio prozesuari dagokio, Homo generoaren agerpena,** eta bestea klimatikoa, **glazioazioak edo izotz-aroak**. Koaternarioan, iraupen desberdineko bi periodo daude: **Pleistozenoa** (**-2,7 m.u.-tik 11.500** urtetara bitartekoa) eta **Holozenoa** (**11.500** urtetik egungora). Koaternarioaren zehar, America eta Europa-ko iparreko zonalde kontinentaleetan, izotz-geruza zabalak sortu eta metatu ziren; hau da aldi honeko ezaugarririk garrantzitsuena, eta Antartidan eta Groenlandian duela askotik zeuden izotz maseei izotz berria erantsi zitzaien. Bi izotz geruza berri hauek (//Laurentino//-a eta //Finoescandinavo//-a) hedatu ziren hegoalderantz; gehinezko zabalera behin lortuz gero, alderantzizko joera agertu zen eta urtze fasea hasi zen.
 * Eragile klimatikoak. Zerk aldarazten du Klima? **
 * 2.1- Koaternarioaren ezaugarri nagusiak: **
 * Koaternarioa, beraz, oso klima ez egonkorreko aldia da, ingurugiro eta klimatologian bat bateko aldaketa gogorrekin. **

** Milutin Milanković ** (//Osek-en// jaioa, gaur egun Kroazia, 1879ko maiatzak 28an. 1958ko abenduak, 12an hil zen Serbian) serbiar ingenari zibil eta geofisikari bat izan zen, glaziazioei buruzko teoria ospetsua sortu zuena. Bere teoriak proposatzen zuen glaziazio-prozesuaren mekanismoa **hiru parametro orbitalek** sorrarazten zutela, eta horren abiarazlea Ipar hemisferioko goi-latitudeetako udan eguzki-intentsitatea ahultzea zela. Teoria honen arabera, **eszentrizitatearen aldakortasuna**, **equinoccioen prezesioa** eta
 * 2.2- Koaternario-ko izotzaroen kausak: Milankovitch-en teoriaren arabera (eragile astronomikoak): **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">errotazio-ardatzaren **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;"> **m** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">**akurtasunaren** aldakortasunak (21,6º-tik 24,5º tara), izotzaroak eta itzotzaroen artekoak sortzen dituzte.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Milankovick-en teoriaren arabera, Koaternarioko glaziazioak sortzeko **hiru baldintza** hauek **aldiberean** gertatu beharko ziren: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">1.Errotazioa ardatzaren makurtasun handia (hobe gehienezkoa bada), 2.Eguzkitik Lurra planetarako distantziarik handiena (afelioa),hau da ekliptikaren **eszentrizitate handia**, eta 3.Ekliptika eszentriko honetan, **afelioa abenduan** kokatuta (equinocioren arabera). Gauzak horrela, insolazio-gutxienekoa eta gehienezko hozketa sortuko lirateke, glaziarren hedapena ahalbidetzen delarik (gehien bat Ipar Hemisferioan). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Milankovick-en Teoria animazio honetan laburtuta; zenbait eragile astronomikoen eragina. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Hauek dira hiru parametroak banan bana aztertuta: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> **a).**- **Errotazio ardatzaren makurtasunaren aldakortasuna**: Inklinazioaren eraginez, urtaroak bereizten dira, zeren Lurraren azaleko puntuetan jasotzen den eguzki-energiaren banaketa aldatu egiten baita translazio-ibilbidean barrena. Inklinazioak **21,5°-tik 24,5°-ra** fluktuatzen du **41.000 urteko** periodoetan. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gaurko balioa **23,5º** koa da eta gutxituz doa. Balio handienetan, urtaroen arteko desberdintasunak handiagoak izango dira (oso uda beroak eta negu hotzak); gutxieneko balioetan (**21,6º**) urtaroen arteko desberdintasunak askoz txikiagoak izango dira. Ziklo hidrologikoa eta zirkulazio atmosferikoa erabat desber <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">dina izaten da, ziklo honen fasearen arabera. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Txikia denean, udarak freskoak eta neguak ez oso hotzak izaten dira, eta inklinazioa handia denean, berriz urtaroek muturreko tenperaturak izaten dituzte. Lehen kasuan, negua ez da oso gogorra, baina uda oso beroa ere ez, eta Ekuatoretik urrun dauden latitudeetan elurra udan mantentzeko nahikoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Beraz, elurra udan urtzen ez bada, urtero-urtero metatuz doa, eta glaziarrak osatuz. Elurrak eguzki-argia islatzen du, eguzki-energia gutxiago xurgatzen Lurrak, eta horrek prozesua berrelikatzen du. **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">b) ** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekliptikaren eszentrizitatea **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> (Lurrak eguzkiaren inguruan egiten duen ibilbide orbitalaren eszentrizitatea): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">100.000 urteko periodo edo denbora-tarte batean, Lurraren orbita muturretatik "luzatu" egiten da, hau da, orbita eliptikoaren //elipsea// eszentrikoagoa egiten da; gero, itxura zirkularragoa hartzen du, eta zikloa berriz hasten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Eszentrizitatea** handitzean, Eguzkiaren eta Lurraren arteko puntu urrunenaren (**afelioa**, uztailaren 4a gaur egun) eta hurbilenaren (**perihelioa**, urtarrilaren 4a) Eguzkitiko distantzia handitu egiten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> B <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">eraz, zenbat eta orbita eszentrikoagoa izan, urtaroen arteko aldea ere hainbat handiagoa izango da. Eszentrizitate handiko faseek galziazioak errazten dituzte. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gaur egungoa, **e = 0,0167** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Gehienezkoa, e = 0,06 (eliptikoagoa)** || **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ibilbide eliptiko baten eszentrizitatea. Ekliptikaren eszentrizitatea: ** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Fokuen arteko distantzia= 2c Ardatz nagusia= 2a Ardatz txikia = 2b
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Ekliptikaren balioak: Gutxienekoa, **e = 0,005** (zirkunferentzia bat dirudi)
 * Eszentrizitatea** = c/a

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: left;">Lurraren orbitaren eszentrizitatea:e= 0,005 (oso zirkularra) -tik e= 0,06 -ra (oso eliptikoa) aldatzen da, 100.000 urteko periodoarekin. Aldaketa honek, Lurrak jasotzen duen urteko energia baldintzatzen du. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: left;">Eszentrizitatea handia denean, afelio eta perihelioaren arteko energia-sarrera oso desberdina izaten da eta urtesasoien arteko aldea ere handiagoa izango da, perihelio eta udako solstizioko hemisferioan (hegohemisferioan gaur egun). <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: left;"> Gaurko, eszentrizitatea **e= 0,0167** koa da, nahiko txikia eta murriztuz doa; hala eta guztiz ere, hegoaldean oraindik uda iparrean baino beroagoak eta neguak hotzagoak izaten dira. ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> Biraka ari den ziba batek bezalaxe, Lurraren ardatzak ere zirkulu bat deskribatzen du izar finkoekiko, **22.000 urteko periodoan**. **Prezesio** deritzo higidura horri. Prezesioaren eraginez, hemisferio bateko uda orbitaren puntu hurbil edo urrun batean gertatzen da, aldizka. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Lurraren errotazio ardatzak irudi koniko bat egiten du, ekliptikarekiko perpendikularra den zuzen baten inguruan. Hau dela eta, duela 11.000 urte, errotazio ardatza ez zegoen “**Polar**” izarrarekin lerrokatuta, “**Vega**” izarrarekin baizik. Dantza-higidura koniko hau, planetaren forma bereziari zor diogu; dakigunez, Lurra ez da erabat esferikoa, zapalduta dago poloetan eta ekuadore inguruan, zabalagoa da. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;"><span style="background-image: url(">Equinoccioen prezesioa. Azalpen grafikoa.