Lurra+planetaren+egitura

**Lurra planetaren egitura. Ezaugarri planetarioak eta barneko energiaren jatorria.** **Aztertze metodoak.** **1.- Nolakoa da gure Lurra planeta?: ** Unitate Didaktiko honetan, gure planetaren ezaugarriak, sorrera, eboluzioa .. ezagutuko ditugu. Informazio hau lantzeko erabiltzen diren prozedurak eta aztertze metodoak bi motetan bereizten dira: a) **zuzenak** eta  b) **ez zuzenak.** Behaketa zuzena, aztergai izango den objetua eskura daukagu; metodo zientifikoaren urrats guztiak aplikatzen dira. || **b) Aztertze metodo ez-zuzenak**: Objetu bati buruzko informazioa eskuratzea, objetua aurrean eduki gabe. || **a1)** Gainazaleko dentsitatearen neurketa. **a2**) Gainazaleko harrien osaera kimikoa. **a3**) Planetaren eitea eta erradioa (sateliteren bitartez). **a4**) Gradiente geotermikoaren hasierako km-tan. || Aztertze metodo ez-zuzenak: **b1)** Uhin sismikoen hedapenak ematen duen informazioaren bitartez, planetaren barnealdeko erradiografiak egin daitezke (datorren Unitatean, uhin sisimikoak ikasiko ditugu). **b2**) Asteroideen ezaugarrien azterketatik. Jatorri antzekoa dutenez, ezaugarriak ere antzekoak izan behar dira. || Metodo hauen bitartez lortzen den informazioekin, Lurra planetaren egitura-ereduak proposatu egin dira. <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Aztertze metodoak (gaztelaniaz)
 * **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">a) Aztertze metodo zuzenak: **
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aztertze metodo zuzenak:

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Akrezio planetarioa eta planetesimalak: Eguzki Sistemaren sorrerari buruz, teoria desberdin batzuk aurkeztu dira; onartuena Teoria Planetesimala da. Hauek dira Teoria honen baieztapenak: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Hasierako nebulosa**: Hautsez eta gasez osaturiko nebulosa birakari bat, orain dela 4.500-5.000 milloi urte, hasi zen konprimitzen, gertu zegoen beste nebulosa baten leherketaren eraginarengatik. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Kolapso grabitatorioa**: Erdigunean masa handi bat eratu zen eta inguruan disku birakari bat. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**c) Protosol baten eraketa**: Erdiguneko masa handian, partikulen talkek bero handia askatu zuten eta Hidrogenoaren fusioa hasi zen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**d) Planetesimalen eraketa**: Disku birakariaren partikulek, elkartze grabitatorio prozesu baten bidez, mm gutxitik zenbait km-ra bitarteko gorputzak eratu zuten: planetesimalak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**e) Protoplaneten eraketa:** Planetesimalen elkartzeak (akrezioa) protoplanetak eta planetak eratu zituen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">The formation of the Earth  <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">The formation of the solar system
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">2.- Lurraren sorrera: **

media type="custom" key="24199748" align="center"
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurra eta Eguzki Sistemaren sorrera.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Akrezio planetarioa. **

|| <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Planetary system formation simulation: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **Planetary accretion**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">media type="youtube" key="EVw8qKpfuQ0" width="568" height="315" ||