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">c) ** **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Equinoccioen prezesioa **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">: Aldakortasun honek, urtaroen datak eraldatzen ditu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 19.5px; text-align: left;">Gaur egun, Lurra **perihelio**-tik pasazten da Ipar hemisferioko neguan (urtarrilan) eta eguzkiarekiko distantzia txikiago honek, neguko hotza murrizten du hemisferio horretan. Errotazio ardatza “konika” burutuz doan neurrian, urtaroen hasiera dataz aldatzen da (**perihelio, afelio eta equinoccioren** datak aldatzen dira). Era berean, Lurra **afelioan** dago Ipar hemisferioko udan, uztailan, horrela, eguzkiarekiko distantzia handi honek, udako beroa indargetzen du. Hau da, gaur egungo Lurraren orbitaren konfigurazioak urtaroen arteko aldeak, Ipar hemisferioan, murrizten ditu. Eta Hego hemisferioan, urtaroen arteko desberdintasunak areagotzen dira. Equinoccioen prezesioaren eragina guztiz alderantzizkoa da hemisferio batean eta bestean, horregatik, zergatik izotzaroak bi hemisferioetan aldiberean suertatu diren ulertzea, zaila egiten zaigu. media type="youtube" key="PXBgGTDIzMQ" width="448" height="251" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beste ikerlari batzuek Eguzkiaren eta Lurraren arteko espazioan izandako gardentasun-aldaketak aipatu dituzte. 250 milioi urtetan (urtero), eguzki-sistemak hauts kosmikoz zikindutako zonak zeharkatu ditu, eta horrek argiaren hedapenerako opakotasun-maila desberdinak sortu ditu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Ondoko irudian Milankovicht-en aldagai astronomiko eta izotz-aroen arteko erlazioa ikus daiteke (Eguzki-irradaren intensitatea ere islatu da): <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bi dira, eguzki-jardueraren menpeko eragileak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a)Eguzki-konstantea**ren aldakortasuna (Zenbat energia igortzen da?) <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Igortzen den irradiazioaren espektroa** (Nolako uhinen bitartez igortzen da?).
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Milankovitch **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">en kalkuluen arabera, hiru eragile horien eraginak Iparraldeko goi-latitudeetako eguzki-erradiazioa % 20 aldatzen du. Eta horrela azaldu daiteke uda fresko eta leunetan izotz-masa handiak Ipar hemisferioko kontinenteetatik zabaltzea. Horrek ez ditu azaltzen, ordea, beste latitudeetako eta hemisferioko izotzak, hau da, izotz-aldietako klima-aldaketen izaera orokorra eta sinkronikoa.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Eguzki zikloaren eragina, klima aldakortasunean: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Eguzki-konstantea**: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzkitik Lurrera iristen den energi-kopurua da, azalerako unitateka eta denbora mugatu batean. Eguzkiaren jarduera maila aldakorra da; ba dira jarduera handiko faseak, eguzkiaren azalean orban-kopuru (**sunspot**) anitzekoak (eta tamaina handikoak) eta jarduera txikiko faseak, orbanak gutxikoak edo orbanarik gabekoak. Fase hauek errepikakorrak dira, **11 urteko (+1/-1 urte)** ziklo baten arabera (**Hale-ren zikloa** ); aditu batzuek diotenez, Hale-ren zikloa beste 100(+1/-1) urteko ziklo handiago batean gainjarrita dago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondoko irudian, behaketa hasi zenez geroztiko orban kopuruen aldakortasun ziklikoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ziklikotasun honek (**Hale-ren** zikloa), orban gutxieneko alditan, bi fenomeno gertatzen dira: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1)** Eguzkiak energia gutxiago igortzen du, eta energia gutxiago iristen da Lurra planetara. Gorabehera txikia da, energiaren kopuruan **%0,1-tik %0,2-ra** bitartekoa, besterik ez eta honek oso eragin txikia du Lurreko Klima Sisteman. Ez da nahikoa orban-gutxienekoen bitarteko klima hotza. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2)** Orban gutxiko edo orbanik gabeko faseetan, Eguzkiaren eremu magnetikoa, **Heliosfera**, oso ahula izaten da (intentsitate gutxikoa). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Heliosferak** Lurra eta beste planetak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">izpi kosmikoetatik <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">babesten ditu eta orbanik gabeko faseetan, babes funtzio hori galtzen da; izpi kosmikoak sakonago sartzen dira eguzki sisteman eta Lurra planetara biziago iristen dira; aditu batzuren iritziz, Lurraren atmosferara iristen diren izpi kosmiko biziago hauek, hodei multzoen sorrera errazten dute, behe troposfera ilunduz eta hoztuz.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Maunder **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">-ren gutxienekoa: Europa-ko “ //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">izotzaro txikiaren //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">” eragilea da (1645.tik 1715.ra bitartekoan). Oso klima hotzeko urte haietan, Eguzkian oso orban-gutxi eratu ziren.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b)Eguzkiaren Irradiazio-espektroaren aldakortasun koalitatiboa**, “nolako uhinak”: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energiaren guztira, uhin desberdin batzuren artean banatzen da. Adibidez: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ultramorearen zonaldean, energia gehiago igorriko balu, eta ikuskorrarena murriztuko balitz (hau da Lurraren gainazalera iristen dena) Lurra gutxiago berotuko litzakete. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Dena den, aldakortasun honek ez du aldaketa handirik eragiten Klima sisteman.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Betidanik gertatu den gertakaria da; gehiengoak, atmosferan sartzean erretzen dira eta ez dira gainazalera iristen. Noiz behinka tamaina handiagoko asteroideak (edo kometak) iristen direnean ondorio larriak eragiten dituzte (sistema natural guztiak, “ukituta” suertatzen dira). 500m baino diametro handiagoko gorputzak, arriskutsutzat jotzen dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurra eta Bizia-ren historio ebolutiboaren zehar izan diren inpaktu larrienetariko bat hau izan da. Asteroidearen tamainaren arabera, arrisku-maila zehazten da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gaur egunean, NASA-k zaintza-programa bat indarrean jarri du web honetan: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Near Earth Object Program <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Lurraren orbitatik hurbil pasa daitezkeen asteroideak kontrolatzeko. Asteroidearen izena edo kodea, tamaina, egungo kokapena eta, orbita kontuan hartuz, datozen urteetan izango den kokapena, distantzia eta arrisku-maila erakusten du. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eguzki Sistema ( eta Lurra barne) galaxiaren inguruan biraka dabil, plano galaktikoarekiko higidura harmoniko batekin (osziladore harmoniko bat balitz bezala); higidura harmoniko honen periodoa **65 +/-5 m.u.-koa** omen da; honek esan nahi du, **33 m.urtetan behin**, eguzki sistemak galaxiaren planoa zeharkatzen duela, beraz kolisio edo talka-probabilitea aragotzen da. Iraungiketak eta aztarna fosilak aztertuz, asteroide-inpaktuak “//ohiko eta garrantziko//”gertakizunak izan direla egiaztatu dute. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Top 10 inpaktu Lurra planetan <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Chapman eta Morrison**-en arabera, **0,5 Km-tik 5 Km-ra** bitarteko gorputz kosmiko baten talka, nahikoa izan daiteke Lurraren egoera klimatikoa aldatzeko eta <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Biziaren iraunkortasuna arriskuan jartzeko. Ezkerreko irudian, //Arizona//-ko talka-kraterra. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Meteoroak eta meteoroideak. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Talka hauen ondorioak**: mekanikoak (talka-uhina), termikoak, hautsa suspentsioan ("//negu nuklearra//" ren antzekoa eragiten duena) eta fotokrisia, iluntasuna eta hotza. Behe Troposferako iluntzeak fotosintesia etentzea dakar, eta landaretzan erabateko krisialdia. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Landareen krisiak landarejaleen krisia eragiten du eta horrela hondamendia orokortzen da katea-trofikoan zehar. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Iraungiketak eta inpaktuen errepikakortasuna erlazionaturik omen daude (hipotesiak, gelan teoriak). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> //Apophis// asteroidearen inpaktu-probabilitatea bilatu webgune hau erabiliz (**Java** indarrean eduki behar dugu gure ordenagailuan orbita-diagrama ikusi ahal izateko).