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Dentsitatearen neurtzea eta gainazaleko harrien osaera kimiko ezagutzea: Aztertze metodo zuzenak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gainazaleko materialak (harriak) biltzen dira eta haien dentsitatea neurtzen da laborategian. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Lortutako emaitzak (gainazaleko harrien dentsitatekoak) **2,7 g/cc -tik** (gainazal kontinentelekoa) **3,1 g/cc -ra** (hondo ozeanikoa) bitartekoak dira. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">**Cavendish**-ek Lurra planetaren batazbesteko dentsitatea neurtu zuen: **5,57 g/ cc**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Honek esan nahi du Lurraren gunean dauden materialak oso dentsitate handikoak izan behar direla (**10-tik 13 -ra, g/cm3 ko** bitartekoak).
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">3.- Aztertze metodoak: **
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">a1.- Lurraren dentsitatearen neurketa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Kontinenteetan, harririk ugarienak granitoak dira, Aluminiozko silikatoz osatuta eta **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">2,7tik 2,8-ra bitarteko **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">dentsitatekoak (g/cm3). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px;">Gainazal ozeanikoan, harririk ugarienak basaltoak dira, Magnesiozko silikatoak, eta **3,0-3,1** dentsitatekoak.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">a2.- Gainazaleko harrien analisi kimikoa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**Eratostenes**-ek, lehenego aldiz Lurraren erradioa "neurtu" zuen: batazbesteko neurria **6.357 km**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eratostenes Kristo aurreko 284. urtean jaio zen eta Alexandriako Liburutegiko hirugarren zuzendaria izan zen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Siena-n, Nilo ibaiaren gaineko presa ezaguna dagoen lekuan, ekainaren 21ean, udako solstizioaren egunean, Eguzkiak putzuetako hondoa argiztatzen zuela esan zioten Eratostenes-i. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Berak bazekien, ordea, Alexandrian ez zela inoiz horrelakorik gertatzen: Eguzkiak ez zuen inoiz putzuen hondoa argiztatzen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Horrela bada, Lurra esferikoa zela eta 1. irudian ikusten dena gertatzen zela ondorioztatu zuen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Beraz, Lurraren erradioa neurtzeko metodo bat bururatu zitzaion. Bi gauza behar zituen. Lehena Eguzkiaren itzalak eratzen zuen angelua kalkulatzea zen. Bigarrera, Sienaren eta Alexandriaren arteko distantzia jakitea.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">a3.- Lurraren erradioaren neurketa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lehena trigonometriarekin konpondu zuen; Alexandriako Itsasargi ezagunaren itzala neurtu zuen, zein altuerakoa zen bai baitzekien. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Alexandriaren eta Sienaren arteko distantzia pausoka neurtzeko esklaboak bidali zituen. Neurketa guztien arteko batezbestekoa kalkulatzeko hainbat pertsona ere bidali zituen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Eta horrela, angelua 7,2°-koa eta distantzia 5.000 estadiokoa zela jakin zuen. Eratostenes-en garaian Alexandriako estadioak 158 metrokoak zirela kalkulatu da; beraz, Lurraren erradioa **6.270 km**-koa zela kalkulatu zuen. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Ez dago batere gaizki, ezta? Eratostenes oso gizon zolia izan zen!.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Behaketa zuzena (hasierako km-tan) : Sakonerarekin batera, tenperatura haundituz doa batazbesteko aldakortasun honekin **+1ºC/33 m** nahiz eta zenbait puntu geografikotan **+1ºC/11m.koa** eta beste puntuetan ,gehienez, **+1ºC/110m-koa** izan.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">a4.- Bero-fluxua, gradiente geotermikoa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Hau zuzenean egiaztatzen da meatokietan, galeria sakonetan tenperatura altua egiten baitu. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Dirudienez, gradiente hau mantentzen da hasierako 300 km-etan; handik barrurantz tenperaturak jarraitzen du areagotzen baina gradiente txikiagorekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> (Ikusi ezkerreko grafikoan)

**<span style="color: #e60a3f; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Jarduera 1 **<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">. Barneko energiaren jatorria.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurrera iristen diren asteroide gehiengoa, Martitz eta Jupiter-ren artean dagoen "asteroide hodei edo gerriko-tik" datoz; dirudienez, bi planeta horien artean, beste planeta bat zegoen, baina talka egin zuen beste gorputz zerutar batekin eta mila zatin desegin zen; beraz, Lurrera iristen diren asteroideak, puskatu zen planetaren hondakinak dira.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">b2.- Asteroideek dakarten informazioa: aztertze metodo zuzena. **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Zati batzu, planeta desagertuaren nukleoko zatiak dira (sideritoak, dentsoak, astunak eta metalikoak, burdina nagusi) beste batzu, erdiko geruzetatik eratorri diren zatiak ( siderolitoak, dentsitate ertainekoak, erdia metalikoak eta erdia silikatoz osatuta) eta hirugarren mota bat, gainazalekoak (asteroide petreoak edo "harrizkoak, Lurraren gainazaleko harrien osaera eta dentsitatea dutenak).