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Asteroide inpaktuen garrantzia, planetaren historian zehar: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Jarduera: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ilargiaren orbitaren aldakortasuna eta distantzia (Lurrarekikoa), itsasaldietan eta ozeano globalean, zerikusia ba du eta Hidrosferaren funtzio termoerregulatzailea aldatzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Wunsch-ek eta Munk-ek** (ikerlariak) (**Carl Wunsch**, Instituto Tecnologico deMassachusetss. EEUU. Argitaratuta: Investigación y Ciencia, septiembre 2000. 30, 31orrialdeak) teoria iraultzaile bat proposatu dute; teoria honen arabera, Ilargiak eragiten duen erakarpen grabitatorioaren energiaren parte bat, itsasaldietan (Hidrosfera deformatzen) gastatzen da da eta beste energia horren parte bat, hondoko ur masa hauekaltxatzen gastatzen da (Indikoan eta Pazifikoan). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gaur egunean badakite Ilargia urrunduz doala, **4cm/urteko** erritmoarekin; ondorioz, Ilargiaren erakarpen grabitatorioa, gero eta ahulagoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Energia grabitazionala gero eta txikiagoa bada, Zirkulazioa ozeaniko orokorra motelduko da, zeren eta Indikoan eta Pazifikoan ur sakonak altxatzeko energia ere txikiagoa izango da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bero-garraio zinta moteltzen bada, ozeanoen funtzio termoerregulatzailea galduko da, Klima sisteman aldakuntza sakonak eraginez.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">5.- Ilargiaren orbitaren aldakortasuna: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Bero-garraioa zinta ozeanikoa (Global ocean conveyor belt):** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zirkuito honetan izan daitezkeen ibilbide eta abiadura-aldaketak; adibidez, hobi ozeanikoaren eitea aldatu delako, Plaken Tektonika dela eta, edo gazitasuna aldatu delako. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gazitasun-anomaltasunak eta bat bateko klima-aldaketak. (Scientific American. 2005.ko Urtarrila. Richard B. Alley-ren artikulua ikusi). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">media type="youtube" key="LkRQjTdTvFE" width="448" height="251" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.Negutegi eragin antropikoak eragingo balu ...... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 2.Beroketa behe troposferan. Eta honek .... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.Groenlandiako eta Artikoko izotzak urtzen hasten dira. Kasu honetan ..... <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.Ipar Atlantikoan ur gezako ekarpenak handitzen dira. Eta .. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">5.Izotza eratzen da itsasoan, ez da ur dentsorik sortzen ezta hondoratzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">6. Zirkulazio sakona moteltzen edo erabat geratzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 7. Ipar Atlantikoan bero garraioa etentzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 8. Europan Klima oso hotza.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">6.- Zirkulazio ozeaniko orokorra (kontuan hartzeko aurreko atalaren informazioa eta irudia): **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">//Balizko// segida hau aztertu: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Ondorio orokorra**: Ozeanoen funtzio termoerregulatzailea aldatzen da.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Plaka litosferikoen mugimenduak: Plaken Tektonika-k dion bezala, hobi ozeaniko eta kontinenteen kokapen geografikoak klima orokorra baldintztzen du, bi arrazoi hauengatik: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**1.- Ozeanoen albedoa** (ez kontinenteetakoa) oso aldakorra izaten da, eguzki izpien sarrera-angeluaren arabera, hau da, latitudearen arabera. Sarrera-angelu txikia ba da, albedo handiagoa eta ondorioz, energia guxtiago xurgatzen da. Goi-latitudeetan ozeanoak baldin badaude, berauen albedoak irradiazioaren %25-a isladatzen du, %75-a xurgazten delarik. Baina Goi latitudeetan masa kontinentalak kokatzen direnean (eta ozeanoak tropikoartekoan) orduan, %95-xurgatzen da eta %5-a soilik isladatuko da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**2.