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Asteroideak aztertuz, gure "anai planetario "-aren egitura aztertzen ari gara. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">NASA elkarteak zaintza-sare bat indarrean dauka, inpaktu arriskuari aurre egiteko. Objetu arriskutsu horien orbitak ikusi nahi ba duzu (**Eros** asteroideena adibidez) Click egin hemen.

media type="custom" key="28674056" align="center"

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Lurrikaretan askatzen den energia materiaren zehar barreiatzen da uhin bezala (materian deformazioak eta dardarazioak eraginez). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Uhin mota desberdin batzu sortzen dira lurikaretan; uhin hauek ulertu eta ongi bereizteko, aztertu esteka hauek (hala eta guztiz ere, **datorren unitate didaktikoan** lurrikarak eta uhin sismikoak ikasiko ditugu): <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">Uhin sismiko motak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;">P,S,L eta R uhinak ulertzeko. media type="file" key="shadowzone.mp4" width="390" height="390" align="left" <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**P uhinak** hedatzen dira material solido nahiz likidoetatik; zenbat eta trinkoago eta zurrunagoak izan, abiadura handiagoa da. Material homogeneoetatik abiadura egonkor mantentzen da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**S uhinak** solik hedatzen dira geruza solidoetatik; egoera likidoan dauden geruzetatik ez dira barreiatzen.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">b1.- Uhin sismikoeek ematen duten informazioa: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Lurraren gainazalean zehar sismografoek uhinen hedapena atzematen dituzte; nolako hedapena, halako barne-egitura; horrela zeharkatutako materialeen ezaugarriak eratortzen dira; hau da, uhinen barreiaduraren arabera, nolakoak diren zeharkatu dituzten materialak jakin dezakegu.

<span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> P eta S uhinak <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Layers of the Earth  <span style="display: block; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; text-align: center;"> Zer dira uhin sismikoen itzal-eremuak (shadow zones, zonas de sombra)?



<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Aurreko fitxategian dagoen jarduera egin ondoren, erantzunak koadernoan idatziko dituzu.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Aurreko aztertze metodoetatik lortutako informazioetan oinarrituta, bi eredu sor ditzakegu, erabiltzen den ikuspuntu edo irizpide nagusia zein den arabera: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**a) Eredu estatiko mineralogikoa** (ikuspuntu mineralogiko batetik sortua, materialeen **osaera kimikoaren** arabera). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Hiztegia: **Azala**, **Mantua**, **Nukleoa edo Gunea.** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">**b) Eredu dinamikoa** (ikuspuntua, geruza edo elemntu desberdinen portaera mekaniko eta **mugikortasunaren** arabera). <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 14.3px; line-height: 21.45px;">Hiztegia: **Litosfera**, **Astenosfera**, **Mesosfera**, **"D" geruza**, **Endosfera**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> Datorren Unitate Didaktikoan, Plaken Tektonika Teoria sakonki ikasiko dugu.
 * <span style="color: #0000ff; font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 16.9px;">4.- Lurraren egitura-ereduak: **

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Irudi honetan bi ereduen arteko alderaketa irudikatzen da, ezkeraldean eredu estatikoa-mineralogikoa eta eskubian eredu dinamikoa.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Etenguneak eta geruzak. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Earth´s structure <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: 1.5;">Lurraren egitura-eredu dinamikoaren irudikapen gaurkotua: <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;"> **J****arduera 2**. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; line-height: normal;">Lurraren geruzak.  **Jarduera 3.** <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif; font-size: 110%;">Barne energiaren ondorioak. Aurkibidera itzuli nahi dut.