-** Kontinente-banaketaren arabera, ozeanoak egiten duen funtzio termoerregulatzailea erraztu edo eragotzi egiten da, harresi fisiko gaindiezinak izan daitezke eta. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Goi latitudeetan multzo kontinentlak nagusi direnean, itsas korronteek zonalde ekuatorialetik egiten duten bero-garraioa butxatzen da, eta ez dira haraino iritsiko; ondorioz, poloetan izotza ez da udan urtuko, pilatuz joango da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Honek albedoa areagotzen du eta elur-izotz gehiago metatuko da oraindik, izotz geruza lodiak eratu arte.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">7.- Plaka Litosferikoen mugikortasuna. Multzo kontinentalen banaketa eta Klima: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Gaurko egoera geotektonikoa, antzekoa da, Ipar hemisferioan, Islandia eta Groenlandia multzoek itsaso polar bat inguratzen dute (Ozeano Glazial Artikoa horrela, nahiko itxita edo isolatuta dago) eta Golko-ko korronte epelaren ureei ez diete iristen usten. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Hego poloan, kontinente izoztu bat dago, Antartida. Arrazoi honengatik, bi poloetan, bi izotzezko txano dauzkagu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">media type="youtube" key="8XflvdN5dEQ" width="392" height="219" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bolkanketa, Tektonikaren ondorio bat da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Sumendiak non sortzen diren, jarduera maila eta bolkanketa mota izan duten, Plaken Tektonika teoriak azaltzen ditu. Lurraren historio geologikoaren zehar, jarduera bolkaniko desberdineko aldiak izan dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> Sumendieek igortzen duten gasek (CO2, SO2, HCl, H2O …..) errautsak eta partikula koloidal solidoek; albedoa aldatzen dute (hozte-eragina) eta negutegi eragina areagotzen dute (berotze-eragina).
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">8.- Bolkanketa. Jarduera bolkanikoa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 1.5;">Emaitza garbia ulertzeko, jarduera eta bolkanketaren iraupena, mota eta kokapen geografikoa kontuan hartu behar dira.

media type="youtube" key="mjoXgDvhLxw" width="392" height="219" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Orokorrean epe motzetan, bolkanketa-k hozketa eragiten du (atmosfera iluntzen duelako eta argiak ezin du pasatu); epe ertainetan, eta negutegi gaseek eraginda, beroketa eragiten du (ordurako, hautsa eta keak, jalkin edo dispertsatu egin dira). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Epe luzeetan ez dakigu, ez dugu informaziorik iragartze-ereduri <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;"> ez bait daude. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Klima-n eragina izan duten sumendi-jarduerarik garrantzitsuenak

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Giza jarduerek, atmosferan eragin global bat eragin dezakete eta hildo honetik, //ustezko aldaketa klimatiko globala// ere eragingo zen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Negutegi edo berotegi eragin naturala areagotzen ba da, lurazaleko tenperatua handituz (hidrosfera+atmosfera+litosfera ren arteko jokabidearen ondorio bezala), aldaketa global hori sor daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera industrialetan igortzen diren gasek eta partikula solidoek, eta igorketa termikoek, arestian aipatu dugun inpaktuak eragiten dituzte. Negutegi eraginaren gas guztiek, gorputz beroek (Lurra) igortzen duten infragorriko irradiazioari ez diote espaziora ateratzen uzten, eta atmosferaren beheko geruzetan metatzen da, ondorioz, behe troposferako tenperatura handitzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">1.- <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Kontsumo energetikoaren murrizketa. Gutxiago kontsumitu. Eta geldoago kontsumitu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">2.- <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Eraginkortasun energetikoa hobetzea. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- Dagoeneko ditugun Energia berriztagarrien erabilpena. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">4.- Energia-iturri berriak bilatzea, egungo erregai fosilek betetzen duten funtzioa ordezkatzeko.
 * <span style="color: #0857f0; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px; line-height: 1.5;">9.- Eragile antropikoak: Soziosfera-k eta Teknosfera-k eraginda. **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">9.1- Berotegi-gasak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;"> (gases invernadero/greenhouse gazes)
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Zuzenketa-neurriak **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">:Politika energetikoen egokitzapena (HIRU neurri):

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**9.2- Deforestazioa, basogabetzea**: ( <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Irudian, Guatemala-ko ohiana). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 0px; overflow: hidden;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Gure planetako azaleraren % 26 basoz estalita dago. 3.500 milioi hektarea dira guztira: baso boreal (Kanada eta EEBBetako eta SESBeko zati bat hartzen du eta baso-azalera osoaren laurdena da) eta baso tropikal heze edo lehorraz osatuak (zabalena eta zoragarriena da eta munduko baso-ondarearen erdia edo da).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Baliabide hauek desberdin banatuta daude munduan zehar: 17 herrialdek baso-azaleraren % 75 dute, azaleraren % 20az SESB buru delarik. Ondorengo lekua Brasili (% 14 inguru) eta Kanadari (% 7 bat) dagokie. Frantziak adibidez, 14 milioi hektarea izanik ere, baso guztien azaleraren % 0,5 baino gutxiago du. Alabaina, bere azaleraren laurdena basoek hartzen dute eta Europako eremurik zabalena da berau. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Halaber, zuhaitz espezietan ere oso aberatsa da; 89 espezie daude guztira. Baso finlandiarren % 90 adibidez, hiru espeziek bakarrik osatzen dute. Hori ordea, oso urruti dago baso tropikalek eskaintzen duten potentzialetik; horietan bait daude planetako zuhaitz- eta animali espezieen erdia baino gehiago. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Munduko baso-aberastasuna ordea arriskuan dago eta lehen arrazoia deforestazio tropikala da. Baso boreala egonkor dagoen bitartean eta baso epela zertxobait handituz doan heinean, azken zifrek diotenez baso tropikalek estaltzen dituzten 1,6 mila milioi hektareak (hasieran horren bikoitza ziren) % 1 atzerantz egiten ari dira batezbeste urteko. Horrekin batera 5.000 bizidun espezie desagertzen ari dira urtero. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Deforestazioak **albedoa handiagotzen du**, beraz energia gutxiago xurgatzen da behe troposferan.; CO2 atmosferikoa ez da xurgatua izango fotosintesian, ondorioz negutegi eragina areago daiteke. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Suaren bitartez deforestazioa gertatzen denean, sutetan igortzen diren keak, aerosolak, eta beste negutegi gasak (NOx eta abarrak) kontutan hartzekoak izango dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">media type="youtube" key="G_on47Rfi3w" width="420" height="315" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Bila ezazu erlazioren bat aldagai hauen artean: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **1.**- **Deforestazioa (Videoa ikusi: Costa Rica)**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 2.- Aberezaintza intentsiboa. Behi-okela ekoizpena eta exportazioak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">3.- Behi-okelaren prezioak. //Fast-food// motako enpresak. **McDonald´s** eta bere hamburguesa gozoak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> 4.- Klima sistemaren aldakortasuna.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ondorioak Klima sisteman: **
 * <span style="color: #eb063d; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera: **

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; text-align: center;">Aurkibidera